bài giảng môn tài chính bảo hiểm 1

Quá trình phát triển của hệ thống Ngân hàng Việt Nam ở Miền Bắc có thể được chia làm hai thời kỳ như sau: Thời kỳ 1951 - 1954: Trong thời kỳ này, Ngân hàng quốc gia Việt Nam được thành l

CHƯƠNG 1 NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TÀI CHÍNH TIỀN TỆ

MỤC TIÊU CỦA CHƯƠNG:

Mục tiêu của chương Đại cương về tài chính tiền tệ là nhằm giới thiệu những vấn

đề cơ bản về tài chính – tiền tệ, bao gồm bản chất và chức năng của tiền tệ, sự phát triểncủa các hình thái tiền tệ, khối tiền tệ, chế độ tiền tệ, bản chất và chức năng của tàichính Sau khi học xong chương này sinh viên có khả năng:

- Nhận biết được bản chất của tiền tệ, đồng thời phân tích được các chức năng củatiền tệ đối với nền kinh tế, từ đó thấy được tầm quan trọng của tiền tệ đối với mọi hoạtđộng của nền kinh tế - xã hội

- Giải thích được sự ra đời và sự phát triển của tiền tệ qua các hình thái biểu hiệncủa tiền tệ

- Phân biệt được các khối tiền tệ theo quan niệm được nhiều nhà kinh tế thừanhận

- Trình bày được các hình thức tổ chức lưu thông tiền tệ qua sáu chế độ tiền tệ:chế độ song bản vị, chế độ bản vị tiền vàng, chế độ bản vị vàng thỏi, chế độ bản vị vànghối đoái, chế độ bản vị ngoại tệ và chế độ bản vị tiền giấy

- Nhắc lại được sự ra đời của tài chính trong lịch sử phát triển của kinh tế và xãhội

- Trình bày được bản chất của tài chính và phân tích đầy đủ nội dung các chứcnăng của nó đối với hoạt động phát triển của nền kinh tế

1 Bản chất của tiền tệ

1.1 Sự ra đời của tiền tệ

Kinh tế học đã chỉ ra rằng, tiền tệ là một phạm trù kinh tế khách quan, gắn liền với

sự ra đời và phát triển của nền kinh tế hàng hóa

Khi nghiên cứu về quá trình ra đời của tiền tệ, C.Mác kết luận: “Trình bày nguồngốc phát sịnh của tiền tệ, nghĩa là phải khai triển cái biểu hiện của giá trị, biểu hiện baohàm trong quan hệ giá trị của hàng hóa, từ hình thái ban đầu đơn giảng nhất và ít thấy

rõ nhất cho đến hình thái tiền tệ là hình thái mà ai nấy đều thấy” (C.Mác – Tư Bản –Quyển I, Tập I, trang 75 – Nhà xuất bản Sự Thật – Hà Nội 1963)

- Hình thái giá trị giản đơn hay ngẫu nhiên:

Trong hình thái này giá trị (tương đối) của một vật được biểu hiện ở giá trị củamột vật khác duy nhất đóng vai trò vật ngang giá “đơn nhất” với ba đặc điểm:

+ Giá trị sử dụng trở thành hình thái biểu hiện của giá trị

+ Lao động cụ thể trở thành hình thái biểu hiện của lao động trừu tượng

+ Lao động tư nhân trở thành lao động xã hội trực tiếp

- Hình thái giá trị toàn bộ hay mở rộng:

Ở hình thái này giá trị của một vật không phải được biểu hiện ở giá trị sử dụng củamột vật khác mà được biểu hiện ở giá trị sử dụng của hàng hóa khác, có tác dụng làmvật ngang giá Đây là những vật ngang giá “đặc thù” Những vật ngang giá đặc thù tồn

tại song song với nhau và đều có quyền lực như nhau trong vai tò vật ngang giá Nhược

điểm của hình thái này:

+ Biểu hiện tương đối giá trị của một hàng hóa chưa được hoàn tất vì có nhiềuhàng hóa làm vật ngang giá và chưa có điểm dừng ở vật ngang giá chung

+ Các hàng hóa biểu hiện cho giá trị của một hàng hóa là không thuần nhất và hếtsức rời rạc

+ Nếu giá trị tương đối của mỗi hàng hóa đều biểu hiện ra trong hình thái mở rộngnày, thì hình thái giá trị tương đối của mỗi hàng hóa sẽ là một chuỗi biểu hiện giá trị vôcùng vô tận, khác với hình thái giá trị tương đối của bất kỳ một hàng hóa nào khác

- Hình thái giá trị chung:

Trong hình thái này, giá trị chung của tất cả các hàng hóa biểu hiện giá trị củachúng ở một hàng hóa đóng vai trò vật ngang giá chung Do vậy, nó trở thành hình tháigiá trị phổ biến, được xã hội thừa nhận và làm cho quá trình trao đổi trở nên thuận tiện,đơn giản hơn, đó là điều kiện quan trọng để thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển Lúcnày người ta không trao đổi sản phẩm hàng hóa trực tiếp như các hình thái trên, mà traođổi một cách gián tiếp thông qua vật ngang giá chung

- Hình thái giá trị tiền tệ:

Khi nền sản xuất hàng hóa phát triển, theo đó lực lượng sản xuất phát triển, thịtrường càng mở rộng thì tình trạng có nhiều vật ngang giá chung nên gây khó khăn cholưu thông trao đổi hàng hóa Vật ngang gái chung bằng kim loại thay thế dần vật nganggiá khác Sau đó Bạc, Vàng chiếm ưu thế tuyệt đối Cuối cùng cố định ở Vàng Chỉ đấn

lúc này thì hình thái giá trị tiền tệ mới được xác lập và Vàng với tư cách là vật nganggiá chung đã trở thành tiền tệ.

Từ hình thái giá trị giản đơn hay ngẫu nhiên đến hình thái tiền tệ là một quá trìnhlịch sử lâu dài, nhằm giải quyết các mâu thuẩn vốn có trong bản thân hàng hóa Tiền tệ

ra đời đã làm cho việc trao đổi hàng hóa, dịch vụ được dễ dàng và nhanh chóng hơn.Nghiên cứu về lịch sử tiền tệ, các giáo sư PAUL A SAMUELSON (Viện Dự trữliên bang và ngân khố Mỹ) và WILLIAM D NORDHAUS (trường Đại học Yale Mỹ)cũng kết luận rằng: “Do các xã hội có mua bán rộng rãi không thể vượt qua được cáccản trở quá lớn của hình thức trao đổi hiện vật, nên việc sử dụng một vật trung gian làmphương tiện trao đổi được mọi người chấp nhận Đó là tiền tệ” (Kinh tế học – Tập I,trang 332 – Viện quan hệ Quốc tế Việt Nam biên dịch năm 1989)

1.2 Bản chất của tiền tệ

Tiền tệ có biểu hiện ở rất nhiều thứ khác nhau Đối với hầu hết các dân tộc, tiền lànhững đồng xu bằng kim loại, những tờ giấy bạc, những tấm thẻ, hoặc là những khoảntiết kiệm ở ngân hàng,… Nhưng đối với một số dân tộc trong quá khứ không xa lắm,tiền là những chuổi hạt, vỏ ốc được xâu lại vì đó là những vật họ cho là có giá trị Cácdân tộc đã từng coi những vật như vậy là “tiền” bởi vì chúng đều là những phương tiệnđược thừa nhận và thỏa thuận trong thanh toán

Lịch sử phát triển của tiền tệ đã chứng minh rằng tiền tệ là sản phẩm tất yếu củanền kinh tế hàng hóa, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình troa đổi hàng hóa, dịch

vụ Suy cho cùng, về bản chất, tiền tệ là vật ngang giá chung, làm phương tiện để trao đổi hàng hóa, dịch vụ và thanh toán các khoản nợ

2 Chức năng của tiền tệ

2.1 Chức năng là đơn vị đo lường giá trị

Tiền tệ là đơn vị đo lường giá trị, nghĩa là nó được dùng để đo lường giá trị củahàng hóa, dịch vụ trước khi thực hiện trao đổi Người ta đo giá trị của hàng hóa và dịch

vụ bằng tiền giống như người ta đo trọng lượng của một vật bằng kilogram, đo chiềudài của một vật bằng mét Để thấy được vì sao chức năng này quan trọng, chúng ta hãy

so sánh quá trình trao đổi hiện vật với trao đổi hàng hóa có tiền làm môi giới trung gian.Trong quá trình trao đổi trực tiếp, có 3 mặt hàng đưa ra trao đổi: A, B, C thì chúng

ta chỉ cần biết 3 giá để có thể trao đổi các hàng hóa này với nhau Đó là:

- Giá của hàng hóa A được tính bằng bao nhiêu hàng hóa B

- Giá của hàng hóa A được tính bằng bao nhiêu hàng hóa C.

- Giá của hàng hóa C được tính bằng bao nhiêu hàng hóa B

Tương tự, nếu có 10 mặt hàng đưa ra cần trao đổi, chúng ta phải cần biết 45 giá để

có thể trao đổi hàng này để lấy một hàng hóa khác, với 100 mặt hàng chúng ta cần tới4.950 giá, và với 1.000 mặt hàng thì chúng ta cần biết 499.500 giá (theo công thức tínhtổng quát số cặp khi có N phân tử = N (N-1)/2)

Nếu nền kinh tế có tiền tệ làm môi giới, thì người ta định giá bằng đơn vị tiền tệcho tất cả các hàng hóa đem trao đổi trên thị trường Do vậy, có bao nhiêu hàng hóa đưa

ra trao đổi thì có bấy nhiêu giá cả Có nghĩa là, nếu có 3 hàng hóa đưa ra trao đổi thì có

3 giá, có 10 hàng hóa đưa ra trao đổi thì có 10 giá, có 1.000 hàng hóa đưa ra trao đổi thì

có 1.000 giá Vậy là, việc dùng tiền làm đơn vị đánh giá sẽ thuận lợi rất nhiều cho quátrình trao đổi hàng hóa, giảm được chi phí trong trao đổi do giảm được số giá cần xemxét

Khi nền kinh tế phát triển thì lợi ích của chức năng đo lường giá trị của tiền tệngày càng tăng lên Ngày nay, người ta đo lường giá trị của hàng hóa, dịch vụ khôngphải chỉ bằng tiền mặt mà còn đo lường giá trị hàng hóa, dịch vụ bằng Séc, hối phiếu,

kỳ phiếu hoặc là các chứng từ có giá khác

Số lượng giá trong một nền kinh tế hiện vật ứng với số lượng giá trong nền kinh tế tiềntệ

Số mặt hàng trao đổi Số lượng giá trong nên

Để tiền tệ làm tốt chức năng đo lường giá trị đòi hỏi:

- Đơn vị tiền tệ đó phải có giá trị nội tại của nó, nếu không, dù có bắt buộc dânchúng vẫn không chấp nhận nó như một công cụ đo lường giá trị

- Giá trị của đơn vị tiền tệ đó, hay sức mua của đồng tiền phải ổn định hoặc cóthay đổi thì vẫn không thay đổi nhiều qua thời gian.

2.2 Chức năng là phương tiện trao đổi

Trong nền kinh tế, tiền tệ làm phương tiện trao đổi khi nó được dùng để mua bánhàng hóa, dịch vụ, hoặc thanh toán các khoản nợ cả trong và ngoài nước Việc dùngtiền làm phương tiện trao đổi đã nâng cao hiệu quả hoạt động của nền kinh tế, bởi nó đãtiết kiệm được các chi phí quá lớn trong quá trình trao đổi trực tiếp hàng đổi hàng, cácchi phí giao dịch thường rất cao Bởi vì, người mua, người bán phải tìm được nhữngngười trùng hợp với mình về nhu cầu trao đổi, thời gian trao đổi, không gian trao đổi.Quá trình trao đổi chỉ được diễn ra khi có sự phù hợp đó Tiền tệ làm môi giới trunggian trong trao đổi đã hoàn toàn khắc phục được các hạn chế đó của quá trình trao đổitrực tiếp Người có hàng bán lấy tiền, sau đó sẽ mua được hàng mà họ cần Bởi vậy,người ta coi tiền như thứ dầu mỡ bôi trơn, cho phép nền kinh tế hoạt động trôi chảyhơn, khuyến khích chuyên môn hóa và phân công lao động

Việc dùng tiền làm một phương tiện trao đổi giúp đẩy mạnh hiệu quả của nền kinh

tế, qua việc loại bỏ được nhiều thời gian dành cho việc đổi chác hàng hóa hay dịch vụqua nhiều lần trao đổi trực tiếp lấy hàng Để làm tốt chức năng này tiền phải đạt một số

ưu điểm sau:

- Phải được tạo ra hàng loạt một cách dể dàng, có tính đồng nhất cao để thuận tiệncho việc xác định giá trị trong từng quốc gia

- Phải được chấp nhận một cách rộng rãi của những người trao đổi hàng hóa

- Có thể chia nhỏ được, nhờ đó tạo thuận lợi cho người trao đổi

- Dể chuyên chở, di chuyển

- Không bị hư hỏng một cách nhah chóng do tác động của khí hậu, thời tiết, môitrường,…

2.3 Chức năng là phương tiện dự trữ về mặt giá trị

Tiền tệ làm phương tiện dự trữ giá trị nghĩa là nơi chứa sức mua hàng hóa trongmột thời gian nhất định Nhờ chức năng này của tiền tệ mà người ta có thể tách thờigian từ lúc có thu nhập đến lúc tiêu dùng nó Chức năng này là quan trọng vì mọi ngườiđều không muốn chi tiêu hết thu nhập của mình ngay khi nhận nó, mà dự trữ để sử dụng

nó trong tương lai Tất nhiên, tiền không phải duy nhất là nơi chứa đựng giá trị, mà cáctài sản khác cũng là nơi chứa giá trị, như cổ phiếu, thương phiếu,… Nhưng tiền là tài

sản có tính lỏng cao nhất, bởi nó là phương tiện trao đổi, nó không cần phải chuyển đổithành bất cứ cái gì khác khi với mục đích mua hàng hóa chi trả tiền dịch vụ Những tàisản khác đòi hỏi chi phí giao dịch khi cần chuyển sang tiền.

Vì vậy, tiền là một phương tiện dự trữ về mặt giá trị có nhiều ưu điểm trong nềnkinh tế hàng hóa Tuy vậy nó phải tùy thuộc vào mức giá vì giá trị của tiền được ấnđịnh theo mức giá Nếu các giá đều tăng gấp hai thì nghĩa là giá trị của tiền đã sụt mộtnửa, ngược lại nếu các giá giảm đi một nửa thì giá trị tiền sẽ tăng lên hai lần Trong mộtcuộc lạm phát khi mức giá tăng lên nhanh chóng, vì tiền mất giá quá nhanh nên dânchúng giữ tiền như một biện pháp bất đắc dĩ Điều này thể hiện rõ nhất trong thời kỳsiêu lạm phát Ngoài ra, trong nền kinh tế thị trường thì mức độ quan trọng của tiềncũng thay đổi, vì ngoài tiền ra còn có các tài sản khác như: thương phiếu, hối phiếu,chừng chỉ tiền gửi…

3 Sự phát triển của các hình thái tiền tệ

Tiền tệ là sản phẩm tất yếu của nền kinh tế hàng hóa Sau khi ra đời, tiền tệ làcông cụ quan trọng để phát triển nền kinh tế - xã hội Để tạo điều kiện thuận lợi hơn cholưu thông hàng hóa và dịch vụ, phát triển nền kinh tế xã hội, hình thái của tiền tệ cũngngày càng được hoàn thiện hơn

3.1 Hóa tệ

Trong quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hóa, tiền tệ đã lần lượt tồn tại dướicác hình thức khác nhau nhằm đáp ứng cho nhu cầu phát triển của nền kinh tế đặc biệt

là của hoạt động sản xuất, trao đổi và lưu thông hàng hóa Lịch sử ghi nhận rằng, thời

kỳ nguyên thủy của tiền tệ, vai trò tiền tệ thường được thể hiện ở gia súc (dân tộc cổ đạiSlavo), da thú (ở các dân tộc Scăng-đi-nap và Nước Nga cổ đại), vỏ ốc quý (quần đảoThái Bình Dương và Châu Phi), chè (Tây Tạng và Mông Cổ), muối (ở Tây Su Đăng),

lúa mì, bong (Ai Cập), kê, lụa (Trung Quốc),…Các hình thái này có thể xếp chung vào một nhóm là tiền tệ dưới dạng hàng hóa hay còn gọi là hóa tệ.

Cùng với sự phân công lao động xã hội lớn lần thứ hai, thủ công nghiệp tách khỏinông nghiệp, vai trò tiền tệ chuyển dần sang các kim loại Cuối cùng thời kỳ này, vaitrò tiền tệ đã được cố định ở Vàng Bởi vì Vàng có nhiều đặc tính ưu việt hơn các hànghóa khác lúc bấy giờ trong việc thực hiện các chức năng của tiền tệ Đó là:

- Tình đồng nhất của Vàng rất cao Điều đó rất thuận lợi trong việc đo lường, biểuhiện giá cả của hàng hóa trong quá trình trao đổi

- Dể phân chia mà không làm ảnh hưởng đến giá trị vốn có của nó Điều đó có ýnghĩa quan trọng trong việc biểu hiện giá cả và lưu thông hàng hóa trên thị trường Bởi

lẽ, hàng hóa trên thị trường rất đa dạng và giá cả rất khác nhau

- Dễ mang theo, bởi vì một thể tích nhỏ và trọng lượng nhỏ của Vàng có thể đạidiện cho giá trị một khối lượng hàng hóa lớn

- Thuận tiện trong việc thực hiện chức năng dự trữ giá trị của tiền tệ

Trình độ sản xuất ngày càng phát triển, khối lượng hàng hóa và dịch vị đưa ra traođổi ngày càng nhiều Trong khi đó, khả năng về Vàng lại rất có hạn Do vậy, theo thờigian, giá trị của Vàng lớn đến mức người ta khó có thể chia nhỏ ra để tiến hành nhữngviệc mua bán bình thường Mặt khác hàng hóa đóng vai trò tiền tệ trước đây đều cókhuynh hướng tự bản than nó phải có giá trị và phải có một công dụng nhất định nào

đó Còn ngày nay, giá trị của tiền tệ là do tính pháp định của nhà nước Việc tìm kiếmmột loại hình tiền tệ mới thay thế cho vàng trong lưu thông đã trở nên cần thiết

Tiền kim loại – là loại tín tệ được đúc bằng kim loại rẻ tiền thay vì đúc bằng kim

loại quý như Bạc hay Vàng nhằm mục tiêu: tiết liệm lượng vàng bạc của quốc gia, đồngthời giảm bớt sự căng thẳng do thiếu vàng bạc làm phương tiện lưu thông khi nền kinh

tế ngày càng phát triển

Tiền Giấy (tiền dấu hiệu) – Sau một thời gian dài, thời đại tiền bằng hàng hóa đã

nhường chổ cho thời đại tiền giấy Lúc đầu những tờ giấy bạc ngân hàng là những dấuhiệu đại diện cho vàng đáng lẽ phải có trong lưu thông Những giấy bạc ngân hàng đóđược tự do chuyển đổi ra vàng theo Luật định Về sau, do Ngân hàng phát hành ranhiều giấy bạc hơn so với số vàng dự trữ, làm cho nó không còn được tự do chuyển đổi

ra vàng Việc sử dụng tiền giấy đã trở thành phổ biến, do tính thuận tiện của nó trong

việc làm phương tiện trao đổi hàng hóa Đó là:

- Dể mang theo để làm phương tiện trao đổi hàng hóa, thanh toán nợ

- Thuận tiện khi thực hiện chức năng dự trữ của cải dưới hình thức giátrị

- Bằng cách thay đổi các con số trên mặt đồng tiền, một lượng giá trị lớnhay nhỏ đều được biểu hiện.

- Bằng chế độ độc quyền phát hành giấy bạc với những quy định nghiêmngặt của Chính phủ, tiền giấy có thể giữ được giá trị của nó,…

3.3 Bút tệ

Bút tệ là thứ tiền tệ vô hình sử dụng bằng cách ghi chép trên sổ sách của ngânhàng, nó chính là số dư trên tài khoản tiền gửi ở ngân hàng Về nguồn gốc, người ta chorằng bút tệ ra đời vào giữa thế kỹ 19 khi Ngân hàng Anh quốc tìm cách né tránh các thể

lệ phát hành tiền giấy quá cứng nhắc nên đã sang chế ra hệ thống thanh toán bằng cáchghi trên sổ sách ngân hàng Ngày nay, bút tệ được sử dụng rộng rãi ở hầu hết các nước,nhưng ở các nước phát triển, dân chúng có thói quen sử dụng bút tệ hơn ở các nướckém phát triển, do hệ thống ngân hàng ở các nước phát triển hoạt động tốt hơn

3.4 Tiền điện tử

Trong những năm gần đây, nhờ sự phát triển của công nghệ thông tin và côngnghệ ngân hàng nên các loại thẻ tín dụng và thẻ thanh toán ngày càng được sử dụngrộng rãi, kể cả trong và ngoài nước Những loại thẻ này có thể thực hiện được các chứcnăng của tiền tệ và ngày càng thay thế tiền giấy trong đời sống kinh tế Do vậy, chúngcũng được xem là một hình thái tiền tệ mới – Tiền điện tử

4 Khối tiền tệ (cách đo lượng cung ứng tiền)

Quan niệm về khối tiền tệ được nhiều nhà kinh tế thừ nhận hơn cả là việc dùngnhững số đo lượng tiền cung ứng được gọi là tổng lượng tiền với các ký hiệu M1, M2,

M3, L Sở sĩ có sự phân chia giữa M1, M2, M3 là nhằm tách biệt những loại tiền khácnhau về mặt thanh khoản ra từng nhóm Các nhóm tiền càng đi về sau này, càng cóthanh khoản kém hơn và càng mang tính chất của một khoản đầu tư

4.1 Khối tiền tệ M 1

Đây là khối tiền tệ theo nghĩa hẹp nhất về lượng tiền cung ứng, nó chỉ bao gồmnhững phương tiện được chấp nhận ngay trong trao đổi hàng hóa, mà không phải quamột bước chuyển đổi nào Với khối tiền tệ này, tổng lượng tiền cung ứng bao gồm:

- Tiền đang lưu hành: bao gồm toàn bộ tiền mặt do Ngân hàng Trung ương pháthành đang lưu hành ngoài hệ thống ngân hàng

- Tiền gửi không kỳ hạn ở các ngân hàng thương mại: là tiền gửi mà chủ sở hữucủa nó có thể phát séc để thanh toán tiền mua hàng hay dịch vụ

4.1 Khối tiền tệ M 2

Khối tiền tệ này, với một cách nhìn rộng hơn về lượng tiền cung ứng Theo khốitiền tệ này, tổng lượng tiền cung ứng bao gồm:

- Lượng tiền theo M1

- Tiền gửi tiết kiệm ở các ngân hàng thương mại

4.1 Khối tiền tệ M 3

Theo khối tiền tệ này, tổng lượng tiền cung ứng bao gồm:

- Lượng tiền theo M 2

- Tiền gửi có kỳ hạn ở các ngân hàng thương mại

4.1 Khối tiền tệ L

Theo khối tiền tệ này, tổng lượng tiền cung ứng bao gồm:

- Lượng tiền theo M 3

- Chứng từ có giá có tính “lỏng” cao (dể chuyển thành tiền mặt): Chứng chỉ tiềngửi, thương phiếu, tín phiếu, trái phiếu,…

5 Chế độ tiền tệ

Chế độ tiên tệ là hình thức tổ chức lưu thông tiền tệ của một quốc gia, được quy định bằng luật pháp Chế độ tiền tệ bao gồm ba nhân tố:

- Bản vị tiền tệ: là cơ sở đánh giá đồng tiền quốc gia, là tiêu chuẩn chung mà mổi

nước chọn làm cơ sở cho chế độ tiền tệ của mình

- Đơn vị tiền tệ: Mỗi quốc gia đều có đơn vị tiền tệ riêng của mình và được quy

định bằng pháp luật Đơn vị tiền tệ của Việt nam là “đồng”, ký hiệu quốc tế là “VND”;đơn vị tiền tệ của Mỹ là “đô la”, ký hiệu quốc tế là “USD”, đơn vị tiền tệ của Nhật là

“yên”, ký hiệu quốc tế là “JPY”,…

- Công cụ trao đổi: tức là những công cụ được sử dụng để thực hiện mua bán

hàng hóa, dịch vụ, thanh toán các khoản nợ như tiền giấy, tiến cắc, tiền điện tử,…Nói chung, trong chế độ tiền tệ, yếu tố thường thay đổi là bản vị tiền tệ Lịch sửtiền tệ phát triển cho thấy rằng, bản vị tiền tệ của các nước do điều kiện kinh tế cụ thể

củ mổi thời kỳ quyết định Cho đến nay, các chế độ bản vị tiền tệ sau đây đã được sửdụng:

5.1 Chế độ song bản vị

Dưới chế độ song bản vị, đồng tiền của một nước được xác định bằng một trọnglượng cố định của 2 kim loại, thường là vàng và bạc Ví duk, năm 1972, ở Mỹ 1 đôla

vàng = 1,603 gam vàng ròng, 1 đôla bạc = 24,06 gam bạc ròng Tức trọng lượng 1 đôlabạc nặng gấp 15 lần trọng lượng 1 đôla vàng.

Giả sử rằng , Nhà nước ấn định tỷ lệ đúc tiền chính thức của 2 kim loại bạc vàvàng là 15/1, điều đó có nghĩa là, 1 trọng lượng đơn vị tiền tệ bằng bạc gấp 15 lần trọnglượng tiền tệ bằng vàng Do đó, bất cứ một sự thay đổi nào trong giá trị thị trường củamột kim loại so với kim loại khác, có thể làm cho thứ kim loại có giá trị cao hơn biếnkhỏi lưu thông Bởi vì kim loại rẻ tiền hơn trên thị trường sẽ được đúc thành tiền, kimloại đắt tiền hơn trên thị trường sẽ được đưa ra khỏi lưu thông để cất trữ hay đúc thànhthỏi để bán Nói cách khác, một tỷ lệ đúc tiền cố định và một tỷ lệ thị trường thay đổi,cho phép người ta giữ lại đồng tiền có giá trị hơn và cho lưu thông đồng tiền có giá trịkém hơn

Điều đó đã xaye ra ở Mỹ trong thế kỹ XIX, khi mà Mỹ đang giữ chế độ song bản

vị vàng và bạc theo luật định Trong suốt giai đoạn đầu từ 1792 đến 1834 vàng rút khỏilưu thông và trên thực tế quốc gia chỉ còn là bản vị bạc Nhưng từ 1834 – 1893 bạc rútkhỏi lưu thông và thực chất quốc gia chỉ còn bản vị vàng

5.2 Chế độ bản vị tiền vàng

Chế độ bản vị tiền vàng là chế độ bản vị mà đồng tiền của một nước được đảmbảo bằng một trọng lượng vàng nhất định theo pháp luật Những nhân tố cần thiết củabản vị tiền vàng bao gồm:

- Nhà nước không hạn chế việc đúc tiền vàng

- Tiền giấy quốc gia được Nhà nước xác định bằng một trọng lượng vàng nhấtđịnh và được tự do chuyển đổi ra vàng theo tỷ lệ đã quy định

- Tiền vàng được lưu thông không hạn chế

Chế độ bản vị tiền vàng được sử dụng phổ biến ở các nước trong những năm cuốithế kỹ XIX và đầu thế kỷ XX

Chế độ bản vị vàng thỏi được áp dụng ở Anh năm 1925 và quy định muốn đổi tiềngiấy lấy vàng phải đổi ít nhất là 1.500 Bảng Anh, áp dụng ở Pháp năm 1928 với số tiềngiấy phải đổi ích nhất là 225.000 Francs,…

5.4 Chế độ bản vị vàng hối đoái

Chế độ bản vị vàng hối đoái là chế độ bản vị trong đó tiền giấy quốc gia khôngđược trực tiếp chuyển đổi ra vàng, muốn đổi ra vàng phải thông qua một ngoại tệ.Ngoại tệ đó phải được chuyển đổi ra vàng, như đôla Mỹ, bảng Anh,…

Chế độ bản vị vàng hối đoái được áp dụng tại Ấn Độ năm 1898, Đức 1924, HàLan 1928,…

5.5 Chế độ bản vị ngoại tệ

Chế độ bản vị ngoại tệ là chế độ tiền tệ mà đơn vị tiền tệ quốc gia được xác địnhbằng đơn vị tiền tệ của nước ngoài (ngoại tệ) Đó phải là các ngoại tệ mạnh và được tự

do chuyển đổi trên thị trường

Chế độ bản vị này được sử dụng phổ biến đối với các nước thiếu vàng hoặc vềmặt chính trị bị lệ thuộc vào nước khác (các nước trong khối cộng đồng Anh sau cuộcchiến tranh thế giới thứ nhất)

Để khuyết khích thương mại quốc tế và tăng trưởng kinh tế một cách có trật tự,chế độ bản vị ngoại tệ này được hình thành ở các nước tư bản chủ nghĩa Chế độ bản vịnày được thịnh hành vào năm 1944 đến năm 1971 và có 2 sự kiện nổi bật:

- Vào cuối chiến tranh thế giới lần thứ hai, Mỹ chiếm hữu phần lớn vàng của thế

giới Do đó, Bộ Tài chính Mỹ, theo Hiệp định quốc tế đã quy định vàng và đôla Mỹ có

thể chuyển đổi được lẫn nhau, theo tỷ lệ 35 đôla cho 1 ounces vàng

- Theo đó, các nước khác theo Hiệp định quốc tế, Ngân hàng trung ương các nước

đó đã tham gia hiệp định duy trì một tỷ giá cố định đồng tiền của họ so với đồng đôla

Mỹ.

Chế độ bản vị ngoại tệ này đã hoàn thành sứ mệnh khuyến khích thương mại quốc

tế và khôi phục kinh tế sau chiến tranh thế giới thứ hai Nhưng từ những ănm 1960 chế

độ này bắt đầu sụp đổ, bởi đồng đola Mỹ lạm phát và dự trữ vàng của Mỹ giảm sútnghiêm trọng Chế độ bản vị này đã kết thúc khi Tổng thống Mỹ Nixơn tuyên bố khôngđổi đôla giấy ra vàng ngày 15/08/1971

5.6 Chế độ tiền giấy không chuyển đổi ra vàng

Chế độ tiền giấy là chế độ tiền tệ trong đó đơn vị tiền tệ của một nước không thể

tự do chuyển đổi ra kim loại quý, mà giá trị thực tế của đồng tiền các nước phụ thuốcvào sức mua của nó, tức là số lượng hàng hóa hay dịch vụ mà có thể mua được

Đầu những năm 1930 chế độ bản vị này đã trở thành phổ biến Vàng chỉ đượcdùng để thanh toán những khoản nợ quốc tế

Chế độ tiền giấy (tiền dấu hiệu) nó bị rút khỏi lưu thông trong nước vì khôngdùng làm tiền tệ và không được chuyển đổi tiền giấy ra vàng

Từ đó, giá trị thực tế của một đồng tiền được xác định bằng sức mua của nó vàđược đo bằng số nghịch đảo của mức giá cả chung Như vậy, mức giá cả chung càngcao thì giá trị hay sức mua của một đơn vị tiền tệ càng thấp và ngược lại

6 Bản chất của tài chính

6.1 Sự ra đời của phạm trù tài chính

Trong nền kinh tế hàng hóa, việc trao đổi hàng hóa được tiến hành trao đổi mộtcách dể dàng thông qua tiền tệ làm môi giới trung gian Từ đó người ta sử dụng tiền tệvới các chức năng trao đổi và lưu trữ để phân phối tổng sản phẩm xã hội, qua đó tạo lập

và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế, nhằm mục đích tiêu dùng và đầu tư pháttriển kinh tế xã hội Các quỹ tiền tệ này được tạo lập và sử dụng bởi các tổ chức kinh tế,

tổ chức xã hội hay cá nhân Các quan hệ kinh tế đó đã làm nảy sinh phạm trù tài chính.Lịch sử phát triển của xã hội loài người cũng đã chứng minh rằng, khi xã hội có sựchiếm hữu khác nhau về tư liệu sản xuất, thì có sự phân chia giai cấp và xuất hiện phạmtrù Nhà nước Nhà nước ra đời, với chức năng và quyền lực của mình đã tạo điều kiệnthuận lợi cho sự phát triển kinh tế hàng hóa, mở rộng phạm vi hoạt động của tài chính.Mặt khác để duy trì hoạt động của mình, Nhà nước đã tạo lập quỹ ngân sách nhà nướcthông qua quá trình phân phối tổng sản phẩm xã hội dưới hình thức giá trị và hình thànhlĩnh vực hành chính nhà nước Như vậy, bên cạnh những tiền đề quyết định làm nảysinh phạm trù tài chính là sản xuất hàng hóa và tiền tệ, Nhà nước ra đời làm cho hoạtđộng tài chính ngày càng phát triển hơn

6.2 Bản chất của tài chính

Về bản chất, tài chính là các quan hệ kinh tế trong phân phối tổng sản phẩm xã

hội dưới hình thức giá trị, thông qua đó tạo lập và sữ dụng các quỹ tiền tệ, nhằm đáp ứng yêu cầu tích lũy và tiêu dùng của các chủ thể trong nền kinh tế - xã hội.

Để hiểu rõ hơn bản chất của tài chính, ở đây cần phân biệt tài chính với một sốphạm trù tài chính có liên quan khác.

Thứ nhất: phân biệt phạm trù tài chính và phạm trù tiền tệ Nhìn bề ngoàitaif

chính được người ta cảm nhận như những quỹ tiền tệ của các chủ thể khác nhau trong

xã hội Nhưng tài chính không phải là tiền tệ Tiền tệ về bản chất là vật ngang giá chungtrong trao đổi hàng hóa với các chức năng vốn có của nó Tài chính là sự vận động độclập tương đối của tiền tệ trong lĩnh vực phân phối nhằm tạo lập và sử dụng các quỹ tiềntệ

Thứ hai: phân biệt phạm trù tài chính và phạm trù giá cả: Giá cả là một phạm trù

kinh tế liên quan đến phân phối dưới hình thức giá trị Nhưng sự phân phối của giá cảđược tiến hành thông qua sự chênh lệch giữa giá trị và giá cả của hàng hóa trong traođổi Tài chính là phạm trù phân phối phản ánh sự chuyển dịch giá trị thông qua việc tạolập và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế

Thứ ba: phân biệt phạm trù tài chính và phạm trù tiền lương: Tiền lương cũng là

phạm trù phân phối Đó là một lượng tiền tệ nhất định được trả cho người lao động,theo những nguyên tắc nhất định Phạm trù tiền lương không thể đồng nhất với phạmtrù tài chính vì phạm trù tài chính là phân phối phản ánh sự chuyển dịch giá trị thôngqua việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ trong nền kinh tế

Tiền lương muốn được thực hiện phải thông qua tài chính, tức là thông qua quan

hệ kinh tế trong phân phối tổng sản phẩm xã hội dưới hình thức giá trị sau đây:

- Quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các cơ quan, đơn vị kinh tế, dân cư

- Quan hệ kinh tế giữa các tổ chức tài chính trung gian với các cơ quan, tổ chứckinh tế phi tài chính, dân cư

- Quan hệ kinh tế giữa các cơ quan, đơn vị kinh tế, dân cư với nhau và các quan hệkinh tế trong nội bộ các chủ thể đó

- Quan hệ kinh tế giữa các quốc gia với nhau trên thế giới,…

7 Chức năng của tài chính

Chức năng của tài chính là những đặc tính khách quan vốn có của phạm trù tàichính, là khả năng bên trong theo biểu lộ tác dụng xã hội của tài chính Thể hiện cụ thể

ở ba chức năng cơ bản sau đây: chức năng phân phối, chức năng giám đốc và chức năngtạo lập vốn

7.1 Chức năng phân phối

Chức năng phân phối của tài chính là chức năng mà nhờ vào đó, các nguồn tài lựcđại diện cho những bộ phận của cải xã hội được đưa vào các quỹ tiền tệ khác nhau để

sử dụng cho những mục đích khác nhau, đảm bảo cho những nhu cầu, những lợi íchkhác nhau của các chủ thể trong nền kinh tế xã hội

Phân phối tài chính là sự phân phối tổng sản phẩm xã hội dưới hình thức giá trị.Thông qua chức năng này, các quỹ tiền tệ tập trung và không tập trung được hình thành

và sử dụng vào những mục đích nhất định Phân phối qua tài chính bao hàm cả quátrình phân phối lần đầu và quá trình phân phối lại

Quá trình phân phối lần đầu là sự phân phối tổng sản phẩm xã hội cho các chủ thể

tham gia vào quá trình sản xuất vật chất và dịch vụ Trong quá trình phân phối lần đầu,giá trị tổng sản phẩm xã hội sẽ được hình thành các quỹ tiền tệ sau đây: Quỹ bù đắpnhững chi phí vật chất đã bỏ ra trong quá trình sản xuất, tiến hành dịch vụ Phần nàyhình thành quỹ khấu hao tài sản cố định và khôi phục lại vốn lưu động đã bỏ ra Quỹtiền tệ này nhằm đảm bảo sản xuất giản đơn của mọi quá trình sản xuất xã hội

- Quỹ tích lũy nhằm tái sản xuất mở rộng, đầu tư phát triển kinh tế

- Quỹ tiêu dùng, bao gồm tiêu dùng cho cá nhân và cho nhà nước

Quá trình phân phối lại là quá trình tiếp tục phân phối những phần thu nhập cơ

bản, những quỹ tiền tệ đã được hình thành trong quá trình phân phối lần đầu ra phạm virộng hơn, bao gồm cả lĩnh vực không sản xuất vật chất và dịch vụ

7.2 Chức năng giám đốc

Chức năng giám đốc của tài chính nói đến khả năng khách quan của phạm trù tàichính Nhờ khả năng đó mà người ta có thể tổ chức kiểm tra quá trình vận động của cácnguồn tài chính để tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ Khả năng đó được biểu hiện ngaytrong quá trình thực hiện chức năng phân phối của tài chính Ở đó, người ta có thể kiểmtra về mục đích, quy mô và hiệu quả của quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ.Khác với chức năng giám đốc tài chính, công tác kiểm tra tài chính là các hoạt độngchủ quan của con người trong việc kiểm tra quá trình phân phối để tạo lập và sữ dụngcác quỹ tiền tệ

Đối tượng giám đốc của tài chính là các quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền

tệ trong nền kinh tế Thông qua giám đốc tài chính, để kiểm tra và điều chỉnh các quátrình phân phối tổng sản phẩm xã hội dưới hình thức giá trị, phù hợp với yêu cầu pháttriển kinh tế - xã hội của mỗi thời kỳ Đồng thời, qua đó để kiểm tra việc tạo lập và

chấp hành các chỉ tiêu kế hoạch, các định mức kinh tế tài chính, quá trình hạch toánkinh tế, việc chấp hành các đạo luật về tài chính, các chính sách chế độ tài chính củaNhà nước,…

7.3 Chức năng tạo lập vốn

Sản xuất, lưu thông hàng hóa đòi hỏi phải có trước nguồn vốn, tiền tệ đầu tư vàocác yếu tố sản xuất, vốn tiền tệ để trở thành tiền đề cho quá trình sản xuất và lưu thônghàng hóa, vốn tiền tệ có được nhờ tài chính có chức năng tạo lập vốn Trong bất cưphương thức sản xuất nào, việc tạo lập vốn đều dựa vào sản xuất thặng dư tiết kiệmđược, tích lũy được các quỹ khác nhau Thực hiện chức năng này yêu cầu các chủ thểphải thiết lập chính sách huy động vốn có hiệu quả trên cơ sở phân tích các yếu tố như

là tính toán nhu cầu và quy mô vốn cần tạo lập, lựa chọn các công cụ tài chính và đònbẩy kinh tế trong tạo lập vốn Nói cách khác, để tạo lập vốn ngày càng phong phú, đadạng cũng như để nuôi dưỡng và phát triển các nguồn tài chính cần chú trọng các vấn

- Ba là đầu tư để phát triển lực lượng sản xuất hiện có và lực lượng sản xuất mới

7.4 Mối quan hệ giữa các chức năng của tài chính

Là những thuộc tính khách quan vốn có bên trong của phạm trù tài chính, cácchức năng phân phối, giám đốc và tạo lập vốn của tài chính có mối lien hệ hữu cơ gắn

bó với nhau Chính sự hiện diện của chức năng phân phối đã đòi hỏi sự cần thiết củachức năng giám đốc để đảm bảo cho quá trình phân phối được đúng đắn, hợp lý hơntheo mục tiêu đã định Trong thực tiễn, công tác giám đốc – kiểm tra tài chính có thểdiễn ra đồng thời với công tác phân phối, công tác tổ chức sự vận động của các nguồntài chính, quá trình tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ, cũng có thể diễn ra độc lập tươngđối, không đi liền ngay với hoạt động phân phối, mà có thể đi trước hành động phânphối, hoặc có thể được thực hiện sau khi hành động phân phối đã kết thúc

TÌNH HUỐNG THẢO LUẬN:

1 Tình hình thanh toán tiền điện tử ở Việt nam

- Sơ lược thực trạng tình hình thanh toán tiền điện tử ở VN

- Những tiện ích của việc thanh toán tiền điện tử và những khó khăn khi sử dụngtiền điện tử ở VN.

2 Những hạn chế trong thanh toán không dùng tiền mặt tại VN và các nguyênnhân của nó

3 Các chức năng của tiền kim loại và tiền dấu hiệu

BÀI ĐỌC THÊM

HỆ THỐNG TÀI CHÍNH VIỆT NAM

1 Quá trình hình thành và phát triển của hệ thống tài chính Việt Nam

Lịch sử Việt Nam đã trải qua hơn 4.000 năm, nhưng có thể nói rằng hệ thống tài chính Việt Nam - hệ thống tài chính do các ngân hàng đóng vai trò chủ đạo bắt đầu hìnhthành rõ nét từ năm 1858, năm Việt Nam trở thành một nước phong kiến nửa thuộc địa của Pháp Thực ra hệ thống tài chính, các phương tiện thanh toán (tiền tệ) luôn là nhữngcông cụ không thể thiếu trong bất kỳ một nền kinh tế nào, đã tồn tại từ khi hình thành ranước Việt Nam Nhưng hệ thống tài chính, thanh toán thời bấy giờ rất khác so với hiện nay Một sự kiện đáng chú ý nhất trong thời phong kiến liên quan đến hệ thống tài chính tiền tệ Việt Nam là vào đầu thế kỷ 15, lần đầu tiên Hồ Quý Ly đã cho phát hành

và lưu thông tiền giấy

Để thấy rõ quá trình hình thành và phát triển của hệ thống tài chính Việt Nam, có thể chia ra làm ba loại hình là: ngân hàng, chứng khoán và bảo hiểm

1.1 Quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam

Căn cứ vào đặc thù của Việt Nam, ta có thể xem xét quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam qua từng thời kỳ gồm: Quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam thời Pháp thuộc; Quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng ở miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975; Quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng

ở miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954-1975 và Quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam từ năm 1975 đến nay

1.1.1 Hệ thống ngân hàng thời Pháp thuộc

Trước khi người Pháp đặt chân lên Việt Nam vào năm 1858, Việt Nam chưa có tổ chức ngân hàng và tín dụng Các hoạt động kỹ nghệ, nông nghiệp và thương nghiệp còn

ở trong tình trạng thô sơ và lạc hậu Việc mua bán giao dịch với các thương gia nước

ngoài chủ yếu nằm trong tay nhà vua và các hoàng thân quốc thích, và thường trả bằng vàng bạc hay bằng cách trao đổi các sản phẩm nội địa như đường, hồ tiêu, yến sào… Đến cuối thế kỷ thứ 19, khi nền đô hộ đã được thiết lập trên toàn cõi Đông Dươngthì Việt Nam, trở thành một thị trường độc chiếm của sản phẩm Pháp Các thương gia Pháp đã lập tại các thành phố lớn và thị trấn, tập trung nhất là ở thành phố Sài Gòn, những xí nghiệp xuất nhập cảng lớn Các kỹ nghệ gia của họ đầu tư xây dựng những nhà máy lớn: xi măng, giấy, thuốc lá, tơ sợi, đường, rượu Một số người còn lập những đồn điền lớn trồng cao su, cà phê, chè Trong kế hoạch củng cố và khai thác những tiềm năng ở Việt Nam, việc phát triển nông nghiệp đòi hỏi những công trình thủy lợi lớn, việc đầu tư vào công nghiệp, thương nghiệp và hệ thống giao thông vận tải, đặc biệt là vụ trùng tu và mở rộng cảng Sài Gòn và x ây dựng những

cơ sở vật chất khác của guồng máy thuộc địa đòi hỏi sự luân chuyển của những khối tiền tệ lớn lao Các hoạt động kinh tế của người Pháp ở Đông Dương bành trướng mạnhnên chính phủ phải lập các ngân hàng để hổ trợ các hoạt động ấy Lúc đầu có 2 ngân hàng được hình thành, trụ sở đặt tại Pháp, nhưng các chi nhánh được thiết lập tại các thành phố lớn ở Đông Dương

Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine) thành lập từ 1873, đến năm

1875 được quyền phát hành tiền tệ cho toàn cõi Đông Dương Phạm vi hoạt động của ngân hàng này trải rộng khắp Đông Dương và các vùng đất Ấn thuộc Pháp Vào khoảngnăm 1930, nó trở thành một phân nhánh thực thụ của các ngân hàng kinh doanh lớn: Société Generale, Credit Industriel et commercial, Crédit foncivo de France, Crédit Lyonnais Là một công cụ hữu hiệu của chính quyền thuộc địa, Ngân hàng Đông

Dương là cơ quan tài chính lớn nhất của chính quyền và tài phiệt Pháp Ngoài độc quyền phát hành tiền tệ như một Ngân hàng Trung ương, nó còn là một ngân hàng kinh doanh thương mại lớn nhất Ngân hàng Đông Dương cung cấp vốn cho hoạt động kinh

tế của người Pháp ở Đông Dương như Công ty Hỏa xa Hải Phòng-Vân Nam, Công ty Than Hòn Gai-Cẩm Phả, Công ty Rượu Đông Dương, Công ty đường Hiệp Hòa, Công

ty Cao su Đất Đỏ

Pháp-Hoa Ngân hàng (Banque Franco-Chinoise) được thành lập với mục đích

hỗ trợ các giao dịch thương mại giữa Pháp, Đông Dương và Trung Hoa cũng như với một vài nước khác ở Á Đông như Nhật, Thái Lan Ngoài hai ngân hàng trên, các nước

có quyền lợi kinh tế trong vùng cũng có thiết lập các ngân hàng ở Việt Nam như The

Chartered Bank, The Hong Kong and Shanghai Banking Corporation của Anh, Trung Quốc ngân hàng và Giao thông ngân hàng của Trung Quốc.

Từ cuối thế kỷ 19 đến 3 thập niên đầu thế kỷ 20, các hoạt động ngân hàng đều ở trong tay người nước ngoài Mãi đến năm 1927, một số tư bản người Việt Nam mới thành lập một ngân hàng lấy tên là An Nam ngân hàng (sau đổi tên là Việt Nam ngân hàng) với vốn hoàn toàn của người Việt, chủ yếu hỗ trợ cho các hoạt động nông nghiệp.Cho đến năm 1954, người Việt có ngân hàng thứ hai là Việt Nam công thương ngân hàng

1.1.2 Hệ thống ngân hàng Việt Nam ở miền Bắc giai đoạn 1954-1975

Ngày 6 tháng 5 năm 1951, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký sắc lệnh số 15/SL thành lập Ngân hàng Quốc Gia Việt Nam với các nhiệm vụ chính gồm: Phát hành giấy bạc, quản lý Kho bạc, thực hiện chính sách tín dụng để phát triển sản xuất Ngày 21/1/1960, Ngân hàng Quốc Gia Việt Nam được đổi tên thành Ngân hàng Nhà nước Việt Nam để phù hợp với hiến pháp 1946 của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà Những năm sau khi Miền Nam giải phóng 1975, tháng 7 năm 1976, Ngân hàng Quốc gia ở miền Nam được hợp nhất vào Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, tạo thành hệ thống Ngân hàng Nhà nước duy nhất của cả nước Hệ thống tổ chức thống nhất của Ngân hàng Nhà nước bao gồm: Ngân hàng Trung ương đặt trụ sở chính tại thủ đô Hà Nội, các Chi nhánh Ngân hàng tạicác tỉnh, thành phố và các chi điếm ngân hàng cơ sở tại các huyện, quận trên phạm vi cảnước

Quá trình phát triển của hệ thống Ngân hàng Việt Nam ở Miền Bắc có thể được chia làm hai thời kỳ như sau:

Thời kỳ 1951 - 1954: Trong thời kỳ này, Ngân hàng quốc gia Việt Nam được thành lập và hoạt động độc lập tương đối trong hệ thống tài chính, thực hiện chức năng:Phát hành giấy bạc ngân hàng, thu hồi giấy bạc tài chính; Thực hiện quản lý Kho bạc Nhà nước góp phần tăng thu, tiết kiệm chi, thống nhất quản lý thu chi ngân sách;Phát triển tín dụng ngân hàng phục vụ sản xuất, lưu thông hàng hoá

Thời kỳ 1955 - 1975: Trong thời kỳ này, Ngân hàng Quốc gia đã thực hiện những nhiệm vụ cơ bản gồm: Củng cố thị trường tiền tệ, giữ cho tiền tệ ổn định, góp phần bình ổn vật giá, tạo điều kiện thuận lợi cho công cuộc khôi phục kinh tế; Phát triểncông tác tín dụng nhằm phát triển sản xuất lương thực, đẩy mạnh khôi phục và phát triển nông, công, thương nghiệp Trong giai đoạn có hai ngân hàng chuyên doanh được

thành lập đó là Ngân hàng Kiến thiết Việt Nam (1957), nay là Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Ngoại Thương Việt Nam (1963).

1.1.3 Hệ thống ngân hàng ở miền Nam giai đoạn 1954-1975

Sau Hiệp định Geneve, chính phủ Pháp ký một loạt hiệp định với Nam Việt Nam, Campuchia và Lào, chính thức công bố sự phá vỡ tình trạng hợp nhất tiền tệ và quan thuế giữa ba nước ĐôngDương, giải thể các định chế bốn bên do Pháp khống chế, khẳng định nguyên tắc mỗi quốc gia được quyền tự do phát hành và kiểm soát tiền tệ,

ấn định hối suất, độc lập đề ra các chính sách tiền tệ, ngoại hối và ngoại thương Và từ

đó, cùng với chủ quyền về chính trị, người Việt Nam bắt đầu làm chủ về hoạt động ngân hàng và phát triển nó trên qui mô nhà nước, trực tiếp ảnh hưởng đến các giới kinh doanh, dần dần thay thế vai trò hệ thống ngân hàng thuộc địa cũ Có thể phân sự phát triển của ngành ngân hàng miền Nam Việt Nam thành các giai đoạn như sau:

Giai đoạn từ 1954-1964: Ngày 31-12-1954, với dụ số 48 của Bảo Đại, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam được thành lập, thay thế viện phát hành Đông Dương, chính thức phát hành giấy bạc cho cả miền Nam Việt Nam Tuy nhiên, ảnh hưởng của hệ thống ngân hàng Pháp vẫn còn đè nặng trên những hoạt động kinh tế của Sài Gòn Theothói quen dân chúng và giới kinh doanh vẫn ưa chuộng các ngân hàng Pháp còn hoạt động: Vẫn thích ký thác tiền và sử dụng những dịch vụ của ngân hàng này Giới kinh doanh người Hoa, do những quan hệ thị trường với Hong Kong, Đài Loan, Malaysia và Singapore, vẫn tiếp tục sử dụng các ngân hàng Anh, Hong Kong, Đài Loan Những quyền lợi kinh tế của người Pháp ở miền Nam vẫn còn nhiều và hoạt động về ngân hàng của họ cũng khá mạnh Vào cuối năm 1953, khi Ngân hàng Đông Dương chấm dứt các hoạt động thương mại của nó thì một phần nhiệm vụ của nó được chuyển qua Ngân hàng Việt Nam Thương tín và một phần được chuyển qua Ngân hàng kế nghiệp của người Pháp ở miền Nam là Pháp Á ngân hàng, ngân hàng tư lớn nhất hoạt động trong thời kỳ này, qui tụ giới tư bản kinh doanh của Pháp đang tiếp tục kinh doanh khai thác các đồn điền cao su, cà phê, trà và các nhà kinh doanh công nghiệp của các hãng Dumarest, Oligastre, Alcan etCie Denis Freres, BGI, Mitac, Caric Ngoài ra còn có cácNgân hàng của một số nước khác như Bangkok bank, thiết lập 1961, The Bank of Tokyo, thiết lập năm 1962

Giai đoạn 1965-1975: Những chuyển biến hoạt động ngân hàng từ 1954 đến

1964 đã tạo tiền đề và điều kiện cho một giai đoạn phát triển rầm rộ từ năm 1965 đến

năm 1972 của các ngân hàng thương mại ở Miền Nam Việt Nam Trong 7 năm đầu của giai đoạn này, 18 ngân hàng mới được thành lập, nâng tổng số lên đến 31 ngân hàng với

178 chi nhánh ở các tỉnh vào năm 1972 Tính theo số dân khoảng 19 triệu lúc đó thì bình quân ở Miền Nam mỗi chi nhánh ngân hàng phục vụ cho 100.000 dân, một con số không thua kém tỉ lệ ở các nước đang phát triển ở Đông Nam Á Tính đến trước tháng 04/1975, hệ thống ngân hàng ở Miền Nam bao gồm hai loại: ngân hàng trung ương và các ngân hàng khác Ngân hàng trung ương thuộc nhà nước, còn các ngân hàng khác, tùy theo nguồn vốn, có thể phân biệt nhóm ngân hàng của Chính phủ và nhóm ngân hàng tư nhân Tổng số lên đến 32 ngân hàng thương mại với 180 chi nhánh, 2 ngân hàng phát triển và 60 ngân hàng nông thôn xuất phát từ hệ thống này được thành lập tớicấp quận tại các tỉnh miền Nam

1.1.4 Hệ thống ngân hàng Việt Nam từ năm 1975-nay

Với những đặc thù riêng của thời kỳ này, quá trình phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam từ năm 1975 đến nay có thể được chia thành các giai đoạn sau:

Giai đoạn 1975-1985: Sau năm 1975, Ngân hàng Quốc gia Việt Nam ở miền Nam

đã được quốc hữu hoá và sáp nhập vào hệ thống Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, cùng thực hiện nhiệm vụ thống nhất tiền tệ trong cả nước, phát hành các loại tiền mới, thu hồi các loại tiền cũ ở cả hai miền Nam - Bắc vào năm 1978 Đến cuối những năm 80,

hệ thống Ngân hàng Nhà nước về cơ bản vẫn hoạt động như là một công cụ ngân sách, chưa thực hiện các hoạt động kinh doanh tiền tệ theo nguyên tắc thị trường Sự thay đổi về chất trong hoạt động của hệ thống ngân hàng chuyển dần sang hoạt động theo cơ chế thị trường chỉ được bắt đầu khởi xướng từ cuối những năm 80, và kéo dài cho tới ngày nay

Từ năm 1986 đến năm 1990: Thực hiện tách dần chức năng quản lý Nhà nước ra khỏi chức năng kinh doanh tiền tệ, tín dụng, chuyển hoạt động ngân hàng sang hạch toán, kinh doanh Trong giai đoạn này có một sự kiện tác động không tốt đối với hệ thống ngân hàng Việt Nam (đây cũng có thể là một bài học đắt giá nhưng rất hữu ích cho việc phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam sau này), đó là sự đổ bể của hệ thống các quỹ tín dụng Chính bài học từ sự kiện này cộng với những yêu cầu về đổi mới hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam, tháng 5/1990, hai pháp lệnh Ngân hàng ra đời (Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Pháp lệnh Ngân hàng, hợp tác xã tín dụng và công ty tài chính ) đã chính thức chuyển cơ chế hoạt động của hệ

thống Ngân hàng Việt Nam từ 1 cấp sang 2 cấp - Trong đó lần đầu tiên đối tượng nhiệm

vụ và mục tiêu hoạt động của mỗi cấp được luật pháp phân biệt rạch ròi:

Ngân hàng Nhà nước thực thi nhiệm vụ Quản lý nhà nước về hoạt động kinh doanh tiền tệ, tín dụng, thanh toán, ngoại hối và ngân hàng; Thực thi nhiệm vụ của một Ngân hàng Trung ương - là ngân hàng duy nhất được phát hành tiền; Là ngân hàng của các ngân hàng và là Ngân hàng của Nhà nước; NHTW là cơ quan tổ chức việc điều hành chính sách tiền tệ, lấy nhiệm vụ giữ ổn định giá trị đồng tiền làm mục tiêu chủ yếu

và chi phối căn bản các chính sách điều hành cụ thể đối với hệ thống các ngân hàng cấp2

Cấp Ngân hàng kinh doanh thuộc lĩnh vực lưu thông tiền tệ, tín dụng, thanh toán, ngoại hối và dịch vụ ngân hàng trong toàn nền kinh tế quốc dân do các Định chế tài chính Ngân hàng và phi ngân hàng thực hiện

Cùng với quá trình đổi mới cơ chế vận hành trong hệ thống ngân hàng là quá trình ra đời hàng loạt các ngân hàng chuyên doanh cấp 2 với các loại hình sở hữu khác nhau gồm Ngân hàng thương mại quốc doanh, cổ phần, Ngân hàng liên doanh, chi nhánh hoặc văn phòng đại diện của ngân hàng nước ngoài, Hợp tác xã tín dụng, Quỹ tíndụng nhân dân, công ty tài chính Trong thời gian này, 4 ngân hàng thương mại quốc doanh lớn đã được thành lập gồm: Ngân hàng Nông nghiệp Việt Nam; Ngân hàng đầu

tư và phát triển Việt Nam; Ngân hàng Công thương Việt Nam; Ngân hàng ngoại thươngViệt Nam Trong đó, Ngân hàng Công thương Việt Nam được thành lập mới, ba ngân hàng còn lại đã được thành lập từ trước đó, trong giai đoạn này chỉ cơ cấu và chuyển đổi chức năng hoạt động

Từ năm 1991 đến nay: Đây là giai đoạn hệ thống ngân hàng Việt Nam có rất nhiều chuyển biến dần theo hướng một hệ thống ngân hàng hai cấp hiện đại qua các cột mốc chính sau:

Từ năm 1991, khi Pháp lệnh Ngân hàng có hiệu lực, các chi nhánh, văn phòng đại diện của các ngân hàng nước ngoài bắt đầu được phép thành lập tại Việt Nam Trong giai đoạn này, 4 ngân hàng liên doanh của 4 ngân hàng thương mại quốc doanh với các ngân hàng nước ngoài được thành lập ở Việt Nam Các ngân hàng thương mại

cổ phần bắt đầu được thành lập

Năm 1993: Bình thường hoá các mối quan hệ với các tổ chức tài chính tiền tệ quốc tế (IMF, WB, ADB)

Năm 1995: Quốc hội thông qua nghị quyết bỏ thuế doanh thu đối với hoạt động ngân hàng; thành lập ngân hàng phục vụ người nghèo.

Năm 1997: Quốc hội khoá X thông qua Luật ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Luật các tổ chức tín dụng (ngày 2/12/1997) và có hiệu lực thi hành từ 1/10/1998; Thànhlập Ngân hàng phát triển Nhà Đồng bằng Sông cửu long (Quyết định số 769/TTg, ngày 18/9/1997)

Đây cũng chính là năm xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính ở Đông á Và điều này

đã tác động tiêu cực đến hệ thống ngân hàng Việt Nam, sau giai đoạn này, một số ngân hàng cổ phần hoạt động yếu kém được xắp xếp lại Từ hơn 50 ngân hàng thương mại cổphần, đến cuối năm 2004 chỉ còn lại 37 ngân hàng

Năm 1999: Thành lập Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (ngày 9/11/1999)

Năm 2000: Cơ cấu lại tài chính và hoạt động của các Ngân hàng thương mại Nhà nước và cơ cấu lại tài chính và hoạt động của các Ngân hàng Thương Mai cổ phần.Trong đó có thêm một sự kiện đáng chú ý là việc thành lập các công ty quản lý tài sản tại các ngân hàng thương mại

Năm 2001: Hiệp định thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ được ký kết Trong hiệp định này, Việt Nam đã cam kết mở cửa thị thường tài chính ngân hàng theo một lộ trìnhnhất định

Năm 2002: Tự do hoá lãi suất cho vay VND của các tổ chức tín dụng - Bước cuối cùng tự do hoá hoàn toàn lãi suất thị trường tín dụng ở cả đầu vào và đầu ra

Năm 2003: Tiến hành cơ cấu lại theo chiều sâu hoạt động phù hợp với chuẩn quốc tế đối với các Ngân hàng thương mại; Thành lập Ngân hàng Chính sách xã hội trên cơ sở Ngân hàng phục vụ người nghèo để tiến tới tách bạch tín dụng chính sách với tín dụng thương mại theo cơ chế thị trường; Tiến hành sửa bước 1 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Năm 2004: Sửa đổi Luật các tổ chức tín dụng Việt Nam

Trong giai đoạn này, có một sự kiện rất quan trọng ảnh hưởng đến hệ thống ngânhàng Việt Nam nói riêng, hệ thống tài chính nói chung, đó là Hiệp định thương mại Việt Nam -Hoa Kỳ được ký kết Theo hiệp định này, Thị trường tài chính ngân hàng Việt Nam từng bước được mở cho các doanh nghiệp của Hoa Kỳ và đến năm 2010, các

tổ chức tài chính của Hoa Kỳ được đối xử bình đẳng như các tổ chức tài chính của Việt Nam Đây là điều kiện tốt để thị trường tài chính Việt Nam phát triển, nhưng cũng là

một thách thức rất lớn cho các tổ chức tài chính trong nước, nhất là các ngân hàng thương mại

1.2 Quá trình phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam

Song song với những đổi mới về hoạt động ngân hàng, những ý tưởng về việc hình thành một thị trường chứng khoán tại Việt Nam đã bắt đầu được triển khai Quá trình hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam có thể hình dung theo những mốc chính sau:

Thành lập ban nghiên cứu và phát triển thị trường vốn (1993): Một trong những bước đi đầu tiên có ý nghĩa khởi đầu cho việc xây dựng thị trường chứng khoán

(TTCK) ở Việt Nam là việc thành lập Ban Nghiên cứu xây dựng và phát triển thị

trường vốn thuộc Ngân hàng Nhà nước (Quyết định số 207/QĐ-TCCB ngày 6/11/1993 của Thống đốc Ngân hàng nhà nước) với nhiệm vụ nghiên cứu, xây dựng đề án và chuẩn bị các điều kiện để thành lập TTCK theo bước đi thích hợp

Thành lập uỷ ban chứng khoán nhà nước (1996): Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước được thành lập ngày 28/11/1996 theo Nghị định số 75/CP của Chính phủ, là cơ quan thuộc Chính phủ thực hiện chức năng tổ chức và quản lý Nhà nước về chứng khoán và thị trường chứng khoán Việc thành lập cơ quan quản lý thị trường chứng khoán trước khi thị trường ra đời là bước đi phù hợp với chủ trương xây dựng và phát triển TTCK ở Việt Nam, có ý nghĩa quyết định cho sự ra đời của TTCK sau đó hơn 3 năm

Khai trương trung tâm giao dịch chứng khoán (2000): Kể từ khi thành lập Uỷ banchứng khoán nhà nước và có kế hoạch thành lập ngay trung tâm giao dịch chứng khoán.Nhưng do quá trình chuẩn bị các điều kiện cần thiết bị kéo dài và tác động của cuộc khủng hoảng tài chính trong khu vực năm 1997, mặc dù được thành lập theo Quyết định

số 127/1998/QĐ-TTg ngày 11/07/1998, nhưng sau 4 năm, ngày 28/07/2000, Trung tâmgiao dịch chứng khoán TP Hồ Chí Minh chính thức được đưa vào hoạt động với hai Công ty niêm yết đầu tiên và Công ty cổ phần cơ điện lạnh (REE) và Công ty vật liệu Viễn thông (SACOM) Sau gần 5 năm hoạt động, trên thị trường có cổ phiếu của 26 công ty, 120 loại trái phiếu Trong đó chủ yếu là trái phiếu Chính phủ Chỉ có một loại trái phiếu công ty được niêm yết trên trị trường là trái phiếu của Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam

Đưa Uỷ ban chứng khoán Nhà nước trực thuộc Bộ tài chính (2004): Qua hơn 5 năm hoạt động, Uỷ ban chứng khoán Nhà nước đã thực thi chức năng, nhiệm vụ đạt

được nhiều kết quả, thể hiện vai trò là người tổ chức và vận hành Thị trường chứng khoán Việt Nam Tuy nhiên, để triển khai có hiệu quả hơn nhiệm vụ điều phối hoạt động của các Bộ ngành chức năng trong việc thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển, ngày 19 tháng 02 năm 2004 Chính phủ đã ban hành Nghị định số 66/2004/NĐ-CPchuyển Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước vào Bộ Tài chính

1.3 Quá trình phát triển của thị trường bảo hiểm Việt Nam

Ở Việt Nam, bảo hiểm xuất hiện từ bao giờ? Không có tài liệu nào chứng minh một cách chính xác mà chỉ phỏng đoán vào năm 1880 có các Hội bảo hiểm ngoại quốc như Hội bảo hiểm Anh, Pháp, Thụy sĩ, Hoa kỳ đã để ý đến Đông Dương Các Hội bảohiểm ngoại quốc đại diện tại Việt Nam bởi các Công ty thương mại lớn, ngoài việc buôn bán, các Công ty này mở thêm một Trụ sở để làm đại diện bảo hiểm Vào năm

1926, Chi nhánh đầu tiên là của Công ty FrancoAsietique Đến năm 1929 mới có Công

ty Việt Nam đặt trụ sở tại Sài Gòn, đó là Việt Nam Bảo hiểm Công ty, nhưng chỉ hoạt động về bảo hiểm xe ô tô Từ năm 1952 về sau, hoạt động bảo hiểm mới được mở rộng dưới những hình thức phong phú với sự hoạt động của nhiều Công ty bảo hiểm trong nước và ngoại quốc

Ở Miền Bắc, ngày 15/01/1965 Công ty Bảo hiểm Việt Nam (gọi tắt là Bảo Việt) mới chính thức đi vào hoạt động Trong những năm đầu, Bảo Việt chỉ tiến hành các nghiệp vụ về hàng hải như bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu, bảo hiểm tàu viễn

dương… Kể từ thời điểm đó, ở Việt Nam chỉ có một mình Bảo Việt hoạt động cho đếnnăm 1998

Tháng 6/1998, Việt Nam đã cho phép thành lập Công ty Cổ phần bảo hiểm Bưu điện nhằm mở rộng sự tham gia của khu vực kinh tế tư nhân trong lĩnh vực bảo hiểm Trong năm 1999, Việt Nam đã mở rộng việc cấp giấy phép hoạt động kinh doanh bảo hiểm cho 2 công ty liên doanh là Công ty liên doanh bảo hiểm Việt-úc (BIDV-QBE) và Công ty Bảo hiểm nhân thọ Bảo Minh CGM; và 4 công ty 100% vốn nước ngoài là: Công ty Bảo hiểm Allianz/AGP, Công ty Bảo hiểm Chinfon-Manulife, Công ty Bảo hiểm Nhân thọ Prudential và Công ty Bảo hiểm nhân thọ quốc tế Mỹ (AIG)

Kể từ khi các công ty bảo hiểm nước ngoài được cấp phép thành lập tại Việt Nam,hoạt động trên thị trường bảo hiểm Việt Nam, nhất là bảo hiểm nhân thọ bắt đầu sôi động với sự phát triển rất nhanh của các công ty bảo hiểm nước ngoài như: Prudential, Manulife, AIA…Đến cuối năm 2004, trên thị trường bảo hiểm nhân thọ, các doanh

nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài chiếm hơn 60% thị phần, trong đó riêng Prudential chiếm đến 38% tổng thị phần bảo hiểm nhân thọ

2 Bốn thành tố chính của hệ thống tài chính Việt Nam hiện nay

Sau khi tìm hiểu một cách tổng quát nhất về lịch sử hình thành và phát triển của

hệ thống tài chính Việt Nam, ta tiếp tục xem xét cấu trúc của hệ thống tài chính với bốnthành tố chính là: Thị trường tài chính, các tổ chức tài chính, các công cụ tài chính và

cơ sở hạ tầng tài chính

2.1 Thị trường tài chính

Có rất nhiều cách chia thị trường tài chính khác nhau Các thuật ngữ về thị trườngtài chính hay được dùng sở Việt Nam ở thời điểm hiện tại gồm: thị trường vốn, thị trường tiền tệ, thị trường ngoại hối Sau đây là một số cách chia khác nhau

Dựa vào thời hạn của tín dụng, thị trường tài chính được chia làm hai loại là thị trường tiền tệ (nơi giao dịch các công cụ tài chính có thời hạn dưới 1 năm) và thị trườngvốn (nơi giao dịch các công cụ tài chính có thời hạn trên 1 năm) Ở các nền kinh tế pháttriển nói chung, thị trường tiền tệ thường do các ngân hàng thực hiện Đối với nhu cầu vốn trung dài hạn chủ yếu thực hiện theo hình thức trực tiếp trên thị trường chứng khoán Ngược lại, đối với Việt Nam có đặc thù riêng, hầu hết vốn ngắn hạn, trung hạn

và dài hạn đều do các ngân hàng thương mại cung cấp, các loại thị trường khác đang có quy mô rất nhỏ Hay nói cách khác, ở Việt Nam, việc huy động và phân bổ vốn chủ yếuthực hiện qua các trung gian tài chính, trong đó các ngân hàng thương mại đóng vai trò chính

Dựa trên loại tín dụng, hiện Việt Nam cũng đã có thị trường tín phiếu, thị trường trái phiếu, thị trường cổ phiếu; thị trường vay nợ ngân hàng Như trên đã nói, thị trườngvay nợ ngân hàng là chủ yếu

Thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp: Việt Nam cũng đã có thị trường sơ cấp là nơi phát hành chứng khoán lần đầu tiên Trên thị trường này, khi phát hành chứng khoán, thường do một công ty chứng khoán làm các thủ tục, tư vấn và một công ty chứng khoán khác bảo lãnh phát hành Trên thị trường thứ cấp, hiện có 26 loại cổ phiếu, một chứng chỉ của quỹ đầu tư VF1, các loại trái phiếu chính phủ và trái phiếu của Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam được giao dịch

Thị trường tập trung và thị trường phi tập trung: Ở Việt Nam, số lượng các doanh nghiệp giao dịch trên thị trường tập trung là rất ít, trong khi các giao dịch trên thị

trường phi tập trung là chủ yếu

Thị trường chính thức và phi chính thức: Ngoài thị trường tài chính chính thức, nơi mà các ngân hàng, các công ty tài chính, các công ty chứng khoán … hoạt động, ở Việt Nam còn có thị trường phi chính thức là các hợp tác xã tín dụng, các tổ chức tín dụng vi mô ở nông thôn, hụi … hoạt động Các loại hình tín dụng phi chính thức này đóng một vai trò đáng kể trong phát triển kinh tế xã hội Việt Nam

2.2 Các tổ chức tài chính

Ở thời điểm cuối năm 2004, xét về quy mô của các tổ chức tài chính Việt Nam (chưa kể Quỹ hỗ trợ phát triển và Bảo hiểm xã hội) thì tổng vốn mà các tổ chức này cung ứng ra nền kinh tế hoặc huy động từ nền kinh tế đạt khoảng 450.000 tỷ đồng, xấp

xỉ 70% GDP Trong đó, tổng dư nợ cho vay của các tổ chức tín dụng là 380.000 tỷ đồng, chiếm 85%; tổng số vốn trên thị trường chứng khoán là 27.000 tỷ đồng, chiếm 6%; huy động của Tiết kiệm bưu điện là 30.000 tỷ đồng, chiếm 6,7%; thu phí bảo hiểm đạt khoảng 15.000 tỷ đồng, chiếm 3%

Trong các giáo trình, thường chia các tổ chức tài chính làm hai loại tổ chức tài chính ngân hàng và tổ chức tài chính phi ngân hàng Tuy nhiên, cách phân loại này chủ yếu tập trung vào các tổ chức tài chính hoạt động kinh doanh mà ít đề cập đến các nhà tạo lập thị trường Vì vậy, căn cứ vào thực tiễn ở Việt Nam, bài viết chia ra các tổ chức tài chính hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng, các tổ chức tài chính hoạt động trên thị trường chứng khoán, các công ty bảo hiểm hoạt động theo Luật bảo hiểm và một số loại hình tổ chức tài chính khác

2.2.1 Ngân hàng Trung ương và các tổ chức tín dụng

2.2.1.1 Ngân hàng Trung ương

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (Ngân hàng Nhà nước) là cơ quan của Chính phủ

và là ngân hàng trung ương của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Ngân hàng Nhà nước thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng; là ngân hàng phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng và ngân hàng làm dịch vụtiền tệ cho Chính phủ

Hoạt động của Ngân hàng Nhà nước nhằm ổn định giá trị đồng tiền, góp phần bảo đảm an toàn hoạt động ngân hàng và hệ thống các tổ chức tín dụng, thúc đẩy phát triển

kinh tế - xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa Ngân hàng Nhà nước là một pháp nhân, có vốn pháp định thuộc sở hữu nhà nước; có trụ sở chính tại Thủ đô Hà Nội

2.2.1.2 Các tổ chức tín dụng

Trước khi xem xét các loại hình tổ chức tín dụng thực tế tại Việt nam, chúng ta cùng tìm hiểu các định nghĩa trong Luật các tổ chức tín dụng Việt Nam về các tổ chức tín dụng năm 1997 và được sửa đổi vào năm 2004:

Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp được thành lập theo quy định của Luật các tổ chức tín dụng và các quy định khác của pháp luật để hoạt động ngân hàng

Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác có liên quan Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng gồm ngân hàng thương mại, ngân hàng phát triển, ngân hàng đầu tư, ngân hàng chính sách, ngân hàng hợp tác và các loại hình ngân hàng khác

Tổ chức tín dụng phi ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện một

số hoạt động ngân hàng như là nội dung kinh doanh thường xuyên, nhưng không được nhận tiền gửi không kỳ hạn, không làm dịch vụ thanh toán Tổ chức tín dụng phi ngân hàng gồm công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng khác

Tổ chức tín dụng nước ngoài là tổ chức tín dụng được thành lập theo pháp luật nước ngoài

Tổ chức tín dụng hợp tác là tổ chức kinh doanh tiền tệ và làm dịch vụ ngân hàng,

do các tổ chức, cá nhân và hộ gia đình tự nguyện thành lập để hoạt động ngân hàng nhằm mục tiêu chủ yếu là tương trợ nhau phát triển sản xuất, kinh doanh và đời sống

Tổ chức tín dụng hợp tác gồm ngân hàng hợp tác, quỹ tín dụng nhân dân và các hình thức khác

Các loại hình tổ chức tín dụng (theo sở hữu): Tổ chức tín dụng được thành lập theo pháp luật Việt Nam bao gồm tổ chức tín dụng nhà nước, tổ chức tín dụng cổ phần,

tổ chức tín dụng hợp tác, tổ chức tín dụng liên doanh, tổ chức tín dụng 100% vốn nước ngoài Ngoài ra còn có chi nhánh, văn phòng đại diện của ngân hàng nước ngoài tại Việt nam

Các ngân hàng thương mại: Hiện ở Việt Nam có 5 ngân hàng thương mại quốc doanh chiếm hơn 70% thị phần tín dụng và huy động vốn; 37 ngân hàng cổ phần đô thị

và nông thôn, chiếm 11% thị phần tín dụng và huy động vốn; 27 chi nhánh ngân hàng nước ngoài, 4 ngân hàng liên doanh chiếm 12% thị phần huy động vốn và tín dụng Ngân hàng chính sách xã hội: Hiện có một ngân hàng chính sách xã hội thực hiện việc cấp tín dụng cho các đối tượng chính sách Tiền thân của ngân hàng này là Ngân hàng phục vụ người nghèo thành lập năm 1995.

Các công ty tài chính: Hiện có 5 công ty tài chính trực thuộc các tổng công ty lớn.Các công ty tài chính này chủ yếu là dàn xếp tài chính cho tổng công ty mà nó trực thuộc Ngoài ra trước năm 2003 còn có Công ty tài chính Sài gòn là một đơn vị độc lập không thuộc bất kỳ một tổng công ty nào Nhưng do những hạn chế của mô hình này hiện đã chuyển thành Ngân hàng thương mại cổ phần Việt Á

Các công ty cho thuê tài chính: Hiện có 9 công ty cho thuê tài chính, trong đó có

3 liên doanh Sáu công ty còn lại trực thuộc 4 ngân hàng thương mại quốc doanh Trong

đó, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam có 2 công ty Nhìn chung hoạt động thuê mua tài chính còn nhiều hạn chế Tổng số cho thuê của các công ty này có một phần không nhỏ là tài sản của các ngân hàng mẹ thuê

Các quỹ tín dụng: có hai loại hình quỹ tín dụng là quỹ tín dụng trung ương và quỹtín dụng khu vực Tổng số các hợp tác xã tín dụng là 898 và chiếm 1,5% thị phần huy động vốn và cho vay Ngoài ra còn một số loại hình tổ chức tài chính khác hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng là các công ty quản lý tài sản, các tổ chức cầm đồ…Tất cả các tổ chức tín dụng hoạt động theo Luật các tổ chức tín dụng và chịu sự quản lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Tổng dư nợ cho vay của hệ thống các tổ chức tín dụng Việt Nam đạt gần 380.000 tỷ, xấp xỉ 60% GDP Tổng vốn điều lệ của các

tổ chức tín dụng Việt Nam khoảng 33.500 tỷ đồng

2.2.2 Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước và các tổ chức hoạt động trên TTCK

Uỷ ban chứng khoán nhà nước: Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước khi mới thành lập là cơ quan trực thuộc Chính phủ, năm 2004 chuyển thành cơ quan trực thuộc Bộ tài chính Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước có nhiệm vụ chính trong việc tổ chức và giám sát các hoạt động của thị trường chứng khoán Việt Nam

Các công ty chứng khoán: Hiện có 13 công ty chứng khoán hoạt động với chức năng là các tổ chức môi giới trên thị trường chứng khoán như lập các thủ tục phát hành,bảo lãnh phát hành chứng khoán …

Ngân hàng chỉ định thanh toán: Trên thị trường có 1 ngân hàng chỉ định thanh toán là Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam.

Ngân hàng lưu ký chứng khoán: Hiện có 5 ngân hàng lưu ký chứng khoán

Công ty quản lý quỹ đầu tư: Hiện tại có 1 công ty quản lý quỹ đầu tư đang quản lýquỹ VF1

Các công ty niêm yết: Hiện có 26 công ty niêm yết trên thị trường Các công ty này chủ yếu là các doanh nghiệp nhà nước được cổ phần hoá

Tổng số vốn giao dịch trên thị trường chứng khoán Việt Nam gần 27.000 tỷ đồng, bằng 4% GDP Trong đó, giá trị cổ phiếu bằng 3.195 tỷ đồng, chiếm 12% tổng giá trị thị trường, bằng 0,5% GDP Ngoài ra còn có một số quỹ đầu tư đóng vài trò đáng

kể trên thị trường chứng khoán nói riêng, thị trường tài chính nói chung là Dragon Capital, Mekong Capital, Vinacapit al, Indochina Capital, Quỹ đầu tư mạo hiểm của tập đoàn dữ liệu quốc tế (IDG) và một số công ty quản lý quỹ như Công ty quản lý quỹ đầu tư Việt Nam, Công ty quản lý quỹ Thành Việt, Công ty quản lý quỹ Manulife và Công ty quản lý quỹ Frudential, Finansa, FXF Vietnam Các quỹ đầu tư này vừa tham gia đầu tư trên thị trường chứng khoán, vừa đầu tư trực tiếp vào các doanh nghiệp

2.2.3 Các công ty bảo hiểm

Các công ty bảo hiểm: Hiện có khoảng 24 công ty bảo hiểm đang hoạt động tại Việt Nam với tổng vốn điều lệ gần 5.000 tỷ đồng Trong đó có 4 doanh nghiệp nhà nước, 7 công ty bảo hiểm cổ phần, 7 công ty bảo hiểm liên doanh và 6 doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài Trên thị trường bảo hiểm phi nhân thọ, Tổng công ty bảo hiểm Việt Nam (Bảo Việt) chiếm thị phần chủ yếu Trên thị trường bảo hiểm phi nhân thọ,

ba doanh nghiệp có thị phần lớn nhất là Bảo Việt, Prudential và AIA Các công ty bảo hiểm hoạt động theo Luật bảo hiểm và chịu sự quản lý của Bộ Tài chính

Quy mô thị trường: Tổng số thu phí bảo hiểm năm 2004 gần 12.500 tỷ đồng, trong

đó doanh thu từ bảo hiểm nhân thọ chiếm khoảng 2/3 tổng số doanh thu của bảo hiểm Doanh thu của các doanh nghiệp bảo hiểm chủ yếu tập trung đầu tư vào trái phiếu và gửi tại các ngân hàng thương mại

2.2.4 Một số loại hình tổ chức tài chính khác

Quỹ lương hưu: hiện Việt Nam chưa có quỹ lương hưu, nhưng có một quỹ rất lớn

đó là bảo hiểm xã hội Việt Nam Phần thặng dư của Bảo hiểm xã hội Việt Nam chủ yếuchuyển sang Quỹ Hỗ trợ phát triển

Tiết kiệm bưu điện: Đây là tổ chức thực hiện các loại hình huy động tiết kiệm nhỏ

lẻ dựa trên hệ thống bưu cục rộng khắp của Tổng công ty Bưu chính Viễn thông Việt Nam Tổng số vốn Tiết kiệm bưu điện huy động được gần 30.000 tỷ đồng Phần huy động này chủ yếu chuyển giao sang cho Quỹ hỗ trợ Phát triển

Quỹ hỗ trợ phát triển và các quỹ đầu tư phát triển của các tỉnh, thành phố: Quỹ hỗtrợ phát triển là tổ chức cấp tín dụng đầu tư phát triển của nhà nước (tín dụng chỉ định) cho các dự án Quỹ này trực thuộc Bộ tài chính Các quỹ đầu tư phát triển địa phương trực thuộc các uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố Các quỹ này có nhiệm vụ cho vay các

dự án theo định hướng phát triển của từng địa phương Quỹ hỗ trợ phát triển và các quỹ đầu tư phát triển của các địa phương hoạt động không chịu sự chi phối của Luật các tổ chức tín dụng và không chịu sự giám sát của Ngân hàng Nhà nước

2.3 Các công cụ tài chính

Trong các giáo trình thường chia các công cụ tài chính trên thị trường vốn, thị trường tiền tệ, thị trường ngoại hối, công cụ tài chính phái sinh Việc chia này cũng cótính chất tương đối vì nhiều loại công cụ tài chính được giao dịch trên nhiều thị trường khác nhau Ví dụ: các loại công cụ tài chính phái sinh có thể được giao dịch trên thị trường tiện tệ, thị trường vốn, thị ngoại hối, thị trường nông sản hay ở Việt Nam, trái phiếu chính phủ vẫn có thể giao dịch trên thị trường tiền tệ,

Hiện tại trên thị trường tài chính Việt Nam có các loại công cụ tài chính sau:Các khoản cho vay của các ngân hàng và các tổ chức tài chính khác: Phần này chiếm tỷ trọng chủ yếu trong việc phân phối vốn cho nền kinh tế

Trái phiếu chính phủ: Tổng giá trị trái phiếu chính phủ giao dịch trên thị trường chứng khoán là 24.000 tỷ đồng Ngoài ra trái phiếu chính phủ còn được phát hành thông qua hệ thống các kho bạc nhà nước địa phương

Tín phiếu kho bạc: Loại này do Kho bạc nhà nước phát hành và được đấu giá chủ yếu thông qua thị trường mở của Ngân hàng nhà nước Đây là một công cụ huy động nguồn vốn cho chi tiêu ngân sách rất quan trọng của chính phủ

Trái phiếu đô thị: Do các chính quyền địa phương (tỉnh, thành phố) phát hành Hiện tại mới có thành phố Hồ Chí Minh phát hành loại trái phiếu này Các địa phương khác thích dùng tín dụng qua ngân hàng hơn

Trái phiếu công ty: Loại này tương đối ít, chủ yếu do các ngân hàng thương mại

và các tổ chức tài chính phát hành Hiện nay có hai loại trái phiếu đang được giao dịch

tương đối phổ biến trên thị trường là trái phiếu của Ngân hàng Đầu tư và Phát triển ViệtNam và Trái phiếu của Tổng công ty dầu khí Việt Nam.

Chứng chỉ tiền gửi: Theo phân loại trong các giáo trình thì chứng chỉ tiền gửi là công cụ tài chính của thị trường tiền tệ, nhưng đặc trưng của Việt Nam, chứng chỉ tiền gửi là một loại giấy tờ có giá do các ngân hàng phát hành có thời hạn trên 1 năm với những đặc điểm tương tự như trái phiếu Loại hình giấy tờ có giá do các ngân hàng thương mại phát hành có thời hạn dưới một năm được gọi là kỳ phiếu

Cổ phiếu: Hiện ở Việt Nam đã có rất nhiều công ty cổ phần nên loại hình này tương đối phổ biến Tuy nhiên mới chỉ có 26 công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán, với tổng giá trị cổ phiếu chiếm khoảng 0,5% GDP Đây là một con số rất khiêm tốn

Hợp đồng mua lại chứng khoán: Hiện nay chưa có giao dịch chính thức

Phiếu nợ thương mại (thương phiếu): Hiện đã có pháp lệnh về thương phiếu, nhưng hầu như chưa có doanh nghiệp nào phát hành thương phiếu

Hối phiếu có ngân hàng chấp thuận: Hiện loại hình này thực hiện trong các giao dịch ngoại thương

Vay liên ngân hàng: Đây là loại hình giao dịch rất phổ biến giữa các ngân hàng thương mại với nhau Các loại hình cho vay phổ biến gồm, cho vay qua đêm, cho vay

có kỳ hạn 3 tháng, 6 tháng

Euro Đô-la: Ở Việt Nam không có công cụ này

Vay thế chấp mua bất động sản: Hiện ở Việt Nam đã có công cụ này và các ngân hàng thương mại cổ phần đi đầu trong việc cho vay theo phương thức này

Các loại công cụ tài chính phái sinh

Hợp đồng kỳ hạn (Forward contract): Hiện trên thị trường Việt Nam có loại hình giao dịch này và chủ yếu là các hợp đồng mua bán ngoại tệ

Hợp đồng tương lai (Future contract): Hiện ở Việt Nam chưa có

Hoán đổi (Swap): Hiện ở Việt Nam đã có loại hình này, nhưng lượng giao dịch rấthạn chế Các giao dịch chủ yếu được thực hiện trên thị trường ngoại hối Các loại hình hoán đổi khác như lãi suất … hầu như chưa xuất hiện

Quyền chọn: Hiện một số ngân hàng Việt Nam đã có loại hình giao dịch này, nhưng khối lượng giao dịch là rất hạn chế Chưa có tổ chức tài chính nào thực sự bán quyền chọn mà chỉ thực hiện dưới hình thức là các trung gian

2.4 Cơ sở hạ tầng tài chính

Hệ thống luật pháp và quản lý của nhà nước: Tính đến thời điểm hiện tại, với bối cảnh và điều kiện thực tiễn ở Việt Nam thì hệ thống luật pháp được đánh giá là tương đối đầy đủ để hệ thống tài chính hoạt động Hiện đã có Luật Ngân sách nhà nước, Luật Ngân hàng nhà nước, Luật các tổ chức tín dụng, Luật bảo hiểm Dự kiến năm 2006 Luật chứng khoán sẽ ra đời (hiện tại văn bản cao nhất quy định về tổ chức và hoạt độngcủa thị trường chứng khoán là Nghị định của chính phủ) Tuy nhiên vấn đề quản lý nhà nước chưa thực sự đồng bộ và thống nhất Một số tổ chức có quy mô hoạt động tín dụng rất lớn nhưng không chịu sự chi phối của Luật các tổ chức tín dụng và chịu sự giám sát của Ngân hàng nhà nước như Quỹ Hỗ trợ phát triển và các quỹ đầu tư phát triển địa phương Tổng tài sản của Quỹ hỗ trợ phát triển có thể lớn hơn tổng tài sản củangân hàng thương mại lớn nhất Việt Nam là Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nôngthôn

Nguồn lực và thông lệ giám sát: Theo đánh giá thì nguồn lực và các thông lệ giám sát chưa đáp ứng nhu cầu cho hệ thống tài chính hoạt động lành mạnh, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế

Cung cấp thông tin: Hiện nay các ngân hàng nói riêng, các tổ chức tài chính nói chung đang từng bước áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế Các quy định về kiểm toán vẫn chưa thực sự đầy đủ và được tuân thủ một cách nghiêm ngặt Hiện vẫn chưa

có hệ thống lưu trữ thông tin tín dụng và tổ chức xếp loại tín dụng đủ độ tín cậy Hiện trung tâm thông tin tín dụng (CIC) của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đang đảm nhận nhiệm vụ này Tuy nhiên để trở thành một tổ chức có độ tin cậy cao thì CIC còn rất nhiều việc phải làm

Hệ thống thanh toán: Trước năm 2000, hầu hết các tổ chức tài chính ở Việt Nam

sử dụng hệ thống thanh toán phân tán Nhưng từ năm 2000 đến nay, các tổ chức tài chính, nhất là các ngân hàng thương mại đã xây dựng hệ thống thanh toán tập trung Từnăm 2002, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã triển khai hệ thống thanh toán liên ngân hàng Đây là một bước tiến trong việc áp dụng công nghệ thanh toán của hệ thống tài chính Việt Nam Khi tất cả các ngân hàng xây dựng xong hệ thống này thì công nghệ thanh toán của hệ thống tài chính Việt Nam là đảm bảo

(Nguồn: Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Tài chính Phát triển - Huỳnh

Thế Du/Nguyễn Minh Kiều)

CHƯƠNG 2 NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

MỤC TIÊU CỦA CHƯƠNG:

Chương Ngân sách Nhà nước bao gồm những nội dung cơ bản: vai trò của ngânsách Nhà nước, thu – chi của ngân sách Nhà nước, tổ chức hệ thống ngân sách và phâncấp ngân sách Nhà nước, năm ngân sách và chu trình ngân sách Học xong chương nàysinh vên có thể:

- Phân tích được vai trò của ngân sách Nhà nước đối với quá trình phát triển kinh

tế - xã hội

- Trình bày được các nguồn thu - chi của ngân sách Nhà nước và phân tích cácnhân tố ảnh hưởng đến quá trình thu - chi ngân sách Nhà nước dẫn đến thâm hụt ngânsách Nhà nước và các biện pháp khắc phục

- Trình bày được nội dung của tổ chức hệ thống ngân sách và phân cấp ngân sáchNhà nước

- Nhắc lại được năm ngân sách và nội dung chu trình quản lý ngân sách Nhà nước

1 Vai trò của ngân sách Nhà nước

Trong nền kinh tế thị trường vai trò của Ngân sách nhà nước được thay đổi

và trở nên hết sức quan trọng Trong quản lý vĩ mô nền kinh tế quốc gia Ngânsách nhà nước có các vai trò như sau :

1.1 Vai trò huy động các nguồn Tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước

Vai trò này xuất phát từ bản chất kinh tế của Ngân sách nhà nước, để đảm bảo chohoạt động của nhà nước trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội đòi hỏi phải cónhững nguồn tài chính nhất định Những nguồn tài chính này được hình thành từ cáckhoản thu thuế và các khoản thu ngoài thuế Đây là vai trò lịch sử của Ngân sách nhànước mà trong bất kỳ chế độ xã hội nào, cơ chế kinh tế nào ngân sách nhà nước đềuphải thực hiện

1.2 Ngân sách Nhà nước là công cụ điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và chống lạm phát

Đặc điểm nổi bật của nền kinh tế thị trường là sự cạnh tranh giữa các nhà doanhnghiệp nhằm đạt được lợi nhuận tối đa, các yếu tố cơ bản của thị trường là cung cầu và

giá cả thường xuyên tác động lẫn nhau và chi phối hoạt động của thị trường Sự mất cânđối giữa cung và cầu sẽ làm cho giá cả tăng lên hoặc giảm đột biến và gây ra biến độngtrên thị trường, dẫn đến sự dịch chuyển vốn của các doanh nghiệp từ ngành này sangngành khác, từ địa phương này sang địa phương khác.

Việc dịch chuyển vốn hàng loạt sẽ tác động tiêu cực đến cơ cấu kinh tế, nền kinh

tế phát triển không cân đối Do đó, để đảm bảo lợi ích cho nhà sản xuất cũng như ngườitiêu dùng nhà nước phải sử dụng ngân sách để can thiệp vào thị trường nhằm bình ổngiá cả thông qua công cụ thuế và các khoản chi từ ngân sách nhà nước dưới các hìnhthức tài trợ vốn, trợ giá và sử dụng các quỹ dự trữ hàng hoá và dự trữ tài chính Đồngthời , trong quá trình điều tiết thị trường ngân sách nhà nước còn tác động đến thịtrường tiền tệ và thị trường vốn thông qua việc sử dụng các công cụ tài chính như: pháthành trái phiếu chính phủ, thu hút viện trợ nước ngoài, tham gia mua bán chứng khoántrên thị trường vốn… qua đó góp phần kiểm soát lạm phát

1.3 Ngân sách Nhà nước là công cụ định huớng phát triển sản xuất

Để định hướng và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhà nước sử dụng công cụ thuế vàchi ngân sách Bằng công cụ thuế một mặt tạo nguồn thu cho ngân sách, mặt khác nhànước sử dụng thuế với các loại thuế, các mức thuế suất khác nhau sẽ góp phần kíchthích sản xuất phát triển và hướng dẫn các nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư vào những vùngnhững lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế theo hướng đã định Đồng thời,với các khoản chi phát triển kinh tế, đầu tư vào cơ sở hạ tầng, vào các ngành kinh tếmũi nhọn… nhà nước có thể tạo điều kiện và hướng dẫn các nguồn vốn đầu tư của xãhội vào những vùng, lĩnh vực cần thiết để hình thành cơ cấu kinh tế hợp lý

1.4 Ngân sách Nhà nước là công cụ điều chỉnh thu nhập giữa các tầng lớp dân cư

Nền kinh tế thị trường với những khuyết tật của nó sẽ dẫn đến sự phân hoá giàunghèo giữa các tầng lớp dân cư, nhà nước phải có một chính sách phân phối lại thunhập hợp lý nhằm giảm bớt khoảng cách chênh lệch về thu nhập trong dân cư Ngânsách nhà nước là công cụ tài chính hữu hiệu được nhà nước sử dụng để điều tiết thunhập, với các sắc thuế như thuế thu nhập luỹ tiến, thuế tiêu thụ đặc biệt … một mặt tạonguồn thu cho ngân sách mặt khác lại điều tiết một phần thu nhập của tầng lớp dân cư

có thu nhập cao Bên cạnh công cụ thuế, với các khoản chi của ngân sách nhà nước nhưchi trợ cấp, chi phúc lợi cho các chương trình phát triển xã hội: phòng chống dịch bệnh,

phổ cập giáo dục tiểu học, dân số và kế hoạch hoá gia đình… là nguồn bổ sung thunhập cho tầng lớp dân cư có thu nhập thấp Các vai trò trên của Ngân sách nhà nướccho thấy tính chất quan trọng của Ngân sách nhà nước, với các công cụ của nó có thểquản lý toàn diện và có hiệu quả đối với toàn bộ nền kinh tế

2 Thu và chi của Ngân sách Nhà nước

2.1 Thu Ngân sách Nhà nước

Thu Ngân sách nhà nước phản ảnh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trìnhnhà nước sử dụng quyền lực chính trị để phân phối các nguồn tài chính của xã hội dướihình thức giá trị nhằm hình thành quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước Như vậy, thu ngânsách nhà nước bao gồm toàn bộ các khoản tiền được tập trung vào tay nhà nước để hìnhthành quỹ ngân sách nhà nước đáp ứng cho các nhu cầu chi tiêu của nhà nước Thungân sách nhà nước bao gồm: thu trong cân đối ngân sách và thu bù đắp thiếu hụt củangân sách

2.1.1 Thu trong cân đối ngân sách: gồm các khoản thu mang tính chất Thuế (Thuế ,Phí , Lệ phí ) và thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước.

- Thu thuế: Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc cho nhà nước do luật pháp qui

định đối với các pháp nhân và thể nhân thuộc đối tượng chịu thuế nhằm đáp ứng nhucầu chi tiêu của nhà nước Thuế không chỉ đơn thuần là một nguồn thu chủ yếu củangân sách nhà nước mà thuế còn gắn liền với các vấn đề về sự tăng trưởng kinh tế, về

sự công bằng trong phân phối và sự ổn định xã hội Trong phạm vi nghiên cứu các vấn

đề của tài chính và ngân sách nhà nước, chúng ta sẽ xem xét thuế với các vai trò cơ bảncủa nó là: tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước, kích thích tăng trưởng kinh tế và điềuchỉnh thu nhập

* Tạo nguồn thu cho ngân sách nhà nước: Là vai trò đầu tiên của thuế Mỗi

một loại thuế mà nhà nước ban hành đều nhằm vào mục đích là tạo nguồn thu chongân sách nhà nước Trong nền kinh tế thị trường vai trò này của thuế càng nổibậc

- Thu lệ phí và phí:

Lệ phí: là khoản thu mang tính chất thuế vì nó vừa mang tính cưỡng bách đượcqui định trong những văn bản pháp luật của nhà nước nhưng đồng thời nó lại mang tínhchất phục vụ cho người nộp lệ phí về việc nhà nước thực hiện một số thủ tục hànhchính nào đó Ví dụ: lệ phí trước bạ, lệ phí tòa án, lệ phí cấp giấy phép xây dựng, lệ phí

cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, lệ phí công chứng…

Phí: là khoản thu mang tính chất thuế, là khoản thu mang tính bù đắp một phầnchi phí thường xuyên và không thường xuyên về các dịch vụ công cộng hoặc bù đắp chiphí cho các hoạt động duy trì, tu bổ các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội phục

vụ cho người nộp phí Phí có hai loại: thứ nhất, các loại phí mang tính phổ biến dochính phủ qui định thứ hai, các loại phí mang tính địa phương Ví dụ: học phí, viện phí,phí giao thông, phí cầu đường…

Lệ phí và phí là các khoản thu tuy chiếm tỷ trọng không lớn trong tổng nguồn thucủa ngân sách nhà nước nhưng có ý nghĩa quan trọng vì nó liên quan đến tất cả các lĩnhvực của đời sống kinh tế xã hội

- Thu từ hoạt động kinh tế của nhà nước: Trong nền kinh tế thị trường nhà

nước tham gia các hoạt động kinh tế bằng việc đầu tư vốn vào sản xuất kinh doanh dướihình thức góp vốn vào các doanh nghiệp, công ty liên doanh, mua cổ phiếu của cáccông ty cổ phần Số vốn đầu tư của nhà nước vào các hoạt động sản xuất kinh doanhnói trên sẽ sinh lời và lợi tức thu được sẽ phụ thuộc vào tỷ lệ góp vốn của nhà nước,hiệu quả sản xuất kinh doanh và cơ chế phân phối lợi nhuận của doanh nghiệp Cáckhoản thu này phản ảnh hoạt động kinh tế đa dạng của nhà nước, bao gồm:

- Thu từ việc bán tài sản thuộc sở hữu nhà nước trong quá trình cổ phần hóa doanhnghiệp quốc doanh

-Thu từ việc bán tài sản của nhà nước đã cho các chủ thể trong xã hội thuê trướcđây

- Thu từ sử dụng vốn thuộc nguồn của ngân sách nhà nước

- Thu từ việc bán lại các cơ sở kinh tế của nhà nước cho các thành phần kinh tếkhác

- Thu từ cho thuê hoặc bán tài nguyên thiên nhiên

2.1.2 Thu bù đắp thiếu hụt của Ngân Sách

Trong quá trình điều hành ngân sách, các chính phủ thường có nhu cầu chi nhiềuhơn số tiền thu được và việc cắt giảm các khoản chi rất là khó khăn vì liên quan đến cáchoạt động y tế, giáo dục, văn hóa, xã hội … Do đó, bắt buộc chính phủ phải tính tới cácgiải pháp để bù đắp sự thâm hụt của ngân sách nhà nước Giải pháp thường được chínhphủ sử dụng là vay thêm tiền để đáp ứng nhu cầu chi tiêu, bao gồm vay trong nước vàvay nước ngoài:

- Vay trong nước:

Vay nợ trong nước được chính phủ thực hiện dưới hình thức phát hành công trái.Công trái phiếu là chứng chỉ nhận nợ của nhà nước, là một loại chứng khoán hay tráikhoán do nhà nước phát hành để vay dân cư, các tổ chức kinh tế - xã hội và ngân hàng

Ở Việt Nam chính phủ thường ủy nhiệm cho Kho Bạc nhà nước phát hành trái phiếuchính phủ dưới các hình thức: Tín phiếu kho bạc, Trái phiếu kho bạc, Trái phiếu côngtrình,

- Viện trợ và vay nợ nước ngoài:

+ Viện trợ nước ngoài: bao gồm viện trợ không hoàn lại và viện trợ có hoàn lạivới lãi suất thấp và thời hạn trả nợ dài hơn so với các khoản vay trên thị trường quốc tế

- Vay nợ nước ngoài: là những khoản cho vay của nước ngoài theo điều kiệnthương mại và lãi suất thị trường và được thể thực hiện dưới các hình thức: phát hànhtrái phiếu, tín dụng xuất khẩu và vay từ các ngân hàng thương mại nước ngoài

2.2 Chi Ngân sách Nhà nước

Chi ngân sách, một công cụ của chính sách tài chính quốc gia có tác động rất lớnđối với sự phát triển của nền kinh tế Chi ngân sách bao gồm chi cho đầu tư phát triển(tích lũy), chi tiêu dùng thường xuyên và chi trả nợ gốc tiền chính phủ vay

2.2.1 Chi đầu tư phát triển kinh tế

Chi đầu tư phát triển là những khoản chi mang tính chất tích lũy phục vụ cho quátrình tái sản xuất mở rộng gắn với việc xây dựng cơ sở hạ tầng nhằm tạo ra môi trường

và điều kiện thuận lợi cho việc bỏ vốn đầu tư của các doanh nghiệp vàocác lĩnh vực cầnthiết, phù hợp với mục tiêu của nền kinh tế Nói khác đi, việc chi cho đầu tư phát triểncủa ngân sách nhà nước nhằm mục đích tạo ra một sự khởi động ban đầu, kích thíchqúa trình vận đông các nguồn vốn trong xã hội để hướng tới sự tăng trưởng

- Chi đầu tư xây dựng cơ bản: là khoản chi tài chính nhà nước được đầu tư chocác công trình thuộc kết cấu hạ tầng (cầu cống, bến cảng, sân bay, hệ thống thuỷ lợi,năng lượng, viễn thông…) các công trình kinh tế có tính chất chiến lược, các công trình

và dự án phát triển văn hóa xã hội trọng điểm, phúc lợi công cộng nhằm hình thành thếcân đối cho nền kinh tế, tạo ra tiền đề kích thích qúa trình vận động vốn của doanhnghiệp và tư nhân nhằm mục đích tăng trưởng kinh tế và nâng cao đời sống vật chất,tinh thần cho người dân Chi đầu tư xây dựng cơ bản có tầm quan trọng trong việc tạo

ra cơ sở vật chất kỹ thuật cho nền kinh tế và xã hội, góp phần hình thành cơ cấu kinh tế

hợp lý theo định hướng của nhà nước, tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất phát triển và nângcao năng suất lao động xã hội.

- Chi đầu tư và hỗ trợ vốn cho doanh nghiệp nhà nước: là khoản chi gắn liền với

sự can thiệp của nhà nưóc vào lĩnh vực kinh tế Với khoản chi này một mặt nhà nưócbảo đảm đầu tư vào một số lĩnh vực sản xuất kinh doanh cần thiết tạo điều kiện cho sựphát triển kinh tế xã hội, mặt khác nhằm hình thành một cơ cấu kinh tế hợp lý

- Chi góp vốn cổ phần, vốn liên doanh vào các doanh nghiệp thuộc các lĩnh vựccần thiết có sự tham gia của nhà nước: trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam cáccông ty cổ phần được hình thành thông qua quá trình cổ phần hoá doanh nghiệp quốcdoanh hoặc thành lập mới Các doanh nghiệp liên doanh được thành lập trên cơ sở liêndoanh liên kết giữa các tổ chức kinh tế với nhau Các doanh nghiệp này tham gia vàonhiều lĩnh vực hoạt động kinh tế kể cả ở những lĩnh vực có vị trí trọng yếu ảnh hưởnglớn đến nền kinh tế

- Chi cho các quỹ hỗ trợ đầu tư quốc gia và các quỹ hỗ trợ phát triển: Quỹ hỗ trợđầu tư quốc gia và các quỹ hỗ trợ phát triển quốc gia là những tổ chức tài chính có tưcách pháp nhân, thực hiện chức năng huy động vốn và tiếp nhận các nguồn vốn từ ngânsách nhà nước để cho vay đối với các chương trình , dự án phát triển các ngành nghềthuộc diện ưu đãi và các vùng khó khăn theo quy định của chính phủ ( chương trìnhđánh bắt xa bờ, chương trình phát triển kinh tế biển, phát triển rừng … )

- Chi dự trữ nhà nước: Dự trữ Nhà nước được sử dụng cho hai mục đích: Điềuchỉnh hoạt động của thị trường, điều hòa cung cầu về tiền,ngoại tệ và một số mặt hàngthiết yếu: gạo, xăng dầu …trên cơ sở đó bảo đảm ổn định cho nền kinh tế; đồng thờigiải quyết hậu quả các trường hợp rủi ro bất ngờ xảy ra làm ảnh hưởng đến sản xuất vàđời sống

2.2.2 Chi tiêu dùng thường xuyên

Bao gồm các khoản chi cho tiêu dùng xã hội gắn liền với chức năng quản lý xãhội của nhà nước, khoản chi này được phân thành hai bộ phận: một bộ phận vốn được

sử dụng để đáp ứng nhu cầu của dân cư về phát triển văn hóa xã hội, nó có mối quan hệtrực tiếp đến thu nhập và nâng cao mức sống của dân cư và một bộ phận phục vụ chonhu cầu quản lý kinh tế xã hội chung của nhà nước

Chi tiêu dùng thường xuyên bao gồm các khoản chi sau đây: Chi quản lý nhànước, Chi An ninh quốc phòng, Chi sự nghiệp( chi sự nghiệp kinh tế, chi sự nghiệp

nghiên cứu khoa học và bảo vệ môi trường, sự nghiệp giáo dục đào tạo, sự nghiệp y tế,

sự nghiệp văn hóa nghệ thuật , thể thao và sự nghiệp xã hội)

2.2.3 Chi trả nợ gốc tiền chính phủ vay

Chi trả nợ nhà nước bao gồm: Trả nợ trong nước và Trả nợ nước ngoài Hàng năm

số chi trả nợ của nhà nước được bố trí theo một tỷ lệ nhất định trong tổng số chi củangân sách nhà nước nhằm đảm bảo khả năng trả nợ đúng hạn

2.3 Cân đối ngân sách

Ngân sách nhà nước là công cụ tài chính quan trọng được nhà nước sử dụng đểphân phối thu nhập quốc dân Chức năng phân phối của ngân sách được thể hiện trongquá trình huy động và sử dụng các nguồn tài chính để hình thành nên các khoản thu vàcác khoản chi của ngân sách Về nội dung, các khoản thu và chi này có quan hệ hữu cơvới nhau và dựa trên nguyên tắc hai bộ phận này phải được cân đối

Trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung, việc cân đối ngân sách nhà nước được thựchiện theo nguyên tắc: Ưu tiên cho các khoản chi đầu tư phát triển sau đó mới dành chochi tiêu dùng thường xuyên Trong thực tế do số thu thường rất thấp, thậm chí nhiều khikhông đủ cho chi đầu tư phát triển nên việc cân đối ngân sách luôn lâm vào tình trạng

bị động, trong khi đó nhu cầu chi tiêu dùng thường xuyên lại rất cấp bách Do đó, chínhphủ thường phải phát hành tiền ngoài dự kiến là nguyên nhân gây ra lạm phát

Trong cơ chế thị trường, yêu cầu đổi mới hoạt động của ngân sách nhà nước đòihỏi phải xây dưng mô hình quản lý ngân sách thích hợp và phù hợp với thông lệ quốc

tế, mô hình này cho phép xác định cơ cấu ngân sách với nội dung các khoản thu và chi

để đảm bảo sự cân đối của ngân sách nhà nước Cụ thể mô hình quản lý ngân sách nhànước được xây dựng dựa trên mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng:

- Thu ngân sách nhà nước từ thuế, phí, lệ phí và một số khoản thu không mangtính chất thuế như: thu lợi tức cổ phần nhà nước, thu từ cho thuê và bán tài sản thuộc sởhữu nhà nước…là những khoản thu thường xuyên của nhà nước và được hình thànhtheo nguyên tắc không hoàn trả Các khoản thu này còn được gọi là các khoản thu trongcân đối ngân sách được sử dụng ưu tiên cho các khoản chi tiêu dùng thường xuyên củachính phủ, phần còn lại sẽ dành cho chi đầu tư phát triển

- Thu từ các khoản viện trợ và vay nợ của chính phủ Nguồn thu này dùng để bùđắp số thiếu hụt của ngân sách nhà nước do chênh lệch giữa tổng số chi và tổng số thutrong cân đối ngân sách để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế Do đó, các khoản thu

viện trợ và vay nợ của chính phủ được gọi là các khoản thu bù đắp thiếu hụt của ngânsách Cơ chế cân đối ngân sách nhà nước này tạo ra thế chủ động rất lớn cho chính phủcho phép giải quyết trước hết các nhu cầu cấp bách để ổn định đời sống và trật tự xãhội, hơn nữa nó cũng vạch ra một ranh giới rõ ràng về phạm vi tiêu dùng nằm trong giớihạn các khoản thu nhập do nền kinh tế tạo ra Các khoản thu bù đắp thiếu hụt (vay) chỉphục vụ cho chi đầu tư phát triển nhằm đảm bảo khả năng trả nợ cho chính phủ.

3 Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước - Phân cấp Ngân sách Nhà nước

3.1 Hệ thống Ngân sách Nhà nước

Hệ thống ngân sách nhà nước là tổng thể ngân sách của các cấp chính quyền nhànước Tổ chức hệ thống ngân sách chịu tác động bởi nhiều yếu tố mà trước hết đó làchế độ xã hội của một nhà nước và phân chia lãnh thổ hành chính Thông thường ở cácnước hệ thống ngân sách được tổ chức phù hợp với hệ thống hành chính Ở nước ta với

mô hình nhà nước thống nhất nên hệ thống ngân sách được tổ chức theo hai cấp: ngânsách trung ương và ngân sách của các cấp chính quyền địa phương, trong đó ngân sáchđịa phương bao gồm các cấp ngân sách: ngân sách thành phố (hay tỉnh) , ngân sáchquận (huyện) , ngân sách xã (phường)

Hệ thống ngân sách nhà nước Việt Nam được tổ chức và quản lý thống nhất theonguyên tắc tập trung và dân chủ, thể hiện:

- Tính thống nhất: đòi hỏi các khâu trong hệ thống ngân sách phải hợp thành mộtthể thống nhất, biểu hiện các cấp ngân sách có cùng nguồn thu, cùng định mức chi tiêu

và cùng thực hiện một quá trình ngân sách

- Tính tập trung: thể hiện ngân sách trung ương giữ vai trò chủ đạo, tập trung cácnguồn thu lớn và các nhiệm vụ chi quan trọng Ngân sách cấp dưới chịu sự chi phối củangân sách cấp trên và được trợ cấp từ ngân sách cấp trên nhằm đảm bảo cân đối củangân sách cấp mình

- Tính dân chủ: Dự toán và quyết toán ngân sách phải được tổng hợp từ ngân sáchcấp dưới, đồng thời mỗi cấp chính quyền có một ngân sách và được quyền chi phốingân sách cấp mình

3.2 Phân cấp Ngân sách Nhà nước

Trong nền kinh tề thị trường ngân sách nhà nước trở thành công cụ quan trọnggiúp nhà nước điều hành nền kinh tế xã hội và việc xác định cơ cấu thu chi của các cấpngân sách cũng như phương pháp quản lý các cấp ngân sách là rất cần thiết