Sách giáo khoa Địa lý lớp 9 (theo chương trình đổi mới) được biên soạn theo tinh thần cung cấp các tình huống, các thông tin đã được lựa chọn để giáo viên có thể tổ chức, hướng dẫn cho học sinh tập phân tích, tổng hợp và xử lý thông tin, tạo điều kiện cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếp nhận được các kiến thức, vừa rèn luyện được các kỹ năng và nắm được phương pháp học tập. Bên cạnh các bài học chính, bài đọc thêm, chương trình địa lý lớp 9 có 11 bài thực hành và sau mỗi bài học đều có phần câu hỏi và bài tập để củng cố kiến thức và kĩ năng của học sinh. Các bài thực hành Địa lý và phần bài tập Địa lý trước đây thường bị xem nhẹ mặc dù nó rất quan trọng.
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
BẢN CAM KẾT
I TÁC GIẢ :
Họ và tên : Nguyễn ThÞ Mü
Ngày tháng năm sinh : 27/9/1980
Đơn vị công tác : Trường THCS Tam Hng
về tính trung thực của bản cam kết này
Tam Hng ngày 01/01/2014 Người cam kết
Nguyễn Thị Mü
Trang 221 7 Minh chứng - phụ lục của đề tài nghiên cứu 20
Trang 3NÂNG CAO kĩ năng thực hành cho học sinh
qua môn địa lí 9
1 TểM TẮT ĐỀ TÀI:
Sách giáo khoa Địa lý lớp 9 (theo chơng trình đổi mới) đợc biên soạn theo tinh thần cung cấp các tình huống, các thông tin đã đợc lựa chọn để giáo viên có thể tổ chức, hớng dẫn cho học sinh tập phân tích, tổng hợp và xử lý thông tin, tạo điều kiện cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếp nhận đợc các kiến thức, vừa rèn luyện đợc các kỹ năng và nắm đợc phơng pháp học tập
Bên cạnh các bài học chính, bài đọc thêm, chơng trình địa lý lớp 9 có 11 bài thực hành và sau mỗi bài học đều có phần câu hỏi và bài tập để củng cố kiến thức
và kĩ năng của học sinh Các bài thực hành Địa lý và phần bài tập Địa lý trớc đây thờng bị xem nhẹ mặc dù nó rất quan trọng
Hiện nay, dạy học đợc coi là quá trình phát triển của bản thân học sinh, việc học tập không chỉ là quá trình lĩnh hội kiến thức có sẵn mà còn là quá trình học sinh tự khám phá, tự tìm đến với kiến thức mới nhờ sự giúp đỡ, hớng dẫn của giáo viên Quá trình này đợc thể hiện rất rõ trong các bài thực hành Địa lý và các bài tập
vẽ đợc biểu đồ và làm trọn vẹn đợc các bài tập Địa lý
Trong quá trình hội nhập nền kinh tế ngày nay, giáo dục đợc coi là một lĩnh vực rất quan trọng và luôn đi trớc một bớc trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia Vì vậy vấn đề chất lợng dạy - học nói chung và dạy học Địa lý nói riêng ngày càng trở thành mối quan tâm chung của các nhà s phạm cũng nh các nhà quản lý giáo dục và xã hội Đảng và nhà nớc ta đã khẳng định: “Giáo dục là quốc sách hàng
đầu, đầu t cho giáo dục là đầu t cho phát triển” Điều đó đã đợc thể hiện trong các Nghị quyết của Trung ơng
Nghị quyết TW 4 khoá VII đã chỉ rõ phải “Đổi mới phơng pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học Kết hợp học với hành, học tập với lao động sản xuất, thực nghiệm và nghiên cứu khoa học, gắn nhà trờng với xã hội áp dụng những phơng pháp giáo dục hiện đại để bồi dỡng cho học sinh năng lực t duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề
Nghị quyết TW2 khoá VIII tiếp tục khẳng định phải “Đổi mới phơng pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp t duy sáng tạo của ngời học Từng bớc áp dụng các phơng pháp tiên tiến và phơng tiện
Trang 4hiện đại vào quá trình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh”.
Xuất phát từ những yêu cầu thực tiễn của xã hội môn Địa lí trong nhà trờng nói chung và môn Địa lí lớp 9 nói riêng không ngừng cải tiến chơng trình, cải tiến phơng pháp dạy học nhằm đạt đợc hiệu quả cao nhất Trong đó "nâng cao kĩ năng thực hành cho học sinh qua môn địa lí lớp 9" đóng vai trò quan trọng, nó có nhiệm
vụ củng cố, rèn luyện kĩ năng Địa lí cho học sinh một cách thuần thục và chắc chắn hơn
Việc xác định - và cách vẽ biểu đồ trong bài tập, bài thực hành Địa lí giúp cho học sinh củng cố kĩ năng vẽ biểu đồ đã học ở lớp 8 mà còn vận dụng những kiến thức đã học vào nhận xét và giải thích biểu đồ đã vẽ đợc Từ đó làm cho học sinh
có cách nhìn nhận đánh giá các sự vật, hiện tợng một cách đúng đắn, chính xác và khách quan
Theo cấu trúc chơng trình, hầu nh sau mỗi bài học ở Địa lí lớp 9 đều có một bài tập hoặc một bài thực hành vẽ biểu đồ Đây là một thuận lợi rất lớn giúp giáo viên thực hiện tốt các phơng pháp và biện pháp rèn luyện kĩ năng Địa lí cho học sinh trong quá trình dạy học Từ đó học sinh nhận thức tri thức một cách khách quan đồng thời học sinh thấy rõ những thuận lợi và khó khăn về các vấn đề Địa lí ở nớc ta
Với phơng pháp và kinh nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn xin đa ra “Phơng pháp nâng cao kĩ năng thực hành cho học sinh qua môn địa lý lớp 9 - THCS” để
đồng nghiệp tham khảo và rất mong nhận đợc sự đóng góp của các đồng nghiệp để bài viết đợc hoàn thiện hơn
2 GIỚI THIỆU
2.1 Hiện trạng:
- Đa số học sinh xem môn Địa lí là môn phụ, do đó ít chú ý đến học tập bộ môn này Kết quả cho thấy điểm tổng kết của các em phần lớn chỉ đạt điểm trung bình, nhiều em học môn Địa lí khá, giỏi nhng khi giáo viên lấy đội tuyển bồi dỡng học sinh giỏi thì các em không tham gia vì cho rằng đây chỉ là môn học phụ Từ đó giáo viên dạy Địa lí làm sao phát huy đợc năng lực của mình khi phơng pháp dạy học đợc đổi mới, đồ dùng dạy học phong phú, đa dạng
- Qua điều tra khảo sát ở các trờng hầu hết học sinh đều cho rằng, phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 9 là quá bình thờng và quá dễ Nhng trong thực tế, khi thực hiện thì đây là một điều không dễ dàng
Một khó khăn nữa là việc rèn luyện kĩ năng này chỉ chiếm một thời lợng rất
ít trong 1 tiết dạy do đó đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu trớc các yêu cầu mà bài tập hoặc bài thực hành mà giáo viên đã giao cho, nhng nhiều em cha thực sự tập trung và quan tâm đến yêu cầu mà giáo viên đã giao nên đây cũng là khó khăn lớn
đối với giáo viên khi thực hiện dạy một bài thực hành vẽ biểu đồ hoặc một bài tập
vẽ biểu đồ, do đó:
Trang 5- Học sinh không xác định đợc yêu cầu của đề bài.
- Học sinh không xác định đợc kiểu biểu đồ sẽ vẽ là gì và việc xử lí bảng số liệu (nếu có)
- Học sinh cha vẽ đợc biểu đồ thích hợp và đúng với yêu cầu đề bài
- Kỹ năng vẽ biểu đồ của học sinh còn lúng túng
- Học sinh cha nắm đợc các bớc tiến hành khi vẽ biểu đồ
Từ đó tỉ lệ học sinh đọc và phân tích bảng số liệu, xác định loại biểu đồ thích hợp đối với bài yêu cầu thấp, số lợng học sinh xác định ngay đợc cách vẽ biểu đồ
đúng chiếm tỉ lệ không cao Do đó, tôi đã tiến hành khảo sát’’phơng pháp nâng cao
kĩ năng thực hành cho học sinh qua môn địa lý lớp 9’’ cho học sinh lớp 9a và một
số học sinh lớp 9B trờng THCS Tam Hng, kết quả nh sau:
Lớp T/số học sinh Biết xác định và vẽ đúng Cha biết cách xác định
Vì vậy mà kết quả bài tập trong quá trình điều tra cha cao, cụ thể:
Lớp TS học sinh Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu,
học tập mụn địa lý núi chung và mụn địa lý khối 9 núi riờng
- Trong giảng dạy, giáo viên cần lựa chọn các phơng pháp tích cực trên cơ sở coi trọng nhận thức của học sinh, tăng cờng vai trò tổ chức lĩnh hội, khám phá kiến thức Trong giờ giảng, giáo viên giành nhiều thời gian cho học sinh tự làm việc với sách giáo khoa, biểu đồ, lợc đồ và với các thiết bị học tập khác để học sinh tự chủ
động tìm ra kiến thức mới dới sự hớng dẫn của giáo viên Tất cả các khâu này, giáo viên phải thể hiện chu đáo, tỉ mĩ, hết sức cụ thể trong bài soạn, hớng dẫn học sinh
ôn lại những kiến thức đã học để vận dụng vào giải thích sau khi vẽ biểu đồ
- Trong một tiết thực hành vẽ biểu đồ, giáo viên phải hớng dẫn học sinh chuẩn
bị đầy đủ các đồ dùng cần thiết cho tiết học: máy tính cá nhân, thớc kẻ, compa để giúp học sinh chủ động trong khi vẽ biểu đồ
Trang 6* Giới thiệu cách vẽ - xác định biều đồ Địa lý lớp 9Để xác định đợc yêu cầu bài ra và tiến hành vẽ biểu đồ, học sinh cần hiểu khái niệm biểu đồ.
Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát triển của một hiện tợng (nh quá trình phát triển kinh tế qua các năm…), mối tơng quan
về độ lớn giữa các đại lợng (so sánh sản lợng thủy sản giữa các vùng kinh tế…) hoặc cơ cấu thành phần của một tổng thể (cơ cấu ngành của nền kinh tế)
Các loại biểu đồ rất phong phú, đa dạng Mỗi loại biểu đồ thể hiện nhiều chủ thể khác nhau, nên khi vẽ biểu đồ cần đọc kĩ yêu cầu đề ra, xác định chủ thể thể hiện trên biểu đồ (động thái phát triển, so sánh tơng quan độ lớn hay thể hiện cơ cấu) để chọn loại biểu đồ thích hợp nhất
a Các loại biểu đồ
- Các loại biểu đồ bao gồm:
+ Biểu đồ hình cột (cột đơn, cột kép, cột chồng, thang ngang)
+ Biều đồ hình tròn (hoặc hình vuông)
+ Đồ thị (đờng biểu diễn)
+ Biểu đồ kết hợp (cột + đờng)
+ Biểu đồ miền
* Biểu đồ hình cột (thang ngang)
- Sử dụng biểu hiện trạng thái phát triển so sánh tơng quan về độ lớn giữa các
đại lợng hoặc thể hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể
- Biểu đồ hình cột sử dụng để thể hiện tơng quan về độ lớn giữa các đại lợng
* Yêu cầu:
+ Chọn kích thớc biểu đồ phù hợp với khổ giấy
+ Các cột khác nhau về độ cao (tùy theo số liệu đề bài), còn bề ngang phải bằng nhau
+ Chú ý tỉ lệ đờng tròn (nếu bài cho số liệu tuyệt đối)
- Nếu bài cho số liệu tơng đối thì vẽ các đờng tròn có kích thớc bằng nhau Nếu bài cho số liệu tuyệt đối thì phải tính tỉ lệ đờng tròn (R- r) Nhng, đối với cấp học THCS tỉ lệ đờng tròn chỉ yêu cầu ở mức độ tơng đối, vì vậy chỉ cần đờng tròn sau to hơn đờng tròn trớc một chút (nếu số liệu cho là tăng) hoặc nhỏ hơn (nếu số liệu cho
là giảm)
+ Để chia các đại lợng chính xác theo tỉ lệ cần lấy tỉ lệ x 3,60 để tính góc ở tâm.+ Chọn ký hiệu thích hợp để thể hiện trên biểu đồ
+ Tên biểu đồ
Trang 7* Vẽ đồ thị (đ ờng biểu diễn)
- Đợc dùng để thể hiện tiến trình động thái phát triển của một hiện tợng qua thời gian
* Yêu cầu:
+ Hệ trục toạ độ: trục đứng thể hiện đơn vị sản lợng
+ Trục ngang thể hiện năm
- Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả 2 trục sao cho biểu đồ phù hợp với khổ giấy (cân
+ Ký hiệu đờng biểu diễn cần đợc phân biệt:
- Màu sắc (đen, xanh, đỏ…)
- Ký tự riêng (thờng đợc dùng nhiều)
- Dùng để thể hiện cả hai mặt cơ cấu và động thái phát triển của đối tợng
- Ranh giới của biểu đồ miền là đờng biểu diễn
- Giá trị đại lợng trên trục đứng là %
Nếu bài ra cho số liệu đơn vị tuyệt đối thì cần phải xử lý số liệu từ đơn vị tuyệt
đối sang số liệu đơn vị tơng đối
b.Các bớc tiến hành vẽ biểu đồ.
Có nhiều loại biểu đồ Để vẽ biểu đồ, học sinh cần đọc kĩ bài ra vẽ biểu đồ về quá trình gia tăng dân số, cơ cấu lao động, tình hình sản xuất lơng thực ở một vùng kinh tế hay của Việt Nam
+ Biểu đồ cột (thang ngang)
+ Ghi bảng chú giải (kí hiệu)
+ Tên bản đồ (tên chung nếu là biểu đồ so sánh)
Trang 8c Một số lu ý khi vẽ biểu đồ.
- Đọc kĩ số liệu bài ra
- Tuyệt đối không dùng màu để tô, kí hiệu trên bản đồ
- Nếu là biểu đồ tròn: khi vẽ đờng tròn, vẽ 1 bán kính trùng với phơng kim
đồng hồ chỉ 12 giờ và chia theo chiều kim đồng hồ
- Bất cứ một biểu đồ nào cũng cần chú giải và tên bản đồ
Trên đây là các dạng biểu đồ thờng gặp khi làm bài tập, bài thực hành Địa lí Trong quá trình giảng dạy tiến hành làm bài tập, bài thực hành vẽ biểu đồ tôi nhận thấy vẽ biểu đồ hình tròn rất khó vì: Nếu đề bài cho số liệu tơng đối thì học sinh dễ nhận biết và không cần xử lý mà tiến hành các bớc vẽ luôn Song nếu số liệu là tuyệt
đối (thô) thì học sinh khó nhận biết để vẽ biểu đồ hình tròn, cần xử lí số liệu về tơng
đối trớc khi vẽ
Tôi xin mạnh dạn đa ra một số kinh nghiệm phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ hình tròn nhằm giúp học sinh có kĩ năng thuần thục hơn trong kĩ năng vẽ biểu đồ của mình
Ví dụ:
Bài 1 - Trang 38 sách giáo khoa Địa lý 9.
Vẽ biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu diện tích gieo trồng các nhóm cây ở nớc
ta năm 1990 và 2002 theo bảng số liệu sau đây:
- Máy tính cá nhân, thớc đo độ, compa, bút chì, bút dạ màu
Diện tích gieo trồng phân theo nhóm cây (nghìn ha)
Đối với bài tập này cần trình tự các bớc sau đây
1 Yêu cầu học sinh đọc đề bài:
- Đọc kĩ yêu cầu đề bài
- Đọc kĩ bảng số liệu để
=> Từ đó xác định đợc biểu đồ cần vẽ
2 Giáo viên nêu cho học sinh quy trình vẽ biểu đồ.
* Đây là một bài thực hành khó bởi vì số liệu thô do đó một số học sinh khó nhận biết cần vẽ loại biểu đồ gì, nên giáo viên cần hớng dẫn học sinh xử lí số liệu
Trang 9Đối với bài này cần tiến hành theo các bớc sau đây.
a Bớc 1: Lập bảng số liệu đã xử lí theo mẫu Chú ý làm tròn số sao cho các
thành phần phải đúng 100%
b Bớc 2: Vẽ biểu đồ cơ cấu theo quy tắc: Bắt đầu vẽ từ "Tia 12 giờ", vẽ theo
chiều kim đồng hồ
c Bớc 3: Đảm bảo tính chính xác: Phải vẽ các hình quạt với tỉ trọng của từng
thành phần trong cơ cấu Ghi trị số phần trăm vào các hình quạt tơng ứng (chú ý để hình vẽ đẹp: Các trị số phần trăm ở từng biểu đồ cơ cấu có ít thành phần và bán kính lớn thờng biểu thị trong hình tròn)
- Vẽ đến đâu kẻ vạch (tô màu) đến đó Đồng thời thiết lập bảng chú giải
* Chú ý:
Đối với bài tập trên lớp hoặc về nhà, học sinh có thể dùng bút màu để vẽ biểu
đồ, hoặc dùng các nét trải khác nhau
Khi đi thi chỉ đợc sử dụng một màu mực trong bài thi Các hình quạt thể hiện cơ cấu dùng các nét đứt để thể hiện phân biệt các kí hiệu trong biểu đồ
3 Giáo viên h ớng dẫn tổ chức cho học sinh tính toán
a Bớc 1: Giáo viên dùng bảng phụ kẻ sẵn khung của bảng số liệu (bỏ trống).
Trang 104 Tổ chức cho học sinh vẽ biểu đồ.
- Đối với bài này không yêu cầu học sinh so sánh quy mô diện tích gieo trồng các loại cây năm 1990 và năm 2002 để tính toán bán kính của biểu đồ tròn, mà bán kính cho trớc
+ Biểu đồ năm 1990 có bán kính 20mm và năm 2002 có bán kính 24mm
* Giáo viên hớng dẫn học sinh vẽ biểu đồ năm 1990 trên bảng
* Học sinh vẽ tiếp biểu đồ năm 2002, thiết lập bảng chú giải
Biểu đồ thể hiện cơ cấu diện tích gieo trồng các nhóm cây ở nớc ta năm 1990 -
2002
2.3 Một số nghiờn cứu gần đõy liờn quan đến đề tài:
- Xem lại toàn bộ chương trỡnh địa 9 phõn loại rừ cỏc dạng bài cú thể sử dụng các dạng biểu đồ khác nhau
- Thảo luận trong nhúm chuyờn mụn về cỏch ỏp dụng các kĩ năng thực hành cho học sinh trong giảng dạy địa lý cho hiệu quả
- Lờn lớp thể nghiệm tại tổ,nhúm chuyờn mụn để rỳt kinh nghiệm
2.4 Vấn đề nghiờn cứu:
- Việc nâng cao kĩ năng thực hành cho học sinh trong giảng dạy mụn địa lý khối
9 nói chung và môn địa lí nói riêng ,yờu cầu HS không chỉ vận dụng kiến thức địa
lý mà còn phải vận dụng kiến thức toán học Vì vậy giáo viên cần giúp học sinh liên hệ với kiến thức toán và sử dụng đồ dùng học tập của môn toán để vẽ biểu đồ
Cây lơng thực Cây công nghiệp Cây thực phẩm,
ăn quả, cây khác.
Trang 112.5 Giả thuyết nghiờn cứu:
- Khi ỏp dụng phơng pháp nâng cao kĩ năng thực hành cho học sinh qua môn
địa lí 9 đã thực sự giúp cho học sinh biết định hớng cách làm bài tập địa lí và làm
đợc một số dạng bài tập thông thờng
3 PHƯƠNG PHÁP:
3.1 Khỏch thể nghiờn cứu:
*Giỏo viờn: Nguyễn Thị Mỹ– giỏo viờn Địa lý dạy lớp 9A trường THCS
Tam Hng trực tiếp thực hiện việc nghiờn cứu
*Học sinh:
- Dự án đợc áp dụng với học sinh khối lớp 9.Với các đối tợng học sinh
- Đối tợng dạy thể nghiệm và minh hoạ là học sinh lớp 9a và một số HS lớp 9B ,với đặc điểm
+ Số lợng học sinh 50 em
+ Lực học 84% xép loại G - 16% học lực khá
+ Nhiều em học giỏi môn toán
+ Các em tham gia học tập tích cực, chịu khó tìm tòi, khám phá
* Dự án đợc tiến hành trong các bài học của chơng trình địa lý lớp 9 và đợc
trình bày cụ thể về cách tổ chức các hoạt động dạy học ở địa lý 9
Trang 12tuần, tôi tiến hành kiểm tra sau tác động đối với các học sinh của nhóm thực nghiệm bằng kết quả điểm trung bình môn Địa học kì I của lớp 9A năm học 2013 -
2014 Sau đó, tôi dùng phép kiểm chứng T-test để phân tích dữ liệu
Bảng 1 Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương
Có ý nghĩa (p ≤0,05) Không có ý nghĩa Có ý nghĩa
Từ đó kết luận chất lượng giờ dạy của 2 nhóm thực nghiệm và đối chứng trước
tác động là không có ý nghĩa Hai nhóm được coi là tương đương
Bảng thiết kế nghiên cứu:
Nhóm
Kiểm tra trước tác động
Tác động
Kiểm tra sau tác động
N1 O1 Sö dông ph¬ng ph¸p n©ng cao kÜ n¨ng
Không sử dụng ph¬ng ph¸p n©ng cao kÜ n¨ng thùc hµnh trong giảng dạy môn địa
lý
O4
N1 Nhóm thực nghiệm.
N2 Nhóm đối chứng.
