Rèn luyện kỹ năng giải bài toá tính thể tích khối chóp cho học sinh lớp 12 THPT

Kết quả thu được như sau:Lớp Sĩ số Vẽ hình đúng Xác định được đường cao Tính đúng thể tích Trình bày đúng Từ thực trạng trên, để giúp các em có thể tiếp thu dễ dàng hơn các bài toán tính

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I LỜI MỞ ĐẦU.

Trong chương trình Hình học 12 thì phần thể tích khối đa diện, trong

đó có bài toán tính thể tích khối chóp là một phần rất quan trọng Các năm gần đây, ở các đề thi tốt nghiệp THPT và các đề thi Đại học, Cao đẳng thường xuyên có một câu về tính thể tích khối đa diện và chủ yếu là tính thể tích khối chóp

Tuy nhiên thời lượng học chương trình này lại rất ít Ở chương trình chuẩn chỉ có 2 tiết, chương trình nâng cao cũng chỉ có 3 tiết Bên cạnh đó nội dung trong sách giáo khoa chưa phân được các dạng toán cụ thể Chẳng hạn

để tính thể tích khối chóp, ở chương trình SGK nâng cao Hình học lớp 12, chỉ đưa ra được một ví dụ minh họa đó là: “Tính thể tích của khối tứ diện đều có cạnh bằng a” SGK chỉ dừng lại ở ví dụ trên mà không có thêm bất cứ một ví

dụ nào khác, cũng như không nêu rõ các bước giải toán khi mà hình chóp không phải là hình chóp đều Điều này đã gây khó khăn lớn với hầu hết học sinh khi làm bài tập tính thể tích các khối chóp khác nhau

II.THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

1.Thực trạng:

Thực tế, qua nhiều năm giảng dạy ở trường THPT Đặng Thai Mai, với phần đa số là học sinh thuộc trung bình, tôi nhận thấy rằng phần lớn các em đều không hứng thú học hình không gian trong đó có phần tính thể tích khối chóp Các em gần như bỏ qua phần này hoặc chỉ học mang tính chất đối phó Điều đó dẫn đến các em không đạt yêu cầu khi giải các bài toán về thể tích khối chóp

2.Kết quả của thực trạng

Tôi đã cho tiến hành khảo sát ở ba lớp12 năm học 2009 - 2010: 12C1, 12C2, 12C3 tại trường THPT Đặng Thai Mai về bài tính thể tích khối chóp ngay sau bài thể tích khối đa diện với bài toán sau:

“Tính thể tích khối chóp S.ABC trong đó SA, AB, AC đôi một vuông góc và có độ dài đều bằng a”.

1

Kết quả thu được như sau:

Lớp Sĩ số Vẽ hình

đúng

Xác định được đường cao

Tính đúng thể tích

Trình bày đúng

Từ thực trạng trên, để giúp các em có thể tiếp thu dễ dàng hơn các bài toán tính thể tích khối chóp, tôi đã tìm tòi, nghiên cứu, sắp xếp, phân loại các dạng toán tính thể tích khối chóp gần giống với các dạng toán trong Đại số

qua sáng kiến kinh nghiệm :

“Rèn luyện kỹ năng giải bài toá tính thể tích khối chóp cho học sinh lớp 12 THPT”.

Với sáng kiến kinh nghiệm này tôi mong muốn rằng học sinh được trang bị một cách tương đối đầy đủ và toàn diện về phương pháp tính tính thể tích của khối chóp Giúp học sinh để có một cái nhìn sâu hơn về bài toán tính thể tich khối chóp nói riêng và các bài toán thể tích khối đa diện nói chung, đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao trong các kì thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh Đại học, Cao đẳng

Dạng 2: Tính thể tích khối chóp dựa vào tỉ lệ giữa các cạnh của nó

với các cạnh của khối chóp khác đã biết thể tích và công thức:

' ' ' ' ' '

.

SA B C SABC

V = SA SB SC

(A’,B’,C’ lần lượt nằm trên các cạnh SA,SB,SC của hình chóp S.ABC)

Dạng 3: Tính thể tích khối chóp dựa vào phương pháp tọa độ và

công thức thể tích khối chóp ABCD: V=1 ,

3 uuur uuur uuurAB AC AD

2.Các biện pháp để tổ chức thực hiện:

Bài giảng được thực hiện qua các tiết dạy bồi dưỡng học sinh, tự chọn,

ôn tập hoặc phụ đạo nhằm khắc phục thời lượng hạn chế theo Phân phối chương trình

Cung cấp cho học sinh các dạng toán tính thể tích khối chóp (phương pháp, ví dụ minh họa và bài tập áp dụng giúp học sinh tự rèn luyện, ôn tập) :

Dạng 1: Tính thể tích khối chóp dựa vào công thức V=1 .

3B h (1)

( B là diện tích đáy, h là chiều cao)

Dạng này được sử dụng ở các trường hợp sau:

Trường hợp 1: Khối chóp có cạnh bên nằm trên đường thẳng vuông góc với mặt phẳng chứa đa giác đáy.

3

b

b S

S

C

Phương pháp:

- Xác định đường cao (chính là cạnh bên vuông góc với đáy).

- Tính đường cao và diện tích đáy Từ đó và áp dụng công thức (1)

để tính thể tích khối chóp.

Một số ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Cho hình chóp S.ABC trong đó SA vuông góc với mặt phẳng

(ABC).SA=a, tam giác ABC vuông tại B và BA=BC= b Tính thể tích khối chóp S.ABC

1 3

1

ab b

Ví dụ 2: Cho hình chóp S.ABC trong đó SA vuông góc với mặt phẳng

(ABC), SA=a, tam giác ABC có A=α và AB=b, AC=c Tính thể tích khối

1 3

1

abc bc

Ví dụ 3: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông cạnh bằng a,

SA vuông góc với đáy.Góc giữa SC và đáy bằng 600 Tính thể tích khối chóp

AC là hình chiếu vuông góc của SC

trên mặt phẳng (ABCD) nên góc giữa SC

và mặt phẳng (ABCD) là góc SCA

Suy ra SCA =600 và SA=AC.tanSCA=a 2.tan600=a 6

Diện tích đáy ABCD bằng SABCD=AB2=a2

a) Cạnh AB= a, AD=2a, SA=3a

b) Cạnh đáy AB=a 3, AD=a, góc giữa AC với mặt phẳng (SBC) bằng 300

Trường hợp 2: Khối chóp có hai mặt bên kề nhau cùng vuông góc với mặt đáy.

Phương pháp:

- Xác định đường cao

(chính là cạnh chung của hai mặt bên cùng vuông góc với mặt đáy)

- Tính đường cao và diện tích đáy.Từ đó và áp dụng công thức (1)

để tính thể tích khối chóp.

Một số ví dụ minh họa

5

A

D

Ví dụ 4: Cho hình chóp S.ABCD có hai mặt bên (SAB), (SAD) vuông góc

với đáy SA =a, đáy ABCD là hình thoi cạnh a có góc A=1200 Tính thể tích khối chóp S.ABCD

Lời giải:

Vì (SAB) và (SAD) cùng

vuông góc với mặt phẳng (ABCD)

nên SA vuông góc với mặt phẳng

(ABCD) hay SA là đường cao của

Ví dụ 5: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là một hình vuông cạnh a

Các mặt phẳng (SAB) và (SAD) cùng vuông góc với mặt đáy, cạnh bên SC tạo với đáy một góc 300 Tính thể tích khối chóp

Lời giải:

Vì (SAB) và (SAD) cùng vuông

góc với mặt phẳng (ABCD) nên SA

vuông góc với mặt phẳng (ABCD) hay

SA là đường cao của hình chóp

Ví dụ 6: Cho hình chóp S.ABC có đáy ABC là một tam giác vuông cân tại

B, AB=BC=2a Các mặt phẳng (SAB), (SAC) cùng vuông góc với mặt phẳng(ABC).Gọi M là trung điểm của AB, mặt phẳng qua SM và song song với BC, cắt AC tại N Biết góc giữa hai mặt phẳng (SBC) và (ABC) bằng

600 Tính thể tích khối chóp S.BCMN

Lời giải:

Vì (SAB) và (SAD) cùng vuông

góc với mặt phẳng (ABCD) nên SA vuông

góc với mặt phẳng (ABCD) hay SA là

đường cao của hình chóp S.BCMN

Vì AB⊥BC (giả thiết) nên

SB⊥BC (định lí ba đường vuông góc)

Và góc giữa hai mặt phẳng (SBC) và (ABC) là góc SBA

Suy ra SA=AB.tan SBA = 2a.tan600 = 2 3a

Mặt khác MN// BC nên MN là đường trung bình của tam giác ABC và

Cho hình chóp S.ABC có đáy ABC là tam giác vuông cân tại B,

AC=a, hai mặt phẳng (SAC) và (SAB) cùng vuông góc với đáy.Góc tạo bởi

SC và mặt đáy bằng 600.Tính thể tích khối chóp

7

60 0

I A

B S

Trường hợp 3: Khối chóp có hai mặt phẳng đi qua đỉnh (không chứa mặt bên) cùng vuông góc với mặt phẳng chứa đa giác đáy.

Phương pháp:

- Xác định đường cao (nằm trên giao tuyến của hai mặt phẳng

cùng vuông góc với mặt đáy)

- Tính đường cao và diện tích đáy.Từ đó và áp dụng công thức

(1) để tính thể tích khối chóp.

Một số ví dụ minh họa

Ví dụ 7: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình thang vuông tại A ,

AB=AD=2a, CD =a, góc giữa SC và (ABCD) bằng 600.Gọi I là trung điểm cạnh AD Biết hai mặt phẳng (SBI) và (SCI) cùng vuông góc với đáy Tính thể tích khối chóp S.ABCD theo a

Lời giải:

Vì (SBI) và (SCI) cùng vuông góc với mặt phẳng (ABCD) nên SI vuông góc với mặt phẳng (ABCD) hay SI là

đường cao của hình chóp S.ABCD

IC là hình chiếu vuông góc của SC

Xuống mặt phẳng (ABCD) nên góc

giữa SC và mặt phẳng (ABCD) là góc SCI

=600.Theo định lí Pitago ta có:

2

IC= ID +DC = a +a =a ⇒SI=IC tan SCI=a 2.tan 60 0 =a 6

Tứ giác ABCD là hình thang cân nên ta có

60 0 N M

A

B S

S

O

Ví dụ 8: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông cạnh a Gọi

M là trung điểm của AB, hai mặt phẳng (SMC) và (SMB) cùng vuông góc với mặt phẳng (ABCD) Góc giữa hai mặt phẳng (SBC) và (ABCD) bằng

450 Tính thể tích khối chóp S.ABCD theo a

Lời giải:

Vì (SBI) và (SCI) cùng vuông góc

với mặt phẳng (ABCD) nên SI vuông

góc với mặt phẳng (ABCD) hay SI là

đường cao của hình chóp S.ABCD

Gọi N là trung điểm của BC ta có

MN là đường trung bình của hình

vuông ABCD nên MN⊥ BC suy ra SN ⊥BC và góc giữa hai mặt phẳng

và (ABCD) bằng 600 Tính thể tích khối chóp S.ABCD theo a

Lời giải:

Vì (SAC) và (SBD) cùng vuông góc với mặt phẳng (ABCD) nên SO vuông góc với mặt phẳng (ABCD) hay SO là đường cao của hình chóp S.ABCD

AO là hình chiếu vuông góc của SA

xuống mặt phẳng (ABCD) nên

góc giữa SA và mặt phẳng (ABCD)

là góc SAO = 600 Ta có OAB = 600

9

Trường hợp 4: Khối chóp có một mặt bên vuông góc với mặt đáy Phương pháp:

- Xác định đường cao (hạ từ đỉnh xuống cạnh đáy là giao giữa

mặt bên đó với mặt đáy )

- Tính đường cao và diện tích đáy.Từ đó và áp dụng công thức

(1) để tính thể tích khối chóp.

Một số ví dụ minh họa

Ví dụ 10: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình thang cân có đáy

lớn là AB = 2a, AD =CD =a và hai mặt phẳng (SAB) và (ABCD) vuông góc với nhau, tam giác SAB đều Tính thể tích khối chóp S.ABCD

Lời giải:

Gọi H là trung điểm của AB khi đó SH ⊥AB suy ra SH⊥ (ABCD) hay

SH là đường cao của hình chóp.SH=SA.sin600=2 3 3

2

a =a Gọi K là hình chiếu vuông góc của D trên AB khi đó

H A

C

B S

D K

N

M A

C

B S

Ví dụ 11: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông cạnh 2a

SA=a,SB=a 3 và mặt phẳng (SAB) vuông góc với đáy Gọi M, N lần lượt là trung điểm của các cạnh AB, BC Tính theo a thể tích khối chóp S.BMDN

Lời giải:

Gọi H là hình chiếu của S trên AB ta có SH⊥(ABCD) hay SH là đường cao của hình chóp S.BMDN

Mặt khác tam giác SAB có

SA2 +SB2=AB2 (a2+3a2=4a2)

Nên vuông tại S suy ra

2

a SH

I A

C

B S

D

Ví dụ 12: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông cạnh 2a

SA=SB và mặt phẳng (SAB) vuông góc với đáy Góc giữa SC và mặt đáy bằng 450 Tính theo a thể tích khối chóp S.ABCD

Lời giải:

Gọi I là trung điểm của AB suy ra SI ⊥AB và SI ⊥(ABCD)

hay SI là đường cao của hình chóp S.ABCD

a) AB=2a, AD=2a, tam giác SAB đều

b) AB=2a, AD=a và tam giác SAB cân tại S, góc giữa SC và mặt đáy bằng 450

Trường hợp 5: Khối chóp có một cạnh bên vuông góc với hai

đường thẳng cắt nhau thuộc mặt đáy.

Phương pháp:

- Xác định đường cao (chính là cạnh bên đó ).

- Tính đường cao và diện tích đáy.Từ đó và áp dụng công thức (1)

để tính thể tích khối chóp

A

B

C

Ví dụ 13: Cho hình chóp S.ABC trong đó SA, AB, AC đôi một vuông góc,

SA=AB=AC=a Tính thể tích khối chóp S.ABC

Lời giải:

AC SA

AB SA

1 3

1

a a

AB SA

2

2

AC AB

1 3

1

ab b

M A

C

B S

O

C D

SAO =450.Suy ra AO=SA.cosSAO=a ,

SO=SA.sin SAO=a Gọi M là trung điểm

Cho hình chóp tứ giác đều S.ABCD biết cạnh đáy bằng a, góc tạo bởi mặt

bên và mặt đáy bằng 600 Tính theo a thể tích khối chóp S.ABCD

Lời giải:

Gọi O là tâm hình vuông ABCD, khi đó SO vuông góc với mặt phẳng

(ABCD) hay SO là đường cao của hình chóp Gọi M là trung điểm của

cạnh BC khi đó OM⊥BC và SM⊥BC, góc giữa mặt phẳng

(SBC) và mặt phẳng (ABCD) là

D' B'

Cho khối chóp tứ giác đều S.ABCD có cạnh đáy bằng a, góc tạo bởi cạnh bên

và mặt đáy bằng 450 Tính theo a thể tích khối chóp S.ABCD

Dạng 2: Tính thể tích khối chóp dựa vào tỉ lệ giữa các cạnh của nó

với các cạnh của khối chóp khác đã biết thể tích và công thức:

Lời giải: Ta có

15

D' S

Ví dụ 18: Cho khối chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông cạnh a SA

vuông góc với mặt đáy và SA =2a Gọi B’,D’ lần lượt là hình chiếu của A trên SB, SD Mặt phẳng (AB’D’) cắt SC tại C’ Tính thể tích khối chóp

S.AB’C’D’

Lời giải: Ta có AB’⊥SB và AB’⊥CB (CB⊥(SAB) suy ra AB’⊥SC

Tương tự AD’⊥SC suy ra SC⊥AC’

Bài tập áp dụng: Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình thoi cạnh

5, đường chéo AC =4, đoạn thẳng SO=2 2(O là tâm của hình thoi) vuông góc với đáy.Gọi M là trung điểm của cạnh SC Giả sử mặt phẳng (ABM) cắt

SD tại N Tính thể tích khối chóp S.ABMN

H

F A

C D

B E

Dạng 3: Tính thể tích khối chóp dựa vào phương pháp tọa độ và

công thức thể tích khối chóp ABCD: V=1 ,

3 uuur uuur uuurAB AC AD (2)

Phương pháp: - Chọn hệ trục tọa độ Đề các vuông góc Oxyz phù hợp

- Tọa độ hóa bài toán.

Lời giải:

Dựng hệ trục tọa độ Oxyz

Sao cho O trùng với A,Ox

Trùng với tia AD,Oy trùng

với tia AB,Oz trùng với tia

Thể tích khối tứ diện ANIB :

17

H

P N

AM và AC Tính thể tich khối tứ diện ABCI

Lời giải: Xét hệ trục tọa độ Oxyz sao cho O trùng với B, Ox trùng với tia

BC, Oy trùng với tia BA,Oz trùng với tia BB’.Khi đó ta có A(0;a;0), B(0;0;0),C(2a;0;0).Do A’M=1 2AA ' 4

Thể tích khối tứ diện ABCI:

C.KẾT LUẬN 1.Kết quả nghiên cứu:

Sau khi áp dụng phương pháp trên vào ba lớp đã nêu, tôi đã cho học sinh kiểm tra qua ba bài toán sau:

Bài 1(6 điểm): Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông

cạnh a, hai mặt phẳng (SAC) và (SAD) cùng vuông góc với đáy Góc tạo bởi (SCD) và mặt đáy bằng 600 Tính thể tích khối chóp

Bài 2(4 điểm): Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình chữ

nhật, mặt bên (SAB)vuông góc với đáy Tính thể tích khối chóp S.ABCD biết AB=2a, tam giác SAB cân tại S, góc giữa SC với mặt đáy bằng 600, khoảng cách giữa AB và (SCD) bằng a 3

Kết quả thu được như sau

9-10

Điểm7-8,5

Điểm5-6,5

Điểm3-4,5

Điểm0-2,512C1 45 5(11,1%) 23(51,1%) 16(35,6%) 1(2,2%) 0(0 %)12C2 47 6(12,8%) 20(42,6%) 19(40,4%) 2(4,2%) 0(0 %)12C3 43 4(9,3%) 17(39,5%) 9(20,9 %) 2(4,7 %) 1(2,3 %)

Kết quả cho thấy chất lượng từ trung bình trở lên đạt trên 97% trong đó

có trên 21% đạt khá giỏi Như vậy có thể thấy hiệu quả rõ rệt khi thực hiện phương pháp trên vào dạy học Điều đặc biệt quan trọng hơn nữa mà phương

19

pháp đem lại đó là đã tạo được niềm tin ở bản thân, sự say mê và hứng thú rất cao của các em khi giải các bài toán tính thể tích khối chóp nói riêng và bài toán hình học không gian nói chung.

2.Ý kiến đề xuất:

- Với khả năng, kinh nghiệm của bản thân còn hạn chế, việc áp dụng phương pháp cũng như hệ thống bài tập đưa ra ở trên chắc chắn sẽ không tránh khỏi thiếu sót Rất mong các đồng nghiệp cũng như quý vị độc giả góp ý để SKKN này được hoàn thiện hơn

D.TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Sách Hình học 12, sách Hinh học 12NC-NXB Giáo dục

2 Sách Bài tập Hình học 12, sách Bài tập Hình học 12NC-NXB Giáo dục

3 Đề Tuyển sinh Đại học, Cao Đẳng

4 Một số phương pháp giải toán sơ cấp-NXB ĐHQG Hà Nội

Dạng 2: Tính thể tích khối chóp dựa vào tỉ lệ giữa các

cạnh của nó với các cạnh của khối chóp khác đã biết

thể tích.

' ' ' ' ' '

.

SA B C SABC

V = SA SB SC

15

Dạng 3: Tính thể tích khối chóp dựa vào phương

pháp tọa độ và công thức thể tích khối chóp ABCD: