I. TÀI LIỆU THAM KHẢO: SGK – SGV Khoa học lớp 5 Phương pháp dạy học các môn học ở lớp 5 NXBGD 2007 Sách BDTX chu kỳ III năm 2003 2007 Thiết kế Bài giảng Khoa học lớp 5 – NXB Hà Nội 2006 II. PHỤ LỤC: A. Phần mở đầu:………………………………………….………………………. Trang 03 I. Lý do chọn đề tài :……………………………….………………….................... Trang 03 II. Mục tiêu nghiên cứu:………….………….…...........................……………… Trang 04 III. Phạm vi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu:………..……… Trang 04 B. Phần nội dung:……………………………….………………..……….……… Trang 05 I. Cơ sở lý luận của đề tài:……………………………………..…….….……… Trang 05 II. Thực trạng vấn đề:………....................................................................….…......Trang 06 III. Các biện pháp tiến hành:………………………………………...……….... Trang 07 C. Phần kết luận:………………………………..…………….…………..……… Trang 16 I. Bài học kinh nghiệm:…………………………………….….………………… Trang 17 II. Kiến nghị đề xuất:………………………………………….………...……… Trang 18
Trang 1TÀI LIỆU THAM KHẢO- PHỤ LỤC
I TÀI LIỆU THAM KHẢO:
- SGK – SGV Khoa học lớp 5
- Phương pháp dạy học các môn học ở lớp 5 - NXBGD 2007
- Sách BDTX chu kỳ III năm 2003 - 2007
- Thiết kế Bài giảng Khoa học lớp 5 – NXB Hà Nội 2006
II PHỤ LỤC:
I Lý do chọn đề tài :……….……… Trang 03
II Mục tiêu nghiên cứu:………….………….… ………Trang 04 III Phạm vi, đối tượng và phương pháp nghiên cứu:……… ………Trang 04
B Phần nội dung:……….……… ……….………Trang 05
I Cơ sở lý luận của đề tài:……… …….….……… Trang 05
II Thực trạng vấn đề:……… ….… Trang 06 III Các biện pháp tiến hành:……… ……… Trang 07
C Phần kết luận:……… ……….………… ………Trang 16
I Bài học kinh nghiệm:……….….………Trang 17
II Kiến nghị - đề xuất:……….……… ………Trang 18
Trang 3A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Để thực hiện mục tiêu giáo dục của Bộ GD-ĐT đã đặt ra: Giáo dục cho HS Tiểu học là phải giáo dục toàn diện, không coi trọng môn chính, môn phụ Bởi vậy cùng với các môn học khác, môn khoa học đã góp phần không nhỏ vào việc hình thành và phát triển toàn diện cho học sinh
Để dạy tốt môn khoa học, người giáo viên cần biết phối kết hợp các phương pháp dạy học như: Phương pháp quan sát; phương pháp thí nghiệm; phương pháp
nhóm; phương pháp trò chơi học tập …Trong đó phương pháp Trò chơi học tập
là một trong những phương pháp dạy học có hiệu quả nhằm khuyến khích sự tò
mò khoa học, thói quen đặt câu hỏi, tìm câu giải thích khi các em được tiếp cận với thực tế, qua đó các em dễ dàng ghi nhớ nội dung bài học
“ Trò chơi học tập là một phương pháp dạy học giúp các em vui vẻ hẳn lên, thích hoạt động hơn…Khi bị khép vào luật chơi, các em dần có trật tự, kỷ luật hơn…”
Trò chơi học tập còn có một vai trò rất lớn trong mỗi tiết học vì:
+ Nó làm thay đổi không khí lớp học, tập thể có được bầu không khí vui vẻ, thân ái, thông cảm
+ Quá trình học tập còn trở thành 1 hình thức vui chơi hấp dẫn
+ HS thấy nhanh nhẹn cởi mở hơn
+ HS tiếp thu bài tự giác, tích cực hơn
+ HS được hệ thống và củng cố kiến thức
Nhưng một số ý kiến cho rằng, sử dụng phương pháp này sẽ gây ồn ào, mất trật tự ảnh hưởng đến hoạt động khác, lại có ý kiến cho rằng phương pháp này chỉ là hình thức và thay bằng hoạt động cá nhân, nếu có tổ chức cũng chỉ là gượng ép, miễn cưỡng
Mặt khác, một số giáo viên khi sử dụng Trò chơi học tập lại chưa biết lựa
chọn nội dung bài dạy để vận dụng phương pháp trò chơi cho hợp lý, hoặc trò chơi đưa ra không có tác dụng thiết thực phục vụ mục tiêu bài học nên việc tổ
chức Trò học tập chơi chưa đạt hiệu quả…
Trang 4Riêng tôi, tôi thấy phương pháp Trò chơi học tập có nhiều ưu điểm, không
những giúp HS tự khám phá, hình thành, hệ thống kiến thức mà nó còn tạo cho các em có sự thi đua, tính nhanh nhẹn, cởi mở, vui vẻ khi đến trường tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện ở học sinh Tiểu học
Qua nhiều năm giảng dạy, tôi thấy đa số HS rất muốn được tham gia Trò
chơi học tập nhưng vẫn còn không ít học sinh thụ động, tự ti, chưa mạnh dạn
tham gia vào các hoạt động này Mặt khác, trong môn khoa học lớp 5 có rất nhiều
tiết học cần sử dụng đến phương pháp Trò chơi học tập để phát hiện kiến thức
mới hoặc để củng cố kiến thức đã học
Với các lý do trên, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu để nâng cao hiệu quả của
phương pháp Trò chơi học tập trong môn khoa học lớp 5.
II MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU:
Bản thân tôi nghiên cứu đề tài này để tìm ra những biện pháp tốt nhất những kinh nghiệm thiết thực để giúp học sinh biết cách áp dụng các phương pháp, hệ thống hóa kiến thức, hiểu khắc sâu, nhớ lâu tri thức, phát triển hoạt động trí tuệ sáng tạo của học sinh, nhằm nâng cao hiệu quả trong việc dạy- học
Tìm hiểu và tổng kết được những khó khăn, thuận lợi của học sinh và giáo
viên khi tham gia và tổ chức Trò chơi học tập.
Tìm được một số biện pháp để giải quyết những khó khăn mà học sinh và giáo
viên mắc phải khi tham gia Trò chơi học tập Qua đó dần nâng cao hiệu quả của phương pháp Trò chơi học tập trong môn khoa học lớp 5
III PHẠM VI, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
1 Phạm vi nghiên cứu
Để đạt được mục tiêu trên, tôi thực hiện những nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu những vấn đề chung về môn khoa học lớp 5
- Nghiên cứu 1 số biện pháp sư phạm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn khoa học
- Nghiên cứu đặc điểm tâm, sinh lý lứa tuổi HS
Trang 5- Tìm hiểu thực tế học sinh Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị Về sở thích tham gia trò chơi học tập, về sự tiếp nhận kiến thức khoa học …Để phát hiện những khó khăn, vướng mắc, những tồn tại cần giải quyết
2 Đối tượng nghiên cứu:
Bản thân vận dụng vào thực tiễn đối tượng nghiên cứu là học sinh của mình đang giảng dạy khối lớp 5 - Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai thị trấn Cam Lộ, huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng trị
Nghiên cứu một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của phương pháp trò chơi trong môn khoa học cho học sinh lớp 5
3 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp khảo sát thực tiển
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp nghiên cứu tâm sinh lí lứa tuổi
- Đọc sách và tham khảo tài liệu
- Dạy thực nghiệm, đối chứng, kiểm tra kết quả
B: PHẦN NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN.
Vui chơi là một hoạt động không thể thiếu được của con người ở mọi lứa tuổi, đặc biệt ở lứa tuổi Tiểu học Bởi lẽ, nó phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý
của lứa tuổi này Bởi vậy Trò chơi học tập được đánh giá cao trong giảng dạy.
Trò chơi học tập là gì? Trò chơi không chỉ là một “công cụ” dạy học mà nó
còn là con đường sáng tạo xuyên suốt quá trình học tập của HS Phương pháp tổ chức trò chơi không chỉ là sự đánh giá trong quá trình dạy và học của thầy và trò
mà nó còn tạo cho ta cảm giác thoải mái, tự tin, có sự sáng tạo, nhanh trí, có óc tư
Trang 6duy, tưởng tượng của học sinh Dạy kết hợp với tổ chức trò chơi chính là việc giáo viên hướng dẫn HS hoàn thành tốt phẩm chất của con người mới XHCN
Tổ chức trò chơi là một hình thức tổ chức dạy học, chơi là một biện pháp học tập có hiệu quả của học sinh Thông qua trò chơi, HS được tập luyện, làm việc cá nhân, làm việc theo đơn vị tập thể theo sự phân công với tinh thần hợp tác Đó là những việc làm thuộc phương pháp học tập mới mà trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh khai hình thành ở các lớp học, và đặc biệt là các em học sinh lớp 5
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ
Sau khi được phân công giảng dạy khối 5, môn Khoa học, tôi đã tiến hành điều tra cụ thể về tình hình học sinh, sự mong muốn và khả năng tham gia trò chơi học tập trong môn khoa học nói riêng và trong các môn học khác nói chung Kết quả như sau:
Đầu năm:
- Tổng số HS: 92 em
- Số học sinh muốn được tham gia, hiểu mục đích và thu được kết quả sau trò chơi học tập: 40%
- Số học sinh muốn được tham gia, nhưng chỉ tham gia với mục đích vui chơi là chính mà chưa hiểu, chưa thu được kết quả sau trò chơi học tập : 30%
- Số học sinh chưa muốn tham gia: 30%
Sở dĩ các em chưa muốn tham gia hoặc tham gia mà chưa thu được kết quả là
do một số nguyên nhân sau:
1 Các em chưa hiểu mục tiêu của trò chơi: chơi để làm gì? chơi nhằm mục đích gì?
2 Các em chưa hiểu rõ cách chơi, luật chơi, sự thi đua “thưởng-phạt”…giữa các đội chơi
3 Trò chơi giáo viên đưa ra chưa thú vị, chưa đủ hấp dẫn để lôi cuốn học sinh
4 Trò chơi quá khó, các các em không thể tham gia
5 Giáo viên không chủ động về thời gian, về các tình huống xảy ra dẫn đến tình trạng trò chơi bỏ dở hoặc kết thúc trò chơi mà không thu hoạch được gì
Trang 7Để khắc phục những nguyên nhân trên tôi đã nghiên cứu và áp dụng các biện pháp để giải quyết như sau:
III NHỮNG GIẢI PHÁP TIẾN HÀNH
1)Giáo viên cần lựa chọn nội dung bài dạy phù hợp với nội dung trò chơi.
Không phải tiết khoa học nào cũng cần sử dụng đến phương pháp Trò chơi
học tập Nếu như vậy thì giáo viên đã quá lạm dụng phương pháp này Vì thế ,
với mỗi tiết dạy, giáo viên cần xác định rõ mục tiêu của bài học, lựa chọn phương pháp dạy học cho phù hợp với nội dung từng phần, áp dụng linh hoạt các phương pháp dạy học trong tiết dạy sao cho tiết học trở nên nhẹ nhàng, HS tiếp thu bài
tích cực, chủ động hơn Tuỳ từng bài mà giáo viên sử dụng phương pháp Trò
chơi học tập cho thích hợp Khi đã lựa chọn được phương pháp dạy học cho mỗi
hoạt động, giáo viên cần xác định rõ mục tiêu để xây dựng hình thức tổ chức cho hoạt động đó
2) Giúp học sinh xác định rõ mục đích của trò chơi.
Trước khi tổ chức cho HS tham gia chơi, giáo viên cần giúp học sinh hiểu: Qua trò chơi, các em sẽ tìm được những kiến thức gì, cũng cố hay khắc sâu, hệ thống được những kiến thức gì?
Phần lớn Trò chơi học tập trong môn khoa học lớp 5 ở 2 dạng kiến thức:
chơi để khám phá, hình thành kiến thức mới và chơi để củng cố, hệ thống hoá kiến thức đã học Cụ thể như sau:
a) Trò chơi để hình thành kiến thức mới.
T1-trang4 Bé là con ai? Học sinh nhận ra, mỗi trẻ em đều có
những đặc điểm giống bố, mẹ mình T2,3-trang6 Ai nhanh, ai đúng? Học sinh biết phân biệt đặc điểm về
mặt sinh học và xã hội của nam và nữ
T6-trang 14 Ai nhanh, ai đúng? Học sinh hiểu 1 số đặc điểm chung
của trẻ ở từng giai đoạn từ 3 đến 10 tuổi
T11-trang 30 Ai nhanh, ai đúng? Học sinh biết tác nhân gây bệnh, sự
Trang 8nguy hiểm của bệnh viêm não.
T16-trang 34 Ai nhanh, ai đúng? Học sinh giải thích được HIV,
AIDS là gì? các đường lây bệnh HIV,
T17-trang36 HIV lây hay không
lây?
Học sinh biết các hành vi tiếp xúc thông thường không lây HIV
T35-trang 72 Ai nhanh, ai đúng? Học sinh biết đặc điểm của chất rắn
- chất lỏng - chất khí
T36-trang 74 Nhà khoa học trẻ Học sinh biết các phương pháp tách
các chất ra khỏi hỗn hợp
T37-trang77 Đố bạn
Học sinh biết phương pháp sản xuất muối từ nước biển, sản xuất nước cất tiêm
T38,39-trang78 Bức thư bí mật Học sinh biết vai trò của nhiệt trong
biến đổi hoá học
T55-trang 112 Ghép chữ Học sinh biết đặc điểm bên ngoài
của động vật đẻ con, động vật đẻ trứng
T57-trang 116 Bắt trước tiếng kêu Học sinh biết thời gian, địa điểm
sinh sản của ếch
b) Trò chơi để củng cố hoá kiến thức
T7-trang 16 Ai, đang ở giai đoạn
nào?
Củng cố hiểu biết về lứa tuổi vị thành niên, tuổi trưởng thành, tuổi già
T9,10-trang20 Chiếc ghế nguy hiểm Thực hành để củng cố sự hiểu biết về
tác hại của chất gây nghiện
T11-trang24 Ai nhanh, ai đúng? Củng cố về giá trị dinh dưỡng của
thuốc và cách sử dụng thuốc an toàn T18-trang 38 ứng xử khôn khéo Học sinh biết cách ứng xử khi bị xâm
hại
T20,21trang42 Ai nhanh, ai đúng? Củng cố cách phòng tránh 1 số bệnh
thường gặp đã học
T34-trang 68 Ô chữ kì diệu Củng cố kiến thức về chủ đề:Con
Trang 9người và sức khoẻ.
T49,50-trang100
Ai nhanh, ai đúng? Củng cố về tính chất 1 số vật liệu và
sự biến đổi hoá học
T52-trang106
Ghép chữ Củng cố về sự sinh sản ở thực vật có
hoa
T63-trang130 Ai nhanh, ai đúng? Hệ thống 1 số nguồn tài nguyên và tác
dụng của chúng
T63-trang133 Ai nhanh,ai đúng? Hệ thống kiến thức về môi trường T69-trang142 Chữ gì? Củng cố kiến thức có liên quan đến sự
ô nhiễm môi trường
Cách nêu mục tiêu của trò chơi, giáo viên cần đưa ra một cách khéo léo, hấp dẫn, có tính chất gợi mở để tạo sự tò mò khám phá cho học sinh
Sau khi các em đã hiểu được mục đích của trò chơi, thấy được sự hấp dẫn của trò chơi các em sẽ chủ động tham gia chơi mà không cần giáo viên ép buộc Để
có được điều đó, giáo viên cần xây dựng trò chơi học tập sao cho hợp lý; hợp lý
về thời gian; hợp lý về hình thức chơi; về luật chơi; về hình thức khen thưởng…
3) Cách xây dựng trò chơi học tập.
GV có thể tổ chức 1 hoạt động học tập thành 1 trò chơi học tập khi đã có đủ các điều kiện sau:
- Về đồ dùng, dụng cụ phục vụ cho trò chơi
- Về thời gian, thời điểm chơi, không gian chơi
- Có cách chơi, luật chơi rõ ràng
- Có cách tính điểm để phân định “thắng- thua”, khen thưởng…
Các yếu tố đó là sự chuẩn bị cụ thể chu đáo của giáo viên, góp phần quyết định sự thành công hay không của trò chơi
* Sự chuẩn bị đồ dùng học tập cho HS tham gia trò chơi.
Đối với mỗi tiết học nói chung hay với mỗi trò chơi học tập nói riêng, giáo
viên cần xác định rõ: Để phục vụ cho trò chơi này cần đến những đồ dùng nào? dụng cụ nào? phương tiện nào? từ đó, giáo viên dành thời gian để chuẩn bị ( hoặc giao cho học sinh chuẩn bị ) chu đáo
Trang 10*VÍ DỤ:
+ Thực hiện trò chơi tiếp sức “ HIV lây hay không?’’ (T17-trang36) cần chuẩn bị:
- 2 bộ thẻ chữ ghi các hành vi có nguy cơ lây nhiễm hoặc không lây nhiễm như:
Các hành vi có nguy cơ lây nhiễm
HIV
Các hành vi không có nguy cơ lây nhiễm HIV
2 bảng từ có nội dung giống nhau:
Những tấm thẻ chữ, giáo viên không cần làm cầu kì, không có dấu hiệu phân biệt ở 2 hành vi khác nhau, nhưng chữ viết phải rõ ràng, phía sau thẻ có gắn nam châm để học sinh gắn thẻ lên bảng lớp một cách dễ dàng
+ Chuẩn bị cho trò chơi “Ghép chữ” (T52-trang106 )
Giáo viên cần vẽ:
- 2 tranh câm:
Sơ đồ cơ quan sinh sản ở thực vật có hoa:
Khoác vai
Dùng chung
dao cạo
Cùng chơi
bi
Cầm tay
Uống chung ly nước
Đánh răng chung bàn chải Nghịch bơm, kim
tiêm đã dùng
Trang 11-2 bộ thẻ chữ có ghi tên các bộ phận của cơ quan sinh sản ở thực vật có hoa:
Với tranh câm giáo viên cần vẽ đúng các bộ phận của cơ quan sinh sản ở thực vật có hoa Các bộ phận phải rõ nét, phân biệt bằng màu sắc cụ thể, đảm bảo tính khoa học và thẩm mỹ cho bức tranh
Sự chuẩn bị chu đáo, hấp đẫn sẽ tạo niềm hứng khởi, thu hút HS tham gia
Sự rõ ràng, khoa học sẽ giúp các em dễ tìm hiểu, dễ nhận biết kiến thức, nhiệm
vụ của bản thân trong quá trình tham gia chơi Sự chuẩn bị cho một trò chơi không nhất thiết phải quá cầu kì, đôi khi còn dễ tìm, dễ kiếm
Hạt phấn
Vòi nhụy
Bao phấn
Đầu nhụy
Ống phấn
Bầu nhụy Noãn
Trang 12+Để chuẩn bị “ Chiếc ghế nguy hiểm” cho trò chơi T10-trang 20 , giáo viên chỉ cần lấy luôn chiếc ghế của mình, phủ lên ghế một tấm vải tối màu để học sinh không phát hiện được bên trong ghế là cái gì? Sự chuẩn bị này tuy đơn giản nhưng vẫn tạo được sự tò mò, tâm trạng hồi hộp của học sinh khi đến gần chiếc ghế , chiếc ghế ấy sẽ thu hút học sinh tham gia vào trò chơi
Với sự chuẩn bị như vậy, giáo viên sẽ khuyến khích các em tham gia vào trò chơi Ngoài việc chuẩn bị đồ dùng dạy học, giáo viên cần biết bố trí thời gian
cho các hoạt động trong tiết học một cách hợp lý Trò chơi học tập cũng là 1 hoạt
động trong tiết học Bởi vậy, giáo viên cần sắp xếp thời gian, thời điểm phù hợp cho mỗi trò chơi
* Xác định thời gian, thời điểm diễn ra trò chơi.
Để xác định thời gian, thời điểm diễn ra trò chơi, giáo viên cần đọc kĩ mục tiêu tiết dạy, mục tiêu của trò chơi để phân bố thời gian cho hợp lý
Ở những trò chơi hình thành kiến thức mới, hoạt động này được diễn ra đầu tiết học hoặc đầu một phần nội dung bài học Những trò chơi để củng cố nội dung kiến thức đã học thường diễn ra cuối tiết học hoặc cuối 1 phần nội dung vừa học Tuy nhiên, trò chơi diễn ra vào thời điểm nào, giáo viên cũng cần xác định thời gian cho hợp lý, không để ảnh hưởng đến thời gian của tiết học hoặc thời gian của tiết học khác
* VÍ DỤ:
-Trò chơi: “Ai nhanh, ai đúng?” (Tiết 14- trang 30 ),đây là hoạt động đầu tiên của tiết học, cũng là một hoạt động chính giúp học sinh hiểu được:
+ Tác nhân gây bệnh viêm não
+ Tác hại của bệnh viên não
+ Lứa tuổi hay mắc bệnh viêm não
+ Đường lây truyền bệnh viêm não
Bởi vậy, giáo viên cần dành từ 4-5 phút để HS có đủ thời gian để đọc các thông tin trong sách giáo khoa (SGK)- thảo luận rồi lựa chọn đáp án đúng Đáp
án đúng chính là những kiến thức mới mà các em đã tự tìm hiểu, khám phá cho bản thân