BÀI BÁO CÁO-Đề tài Sài Gòn thời Pháp (1859- 1954)

Về phương thức cai trị, trong thời gian đầu, thực dân Pháp tạm thời sử dụng các quan phủ, huyện của triều An Nam, cho điều hành công việc tại các phủ, huyện dưới sự chỉ đạo chung của Bố

Đề tài: Sài Gòn thời Pháp (1859- 1954)

Thành viên nhóm:

CUNG HOÀI PHONG

LÊ THỊ KIM NGÂN

LÊ THỊ NHẬT THẢO ĐẶNG THỊ THẮM

NGUYỄN THỊ ÚT

ĐÀO THỊ NGỌC YẾN

Chương I: Pháp xâm lược Sài Gòn và Nam bộ1.1 Nguyên nhân Pháp đánh Gia Định và Nam bộ

- Nam kỳ là vựa lúa nuôi cả quân đội nhà Nguyễn và kinh đô Huế

- Vị trí Sài Gòn có những điều kiện tự nhiên rất thuận lợi về mặt giao thông hàng hải, thương mại đã được các nước phương Tây chú ý ngay từ những năm đầu của thế kỷ XIX

- Thời điểm bấy giờ đang mùa gió Đông Bắc thuận lợi cho việc hạm đội Pháp xuôi Nam

1.2 Pháp đánh Sài Gòn và Gia Định

Sau một thời gian chuẩn bị, ngày 1 – 9 - 1858, Pháp huy động 3000 quân, 14 tàu chiến tấn công Đà Nẵng Ngày 2 – 2 - 1859, quân Pháp rời Đà Nẵng kéo vào

đánh Gia Định Đến ngày 9 - 2 thì tập kết cửa sông Sài Gòn Sáng ngày 10-2 chiến hạm Pháp pháo kích phá huỷ 2 pháo đài phóng vệ trên bờ biển Vũng tàu Ngày

11-2 chiến hạm Pháp Phlegeton pháo kích phá huỷ

đồn Cần Giờ

+ Các đội dân binh

chiến đấu ngoan

cường, gây cho địch

nhiều khó khăn

+ Pháp phải chuyển

sang đánh lâu dài,

đánh chiếm Việt Nam

từng bước

- Đầu năm 1860, Quân Pháp ở Việt Nam bị điều sang Trung Quốc, chỉ để lại một lực lượng nhỏ(1000 quân trên chuyến tuyến dài 10 km) giữ các vị trí quanh Gia Định.

+ 3/1860, Nguyễn Tri Phương vào Gia Định nhưng chỉ chú trọng xây dựng Đại đồn Chí Hoà, không chủ động

Tháng 10 - 1860 sau cuộc tiến quân thắng lợi của liên quân Anh – Pháp vào Thiên Tân, Bắc Kinh, Pháp mới đưa quân đội trở lại chiến trường Nam Kỳ Đô đốc Pháp Leonard J Charner, được Napoleon III giao cho chỉ huy toàn bộ lưc lượng quân sự Pháp ở Viễn Đông, ngày 7 - 2 -

1861, tập trung gần 4.000 quân Pháp với 50 tàu chiến ở Bến Nghé ráo riết triển khai kế hoạch

Ngày 23 – 2 - 1861 , quân Pháp bắt đầu nổ súng công kích Đại đồn Chí Hoà Sau hai ngày chiến đấu quyết liệt, Đại đồn thất thủ ( 26 - 2 ) Tướng giữ thành là Nguyễn Tri Phương bị thương, phải cùng quan quân triều đình rút khỏi Đại đồn về vùng Biên Hoà

Thừa thắng, quân Pháp thừa thắng tiến lên chiếm Định Tường (12 – 4 – 1861), Biên Hòa (18 – 12 – 1861) và Vĩnh

Chương II: Sự biến đổi và phát triển của Sài Gòn dưới thời Pháp thuộc (1859 - 1954)

2.1 Tổ chức bộ máy cai trị của Pháp

Nam kỳ lục tỉnh

Ngày 11-4-1861, Phó Đô đốc Charner, Tư lệnh quân viễn chinh Pháp, ban hành nghị định quy

cũ của đồn Kỳ Hòa.

Bonard đã chia tỉnh Gia Định ra ba phủ: Tân Bình, Tây Ninh, Tân An, mỗi phủ có ba huyện, dưới huyện có tổng, dưới tổng có xã, thôn, lý, ấp Sài Gòn lúc bấy giờ vừa là tỉnh của tỉnh Gia Định vừa là phủ của phủ Tân Bình, là huyện của huyện Bình Dương, còn Chợ Lớn là huyện của huyện Tân Long, cùng phủ Tân Bình

Về phương thức cai trị, trong thời gian đầu, thực dân Pháp tạm thời sử dụng các quan phủ, huyện của triều

An Nam, cho điều hành công việc tại các phủ, huyện dưới sự chỉ đạo chung của Bố chánh tỉnh Gia Định là một viên chức Pháp ngạch thanh tra các công việc bản

Riêng người Hoa và những người châu Á khác sống ở Chợ Lớn tuy thuộc huyện Tân Long nhưng được cai trị trực tiếp bởi một thanh tra các công việc của người Hoa với sự giúp đỡ của Hội đồng các bang trưởng Hoa Kiều

Ngày 15-3-1874, Tổng thống Cộng hòa Pháp Patrice McMahon ký sắc lệnh chính thức thành lập thành phố Sài Gòn Thành phố được điều hành bởi một viên thống lý (có tài liệu ghi là đốc lý), hai viên phó đốc lý

Còn Chợ Lớn, chậm hơn hai năm được thành lập do nghị định của thống đốc dân sự đầu tiên là Le Myre

Khu vực Chợ Lớn thời

Pháp

Năm 1880, ngoài Hội đồng thành phố Sài Gòn đang hoạt động, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh ngày 8-2-

1880 thành lập một Hội đồng quản hạt có trụ sở đặt tại Sài Gòn có chức năng bao trùm toàn thể thuộc địa Nam Kỳ Và với sắc lệnh ngày 22 - 4 – 1880 của Thủ tướng Pháp de Freycinet, thực dân Pháp đi thêm một bước nữa bằng cách áp dụng hình luật của Pháp trên toàn bộ Nam Kỳ Hai năm sau (1882) là sự ra đời của

các hội đồng hàng huyện do Nghị định ngày 12 – 6 –

1882 của Thống đốc Nam Kỳ Thompson

Đối với cả nước ta, về chính trị, bọn thống trị thực hành chế độ độc tài hà khắc, đàn áp mọi phong trào chống đối, đòi tự do, dân chủ, kiểm soát sự giao lưu, thông thương giữa ba xứ Về kinh tế, chúng chỉ đầu tư khai thác những gì có lợi cho chính quốc và bọn tư bản thực dân, chúng thực hiện chế độ độc quyền muối, rượu, thuốc phiện để vơ vét, bóc lột nhân dân

ta Về văn hóa xã hội, chúng dung dưỡng, duy trì những đồi phong bại tục của chế độ phong kiến thối nát cũ, thực hiện chính sách ngu dân đẩy dân ta vào tình trạng dốt nát, 90% dân trong tình trạng mù chữ

Riêng với Nam Bộ và Sài Gòn, thực dân Pháp có chú trọng đầu tư khai thác hơn hai xứ kia, nhất

là đối với Sài Gòn, chúng cố gắng làm cho nó trở thành "Hòn ngọc Viễn Đông" mà có lúc chúng rất tự hào, thực ra nhằm tuyên truyền cho chính sách "khai hóa văn minh" thuộc địa của chúng

Và cả Nam Kỳ chỉ được cử một đại biểu người Việt, tham gia quốc hội ở chính quốc Pháp

2.2 Đô thị hóa ở Sài Gòn

Thực dân Pháp bắt đầu xây dựng khu hành chính trung tâm, cùng hàng loạt các công trình giao thông, dinh thự, nhà thờ cùng các cơ sở hạ tầng, đã làm thay đổi nhanh chóng bộ mặt của đô thị Sài Gòn

Sài Gòn – Chợ Lớn trở thành một đô thị – thương cảng kiểu phương Tây: từ hạ tầng cơ sơ như đường bộ thay thế giao thông trên kênh rạch, hệ thống điện, đường cống ngầm thoát nước, xử lý chất thải và vệ sinh thành phố…) đến việc phát triển những ngành nghề dịch vụ, hình thành tầng lớp thị dân và lối sống, văn hóa đô thị, khu dân cư, khu thương mại, nhà thờ, quảng trường, công sở, các thiết chế văn hóa đô thị (thư viện, rạp hát, rạp chiếu phim, sân vận động…).

Những kiến trúc lớn như Trụ sở công ty vận tải biển Hoàng Gia (Bến Nhà Rồng), Nhà thờ Đức

Bà, Bưu điện, Nhà hát thành phố, Bảo tàng Thành phố, Bảo tàng Lịch sử, Tòa án, Trụ sở Uỷ ban nhân dân thành phố… hợp thành khu trung tâm ngay từ khi thành phố chỉ mới có vài trăm ngàn dân,

Hệ thống đường sắt ở Sài Gòn

Khi các công trình đầu tiên được xây dựng trên những khu vực vừa được san lấp, người Pháp cho san bằng vùng đồi phía Bắc Sài Gòn, lấy đất lấp các con kinh đào (đường Nguyễn Huệ, đường Lê Lợi, đường vào cổng chính ở Ba Son hiện nay là những kinh đào được lấp lại).

Vào năm 1929, Sài Gòn - Chợ Lớn có hơn ba

người vào năm 1943 Hàng vạn nông dân từ các vùng nông thôn đổ về Sài Gòn, làm thuê trong các nhà máy của Pháp, đã làm cho dân số ở thành phố Sài Gòn tăng lên nhanh chóng.

2.3 Tình hình kinh tế xã hội ở Sài Gòn

dưới thời Pháp thuộc

* Tình hình Chính trị - Xã hội:

Về mặt chính trị, thực dân Pháp đã hoàn thành xây dựng bộ máy chính quyền từ cấp Liên bang đến cơ sở làng xã Trong bộ máy chính quyền thuộc địa, quan chức từ cấp tỉnh trở lên đều do người Pháp nắm giữ (Chủ tỉnh); cấp quận, huyện đều do quan lại nhà Nguyễn (Pháp gọi là Nam triều) nắm giữ và những viên quan lại chỉ nghe theo lệnh quan tỉnh Pháp để quản lý nhân dân và đàn áp mọi sự chống đối của nhân dân với chính quyền thuộc địa Với các làng xã người Việt thì Pháp để cho tự cai quản.

Chính sách chủ yếu của Pháp thực hiện ở Sài Gòn là chính sách “ngu dân” Chúng gieo rắc nhiều tệ nạn xã hội (cờ bạc, ma túy…), gieo rắc vào người dân tư tưởng sùng bái nước Pháp, coi nước Pháp là “Mẫu quốc”, là người đi “khai hóa văn minh”, thường xuyên

tổ chức các hoạt động văn hóa – thể thao để lôi cuốn nhân dân ta đặc biệt là tầng lớp thanh thiếu niên làm cho họ quên đi nỗi nhục mất nước Ngoài ra, chúng còn tìm cách hạn chế giáo dục (xây nhà tù nhiều hơn trường học), tìm mọi cách bưng bít và ngăn chặn ảnh hưởng của nền văn hóa tiến bộ trên thế giới vào Việt Nam và thi hành chính sách ngu dân để dễ bề thống trị…

Cùng với sự có mặt của các nhà tư bản Pháp, và sự du nhập của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, giai cấp công nhân đã hình thành và trưởng thành về mặt

số lượng cũng như chất lượng

Giai cấp tư sản Việt Nam hình thành muộn, sau Thế chiến I và hầu như không có những tiền đề kinh tế từ trước, phải bắt đầu đi lên từ con số không nên phải trải qua một quá trình tích lũy vốn, kinh nghiệm sản xuất kinh doanh, phát triển sản xuất

Tất cả các nhà kinh doanh Pháp đều được quyền ưu tiên về mọi mặt và tất nhiên – ngược lại: chèn ép, kìm hãm người bản xứ Sự đối xử bất bình đẳng ấy diễn ra

ở mọi lúc mọi nơi và trong mọi lĩnh vực Nhưng về sau trong quá trình phát triển, giai cấp tư sản Việt Nam bị phân hóa thành tư sản dân tộc, tư sản mại bản

Tại các phủ huyện, chính quyền thực dân tuyển dụng trong giáo dân hay những cử nhân tú tài hiếm hoi cam tâm theo chúng Bên cạnh viên tri phủ hay tri huyện người Việt chúng đặt một

thuế điền thổ, thuế ghe tàu, thuế thuốc phiện,

* Tình hình Kinh tế:

Ngay sau khi thực dân Pháp đánh chiếm Sài Gòn, chính phủ Pháp khẩn trương chinh phục nốt toàn bộ Đông Dương, mà việc trước mắt là thiết lập ngay một cảng thương mại ở Sài gòn để nhanh chóng đưa vào hoạt động Trên thực tế, ngay từ năm 1860, nghĩa là chưa đầy một năm sau khi chiếm Sài Gòn, thực dân Pháp đã đón một số tư sản người Hoa ở Singapore sang nhận thầu xây bến tàu dài 1.800m trên bờ song Sài Gòn để xuất cảng lúa gạo

Danh mục hàng nhập khẩu năm

1862 qua cảng Sài Gòn

Tên hàng Số lượng

Ngói lợp 1.994.985 viên

Gạch nung 1.326.550 viên

Đá hoa cương 15.000 phiến

Vôi xây dựng 90.738 bao

Thống kê nhịp độ lui tới của tàu buôn các nước với

Sài Gòn trong năm 1862

Tàu sắt Thuyền Trung

Cảng

Sài Gòn thời

Pháp

Như vậy cho đến giữa thập niên 60 của thế kỷ XIX Sài Gòn thực sự là một thành phố thương mại phồn thịnh, một thương cảng có sức thu hút mạnh, có đủ điều kiện bước vào cuộc đua tranh với các đô thị lớn

ở khu vực Đông Nam Á thời bấy giờ như Singapore,

Cải cách văn hóa – giáo dục…

Chiếm được Sài Gòn và các tỉnh Nam Kỳ,

người Pháp không muốn duy trì nền giáo dục Hán học vì họ xem là nguồn đào tạo những sĩ phu yêu nước Lấy chữ quốc ngữ thay chữ

Hán, người Pháp muốn cắt đứt truyền thống yêu nước, xem chữ quốc ngữ như là một vũ khí xâm lược về tinh thần.

Mười bốn năm sau khi đánh chiếm Gia Định, người Pháp mới mở ngôi trường đầu tiên lại là trường Hậu

bổ (Collège des Stagiaires) để đào tạo những viên chức trong bộ máy hành chính thuộc địa

Sở Học chính Nam Kỳ chỉ được thành lập vào năm

1879, năm chính quyền Nam Kỳ được chuyển giao cho các thống đốc dân sự, cùng với một chương trình giáo dục Pháp - Việt

Vào đầu thế kỷ XX, 5 quận của thành phố Sài Gòn lúc bấy giờ đều có một trường sơ cấp cho nam học sinh

và một trường sơ cấp cho nữ học sinh

Chương 3: Phong trào đấu tranh của nhân

dân Sài Gòn thời Pháp thuộc

Phong trào đấu tranh của công nhân Sài Gòn – Chợ Lớn

- Năm 1920, hơn 200 thủy thủ của 5 chiếc tàu Pháp đang buông neo ở cảng Sài Gòn đã bãi công đòi phụ cấp đắt

Tôn Đức Thắng và tổ chức Công hội bí mật:

Tôn Đức Thắng (20 tháng 8

năm 1888 - 30 tháng 3 năm

1980 ), sinh ra ở làng Mỹ Hòa

Hưng, tỉnh Long Xuyên, nay

thuộc tỉnh An Giang, thân

phụ ông tên là Tôn Văn Đề,

còn thân mẫu là bà Nguyễn

Thị Di

- Năm 1914, ông bị bắt lính sang Pháp, làm thợ máy cho một đơn vị Hải quân Pháp, tham gia phản chiến chống lại cuộc can thiệp của Đế quốc Pháp vào nước Nga Xô Viết tại Hắc Hải năm (20-4-1919), treo cờ đỏ trên chiến hạm tại đây để ủng hộ Cách mạng Nga

- Năm 1920, ông về nước, xây dựng cơ sở công hội

(tiền thân của Công đoàn Việt Nam ).

+ Năm 1920, Tôn Đức Thắng đã tập hợp, đoàn kết anh

em công nhân vào Công hội bí mật để làm nòng cốt cho các cuộc đấu tranh bảo vệ quyền lợi cho công nhân.

+ Đây là Công hội bí mật đầu tiên của giai cấp công

nhân ở Việt Nam.

+ Đến năm 1925, số hội viên đã phát triển lên tới 300 người, tập hợp công nhân của nhiều nhà máy lớn khắp Sài Gòn - Chợ lớn như các Hãng Kroff, Ba Son, Faxi, Nhà Đèn chợ Quán, Hãng rượu Bình Tây, Dầu Nhà Bè

- Tôn Đức Thắng và Công hội đã tổ chức và lãnh đạo

nhiều cuộc đấu tranh của công nhân Sài Gòn - Chợ Lớn, như cuộc đấu tranh của công nhân Bưu điện Sài Gòn(1 - 1926), Trung ương Ấn quán (1 - 1926), Đềpô

Dĩ An (4 - 1926), đồn điền Phú Riềng (8 và 9 - 1927)

Nhà Đèn Chợ Quán – một trong những nơi có nhóm

công hội hoạt động sôi nổi

- Tiêu biểu nhất là cuộc đấu tranh của công nhân Ba Son (8 - 1925) với sự tham gia của hơn 1000 người

- Mục đích cuộc bãi công này của công nhân Ba Son là làm chậm việc sửa chữa chiếc tàu Misơlê (Michelet)

mà thực dân Pháp dùng chở lính sang đàn áp phong trào cách mạng Trung Quốc

Xưởng Ba Son thời thuộc Pháp

• Công nhân Ba Son – tranh của Huỳnh Phương Đông

- Ngày 4-8-1925, cuộc bãi công nổ ra với yêu sách

"tăng 20% lương, đưa số thợ bị đuổi trở lại làm việc

và giữ lệ nghỉ 30 phút vào ngày lãnh lương“.

- Lúc này, Ba Son là xưởng duy nhất ở Đông Dương

mà công nhân được hưởng quy chế ngày làm 8 giờ, lương tháng, lương ngày đều cao hơn các nơi khác, cho nên vận động bãi công ở đây rất nguy hiểm, lại rất khó

- Nhưng ngoài cách bãi công thì không còn cách nào giam chân đội tàu chiến Pháp

- Như vậy, cuộc đấu tranh về cơ bản có tính chất chính trị, nhưng khẩu hiệu chính trị không được nêu lên, chỉ nêu lên những yêu sách kinh tế, làm như vậy mới tập hợp được toàn thể công nhân viên chức tham gia.

- Ban lãnh đạo đình công đưa kiến nghị lên giám đốc

đòi giải quyết các yêu sách:

- Tăng lương cho tất cả công nhân lên 20%.

- Phải gọi lại số thợ bị đuổi việc trong các cuộc đình

công trước đây làm việc lại.

- Ngày lĩnh lương phải cho nghỉ trước nửa giờ như

thường lệ.

- Mặc dù giám đốc Courthial, Thống đốc Nam Kỳ hăm dọa, rồi dụ dỗ, mua chuộc, nhưng anh em công nhân không hề nao núng vẫn tiếp tục đình công Để ủng hộ cuộc đấu tranh, hàng vạn công nhân, viên chức Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định đã quyên góp gạo, tiền

giúp đỡ cuộc đình công.

- Một phần là cần phải sửa chữa chiến hạm cho sớm để kịp chiến dịch, một phần bị cấp trên quở trách, ban giám đốc xưởng Ba Son buộc phải nhượng bộ và điều đình với ban lãnh đạo cuộc đình công, chấp nhận

tăng 10% lương cho công nhân và bỏ lệnh cắt 15

phút làm bù ngày lãnh lương.

- Cuộc bãi công chấm dứt thắng lợi, anh em công nhân chuyển sang hình thức lãn công, kéo dài thời gian

sửa chữa chiến hạm Mãi đến ngày 28/11/1925,

chiến hạm Michelet mới ra khỏi xưởng Ba Son sau

khi bị giam ở đây ba tháng rưỡi.

- Để đảm bảo thắng lợi, ban lãnh đạo Công hội đã vận động công nhân, viên chức trong thành phố ủng hộ vật chất và tinh thần cho công nhân Ba Son

- Cuộc bãi công đã giành được thắng lợi Ngày 12-8 công nhân trở lại làm việc, nhưng tiếp lục lãn công làm chậm việc sửa chữa tàu Misơlê đến tháng 1 1-

1925 mới xong.