Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách

Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là một vấn đề quan trọng được đặt ra đối với mỗi nhà nước, nó đảm bảo cho nhà nước thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình

Cấu trúc bài luận

Trang

A Đặt vấn đề……… 1

B Nội dung vấn đề……… 1

I Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc cân đối trong hoạt động

ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách……… 1

1 Khái niệm Ngân sách Nhà nước… 1

2 Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là gì? 2

3 Nguyên nhân của việc phải cân đối trong hoạt động

ngân sách nhà nước……… …2

4 Nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước

theo Luật Ngân sách Nhà nước (Nguyên tắc ngân sách thăng bằng)………… 4

4.1 Nội dung của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân

sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước……… 4

4.2 Đặc điểm của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân

sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước……… 6

4.3 Ý nghĩa của nguyên tắc cân đối (nguyên tắc ngân sách

thăng bằng)……….…7

4.4 Mối quan hệ giữa nguyên tắc cân đối với hoạt động

ngân sách nhà nước……… 8

4.5 Tác động của nguyên tắc cân đối đối với hoạt động

ngân sách nhà nước……… 9

II Một số vấn đề thực tiễn……… 10

1 Thực tế áp dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân

sách nhà nước ở Việt Nam……… …10

2 Những thành tựu và hạn chế khi áp dụng nguyên tắc

cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước ở Việt Nam……… 11

2.1 Những thành tựu đạt được……… 11 2.2 Một số hạn chế khi áp dụng nguyên tắc này……….13

3 Những đánh giá, nhận xét về thực tế áp dụng nguyên tắc

cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách

Nhà nước ở Việt Nam hiện nay……… …14

III Một số phương hướng nhằm phát huy vai trò của nguyên tắc

cân đối (nguyên tắc ngân sách thăng bằng) trong hoạt động ngân sách

nhà nước ở Việt Nam……… 14

C Tổng kết……… …15

* Chú thích, Danh mục tài liệu tham khảo……… … ………… 16

A Đặt vấn đề

Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là một vấn đề quan trọng được đặt ra đối với mỗi nhà nước, nó đảm bảo cho nhà nước thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình Đặc biệt khi nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị trường, nhà nước phải phát huy vai trò vượt trội của mình để can thiệp tới vấn đề này nhằm ổn định tình hình, tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ thể tham gia vào nền kinh tế với mục tiêu phát triển đất nước Để làm được điều đó, nhà nước phải cần đến một công

cụ sắc bén là ngân sách nhà nước, công cụ này có sự tác động mạnh mẽ tới hoạt động kinh tế và cũng chịu sự ảnh hưởng không nhỏ bởi các hoạt động kinh tế nói chung Cho nên, để tiếp tục phát huy được vai trò là công cụ kinh tế sắc bén thì nhà nước phải không ngừng hoàn thiện và đổi mới nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách với ý nghĩa giúp cho nhà nước kiểm soát tốt nền kinh tế tài chính của đất nước Trước hết, muốn bổ sung, hoàn thiện nó chúng ta phải có sự nhìn nhận, cách hiểu đúng đắn về nguyên tắc này – nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật và những thành tựu đạt được, hạn chế khi sử dụng nó Sau đây là phần phân tích cụ thể

B Nội dung vấn đề

I Một số vấn đề lý luận về nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách

1 Khái niệm Ngân sách Nhà nước

Khi nói đến ngân sách nhà nước thì tồn tại hai phương diện có liên quan là ngân sách nhà nước theo phương diện kinh tế và ngân sách nhà nước theo phương diện pháp lý Tuy nhiên chúng ta chỉ xem xét chủ yếu ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật (phương diện pháp lý), bởi lẽ đây là công cụ được nhà nước thừa nhận trong pháp luật và được ứng dụng trong thực tiễn

Về phương diện kinh tế: ngân sách nhà nước là một khái niệm thuộc phạm trù kinh tế học hay hẹp hơn là tài chính học Theo đó, ngân sách nhà nước được hiểu là bảng dự toán về các khoản thu và các khoản chi tiền tệ của một quốc gia, được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thực hiện trong một khoảng thời hạn nhất định, thường là một năm Khái niệm ngân sách nhà nước định nghĩa theo phương diện này có hai yếu tố được đề cập:

Một là, ngân sách nhà nước là một bảng kế hoạch tài chính của một quốc

gia, thông qua hành vi kinh tế là xác lập nội dung thu - chi liên quan đến ngân quỹ của nhà nước Do đó phải được Quốc hội với tư cách là người đại diện cho toàn thể nhân dân trong quốc gia đó quyết định trước khi chính phủ đem ra thi hành trên thực tế để đảm bảo cho việc thu, chi ngân sách có hiệu quả và phù hợp với người dân Ngoài ra, Quốc hội còn là người giám sát chính phủ trong quá trình thi hành ngân sách và có quyền phê chuẩn bảng quyết toán ngân sách hàng năm do chính phủ đệ trình khi năm ngân sách kết thúc

Hai là, ngân sách nhà nước có hiệu lực trong vòng một năm, tức là việc dự

toán thu, chi đã được đề ra phải hoàn thành trong năm ngân sách đó tính từ ngày 01/01 đến ngày 31/12 hàng năm Đây là khoảng thời gian mà pháp luật quy định nhằm giới hạn rõ việc thực hiện dự toán ngân sách nhà nước Khoảng thời gian này

có thể trùng hoặc không trùng với năm dương lịch tùy theo tập quán của mỗi nước Việc quy định rõ thời gian này nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động của ngân

sách nhà nước, tránh sự tùy tiện, độc đoán của nhà nước trong việc thu nộp và chi tiêu ngân sách

Về phương diện pháp lý: theo quy định tại Điều 1 Luật Ngân sách Nhà nước

thì: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ

quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” Với quy định này, chúng ta

thấy rằng ngân sách nhà nước chính là một đạo luật tài chính do Quốc hội ban hành,

dự toán về các khoản thu, chi thực hiện trong một năm của một quốc gia, bên cạnh

đó đây còn là công cụ tài chính quan trọng để Nhà nước thực hiện và điều tiết các hoạt động kinh tế- xã hội của đất nước

2 Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là gì?

Ngân sách nhà nước là một bảng kế hoạch tài chính của một quốc gia trong

đó dự trù các khoản thu và chi được thực hiện trong một năm Trên thực tế, quá trình thu, chi ngân sách nhà nước luôn trong trạng thái biến đổi không ngừng, nó bị ảnh hưởng bởi sự vận động của nền kinh tế quốc gia, có khi những khoản thu dự kiến không đủ đáp ứng nhu cầu chi tiêu trong năm đó hoặc có khi mức thu lại vượt

xa những khoản chi Do vậy, các khoản chi tiêu và thu ngân sách nhà nước phải được tính toán chính xác và phù hợp với thực tế để đảm bảo cho ngân sách nhà nước trong trạng thái cân bằng, ổn định Thu và chi ngân sách là hai vấn đề quan trọng để đảm bảo cho ngân sách nhà nước được cân đối, hai vấn đề này lại nằm trong mối tương quan giữa tài chính và kinh tế, vì kinh tế có phát triển thì Nhà nước mới huy động được nguồn thu vào ngân sách nhà nước còn kinh tế không ổn định, kém phát triển thì nguồn thu vào ngân sách nhà nước giảm và còn phải chi nhiều để

hổ trợ Điều đó dễ dẫn đến ngân sách nhà nước bị mất cân đối

“Xét về bản chất, cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là cân đối giữa các nguồn thu mà Nhà nước huy động được tập trung vào ngân sách nhà nước trong một năm và sự phân phối, sử dụng nguồn thu đó thỏa mãn nhu cầu chi tiêu của Nhà nước trong năm đó;

Xét về góc độ tổng thể, cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước phản ánh mối tương quan giữa hoạt động thu và hoạt động chi trong một tài khóa Nó không chỉ là sự tương quan giữa tổng thu và tổng chi mà còn thể hiện sự phân bổ hợp lý giữa cơ cấu các khoản thu và cơ cấu các khoản chi của ngân sách nhà nước do các

cơ quan có thẩm quyền thực hiện;

Xét trên phương diện phân cấp quản lý nhà nước, cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là cân đối về phân bổ và chuyển giao nguồn thu giữa các cấp ngân sách, giữa trung ương và địa phương và giữa các địa phương với nhau để thực hiện chức năng và nhiệm vụ được giao

Tựu trung lại ta có thể hiểu: Cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là một bộ phận quan trọng của chính sách tài khóa, phản ánh sự điều chỉnh mối quan

hệ tương tác giữa hoạt động thu và hoạt động chi ngân sách nhà nước nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế- xã hội mà Nhà nước đã đề ra trong từng lĩnh vực và địa bàn cụ thể”(1)

3 Nguyên nhân của việc phải cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước

Thứ nhất, hoạt động ngân sách nhà nước chính là hoạt động thu ngân sách từ

các nguồn thu khác nhau và hoạt động chi ngân sách do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện nhằm hoàn thành các nhiệm vụ, mục tiêu đặt ra trước nhà nước, trước đất nước để làm ổn định và phát triển kinh tế- xã hội Do vậy, để thực hiện tốt

và đến cùng các mục tiêu kinh tế- xã hội mà nhà nước đã đặt ra thì nguồn tài chính, tiền tệ của đất nước phải ổn định, cân đối, trong đó các nhiệm vụ chi không được vượt quá khả năng các nguồn thu mà phải ở trong trạng thái cân bằng hoặc thấp hơn các nguồn thu để tránh tình trạng thâm hụt ngân sách, kiệt quệ tài chính Như vậy, nguyên nhân đầu tiên của việc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước chính là xuất phát từ việc đảm bảo cho các mục tiêu kinh tế- xã hội của đất nước được thực hiện đến cùng Nếu như các nhiệm vụ chi luôn cao hơn khả năng thu của đất nước thì điều tất yếu là sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến việc thực hiện các mục tiêu khác nhau của các lĩnh vực khác nhau của đất nước mà cần phải có nguồn tài chính để điều chỉnh Ngược lại, nếu chúng ta luôn đạt được bội thu ngân sách thì tất cả các mục tiêu của đất nước sẽ luôn được hoàn thành mà không một mục tiêu nào không được thực hiện đến cùng

Thứ hai, việc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn bắt nguồn từ

chủ trương ổn định hệ thống chính sách tài khóa tiến tới ổn định việc tiến hành những công việc đã đề ra theo kế hoạch Điều này có nghĩa là, khi đề ra những chủ trương, kế hoạch cho công việc cụ thể phải tiến hành của đất nước nhằm phục vụ cho nhu cầu nào đó thì cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã dự trù được nguồn kinh phí cho việc tiến hành công việc đó và nguồn kinh phí đó đủ để thực hiện các công việc đó mà trong quá trình tiến hành không phải bổ sung hay lấy nguồn kinh phí đầu

tư cho các công việc khác để bù đắp vào công việc đang thực hiện hay công việc đang thực hiện lại phải dừng lại vì nguồn kinh phí đã không còn Như vậy, việc ổn định nguồn ngân sách sẽ là điều kiện cho việc tiến hành công việc cụ thể được triệt

để, giúp cho nguồn ngân sách không bị xáo trộn do những nguồn thu đáp ứng đủ nhiệm vụ chi

Thứ ba, khi chúng ta có sự định hướng những công việc nào phải tiến hành

trước, những công việc nào chưa cần thiết phải tiến hành mà nên lùi lại sau và nếu như công việc tiến hành trước đó có sử dụng nguồn kinh phí thì nguồn đó từ đâu để thực hiện thì chúng ta sẽ tập trung nguồn kinh phí cho những công việc được tiến hành trước còn các nguồn thu mà chưa có nhiệm vụ chi cụ thể nào chúng ta sẽ dự trữ để sử dụng sau, nếu có sự định hướng như vậy, không những chúng ta có thể ổn định được giữa nguồn thu và nhiệm vụ chi mà còn có nguồn thu dư ra để dự trữ Như vậy, điều này có nghĩa là việc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn xuất phát từ mục tiêu có vai trò quan trọng đó là để tăng nguồn dự trữ ngân sách nhà nước, khi cần thiết sẽ sử dụng những nguồn ngân sách dự tữ này để đáp ứng cho những mục tiêu cao cả của đất nước

Thứ tư, nếu các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã có những tính toán cho

việc thu ngân sách, nguồn thu này có thể thu cao hay thấp hơn so với những năm ngân sách trước và nguồn thu đó cũng đã được lên kế hoạch để đáp ứng chi cho những nhiệm vụ chi cụ thể, điều này đòi hỏi “những cơ quan có thẩm quyền thu, cá nhân thực hiện nhiệm vụ thu và những cơ quan và cá nhân có nghĩa vụ nộp vào ngân sách những khoản bắt buộc mà pháp luật yêu cầu họ phải nộp phải thực hiện

đúng chức năng, nhiệm vụ và nghĩa vụ của mình”(i) Do những nguồn thu, mức thu

đã được lên kế hoạch, tính toán cụ thể cho nên không thể làm sai lệch những con số

cụ thể đó, “nhằm đảm bảo cho các nguồn thu đều được tập trung một cách đầy đủ vào ngân sách nhà nước để cơ quan có thẩm quyền lên kế hoạch phân bổ những nguồn vừa thu được từ các hoạt động do những cơ quan có thẩm quyền thu trực tiếp tập trung về ngân sách nhà nước”(ii) Như vậy, việc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước là xuất phát từ yêu cầu “đấu tranh phòng, chống tham nhũng, bởi lẽ những nguồn thu và nhiệm vụ chi được lên kế hoạch cụ thể, có nghĩa là nguồn thu này được phân bổ bao nhiêu cho nhiệm vụ chi cụ thể thì bắt buộc cơ quan có thẩm quyền thu, người có nghĩa vụ nộp vào ngân sách nhà nước những khoản thuế theo quy định của pháp luật và những cơ quan, đơn vị tiếp nhận việc phân bổ nguồn ngân sách để trực tiếp thực hiện các công việc được giao phải làm đúng những định hướng, kế hoạch mà cơ quan cấp trên đã đề ra để đảm bảo cho công việc được hoàn thành mà ngân sách nhà nước lại vẫn ổn định, không bị xáo trộn”(iii) Những nguồn thu và nhiệm vụ chi có sự ăn khớp, cân bằng với nhau bởi những kế hoạch mà không thể có sự gian dối, làm sai lệch những con số đó khi thực hiện thu và thực hiện chi ngân sách

4 Nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước (Nguyên tắc ngân sách thăng bằng)

4.1 Nội dung của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước

Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 đã ghi nhận nguyên tắc cân đối trong

hoạt động ngân sách nhà nước tại Điều 8 như sau: “1 Ngân sách nhà nước được

cân đối theo nguyên tắc tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên và góp phần tích luỹ ngày càng cao vào chi đầu tư phát triển; trường hợp còn bội chi, thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển, tiến tới cân bằng thu, chi ngân sách; 2 Bội chi ngân sách nhà nước được bù đắp bằng nguồn vay trong nước và ngoài nước Vay bù đắp bội chi ngân sách nhà nước phải bảo đảm nguyên tắc không sử dụng cho tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn; 3 Về nguyên tắc, ngân sách địa phương được cân đối với tổng số chi không vượt quá tổng số thu; trường hợp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có nhu cầu đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sách cấp tỉnh bảo đảm, thuộc danh mục đầu tư trong kế hoạch 5 năm đã được Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định, nhưng vượt quá khả năng cân đối của ngân sách cấp tỉnh năm dự toán, thì được phép huy động vốn trong nước và phải cân đối ngân sách cấp tỉnh hàng năm để chủ động trả hết nợ khi đến hạn Mức dư nợ từ nguồn vốn huy động không vượt quá 30% vốn đầu tư xây dựng cơ bản trong nước hàng năm của ngân sách cấp tỉnh”

Như vậy, với quy định này thì nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước bao gồm những nội dung sau đây:

Một là, tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thường xuyên

và góp phần tích lũy ngày càng cao vào chi đầu tư phát triển, trường hợp còn bội chi thì số bội chi phải nhỏ hơn chi đầu tư phát triển, tiến tới cân bằng thu, chi ngân sách Nội dung này của nguyên tắc cân đối đã phân định ranh giới giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên, thể hiện sự thận trọng trong chính sách tài khóa của

Việt Nam Theo đó, các khoản thu thường xuyên được sử dụng để trang trải chi thường xuyên và một phần thu thường xuyên cùng với thu bù đắp được sử dụng để chi đầu tư phát triển, trong đó chi đầu tư phát triển được chú trọng hơn vì nó có thể làm tăng khả năng thu hồi vốn cho ngân sách nhà nước nhưng phải đảm bảo được

sự cân đối giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên, bởi lẽ giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau trong chi tiêu công của Nhà nước Chi đầu tư phát triển

là hoạt động cần thiết đối với sự phát triển kinh tế, xã hội của một quốc gia, nó tạo

ra những điều kiện cở sở vật chất kỹ thuật cần thiết cho nền kinh tế, cũng từ đó kéo theo sự phát triển của nhiều lĩnh vực khác và đảm bảo các vấn đề xã hội của đất nước, giúp nhà nước thực hiện tốt chức năng và nhiệm vụ của mình Vì vậy, chi đầu

tư phát triển là vấn đề được Nhà nước ưu tiên trong xây dựng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước

Hai là, bội chi ngân sách nhà nước được bù đắp bằng nguồn vay trong nước

và nước ngoài Vay bù đắp bội chi ngân sách nhà nước phải đảm bảo nguyên tắc không sử dụng cho tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm

bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn Trong điều kiện kinh tế thị trường như hiện nay thì vấn đề bội chi ngân sách là không thể tránh khỏi đối với một quốc gia nhưng chưa hẳn bội chi ngân sách nhà nước là biểu hiện của sự yếu kém của nền kinh tế mà nó còn là một trong các cách thức tạo ra sự cân đối của hoạt động ngân sách nhà nước trong dài hạn, đảm bảo cho nền kinh tế- xã hội phát triển

và ổn định Nguyên tắc vay bù đắp bội chi nên dành cho mục đích phát triển và đảm bảo bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn là rất cần thiết để đảm bảo ngân sách nhà nước được cân đối, tận dụng được nguồn vốn vay một cách có hiệu quả Chi cho tiêu dùng là hoạt động chi không mang tính chất thu hồi vốn và không tạo ra thặng dư, do đó nguồn vay bù đắp bội chi chỉ được để dành cho mục đích phát triển Về nguyên tắc, ngân sách địa phương được cân đối với tổng số chi không vượt quá tổng số thu; trường hợp tỉnh thành phố trực thuộc trung ương có nhu cầu đầu tư xây dựng công trình kết cấu hạ tầng thuộc phạm vi ngân sách cấp tỉnh bảo đảm, thuộc danh mục đầu tư trong kế hoạch 5 năm đã được hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định nhưng vượt quá khả năng cân đối của ngân sách cấp tỉnh năm dự toán thì được phép huy động vốn không vượt quá 30% vốn đầu tư xây dựng cơ bản trong nước hàng năm của ngân sách cấp tỉnh

Ba là, nguyên tắc cân đối này đã tạo cho chính quyền địa phương có được

nhiều ưu thế hơn trong việc quyết định ngân sách cấp mình Vấn đề cho phép cấp tỉnh vay nợ là cần thiết, giúp cho chính quyền địa phương có thể chủ động hơn trong việc tạo ra những điều kiện về cơ sở vật chất hạ tầng để phát triển kinh tế và đảm bảo các vấn đề xã hội của địa phương mình Tuy nhiên, khoản vay nợ này lại được tính vào thu trong cân đối ngân sách địa phương, do vậy nhìn một cách tổng thể thì ngân sách địa phương tôn trọng nguyên tắc phải cân bằng thu, chi theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002 song thực chất ngân sách địa phương

có bội chi và khoản bội chi này lại không tính vào trong bội chi ngân sách nhà nước Điều này dẫn đến sự thiếu minh bạch trong cân đối ngân sách nhà nước ở Việt Nam Ngoài ra, việc quy định tỷ lệ tối đa chung cho mọi địa phương là 30% ( trừ Hà Nội và TP Hồ Chí Minh) là chưa hợp lý vì mỗi địa phương có điều kiện

kinh tế, xã hội khác nhau nên nhu cầu vay nợ, khả năng quản lý nợ và hoàn trả nợ là khác nhau

Bốn là, ngoài những nội dung trên đây thì nguyên tắc cân đối trong hoạt động

ngân sách nhà nước cũng được thể hiện ở chỗ: phải dựa trên hệ thống các nguyên tắc lập ngân sách và quản lý chi tiêu công Cụ thể: về tính tổng thể và tính kỷ luật tài chính đó là, để kiểm soát được các nguồn tài chính có hiệu quả, yêu cầu trong cân đối của hoạt động ngân sách nhà nước phải đánh giá đúng nguồn lực tài chính

đó và lựa chọn những công cụ thích hợp nhất để phân bổ nguồn lực nhằm đạt được mục tiêu ngân sách đã đề ra Điều này có nghĩa là, khi cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước thì những quyết định về chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên cần phải được gắn kết với nhau, trong chi tiêu ngân sách nhà nước cần tập trung chi vào những khoản cần thiết, chi tiêu tiết kiệm, tránh lãng phí để thực hiện tốt các chiến lược mà chính phủ đề ra

“Về tính linh hoạt và tính tiên liệu, trong cân đối của hoạt động ngân sách nhà nước, tính linh hoạt và tính tiên liệu là cần thiết vì nó giúp nhà quản lý đưa ra cách xử lý và điều phối nguồn lực tài chính một cách hợp lý, tạo điều kiện thuận lợi

để nhà nước thực hiện các mục tiêu kinh tế- xã hội đã đề ra Tính linh hoạt yêu cầu phải trao quyền cho người quản lý trong việc ra quyết định phân bổ nguồn lực tài chính đã thu được từ các nguồn thu khác nhau mà đất nước có Tính tiên liệu đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách và chương trình có hiệu quả Nội dung này đòi hỏi nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước phải chú ý đến sự cân đối trong ngắn hạn và dài hạn và phải vận dụng cách tiếp cận trung hạn đối với việc điều chỉnh mất cân đối ngân sách nhà nước

Về tính trung thực, thì khi sử dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước nên dựa vào những dự toán đã được lập từ thực tế tình hình kinh

tế-xã hội của đất nước mà không có sự thiên vị về vấn đề thu hoặc chi ngân sách nhà nước Những dự toán quá lạc quan sẽ dễ đưa đến sự vi phạm tính kỷ luật tài chính

và dẫn đến việc không thực hiện được những chiến lược, chính sách mà Nhà nước

đã đề ra do ngân sách nhà nước không bảo đảm cân đối trong quá trình hoạt động khi chưa đưa ra những kế hoạch cụ thể

Về thông tin, minh bạch và trách nhiệm, đây là vấn đề rất cần thiết trong cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước Thông tin tốt sẽ làm tăng thêm tính trung thực và giúp người quản lý sẽ đưa ra những quyết định hợp lý Thông tin chính xác

và kịp thời về chi phí, đầu ra và kết quả đạt được sẽ giúp cho quá trình thực hiện cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước đạt hiệu quả nhất định”(2)

4.2 Đặc điểm của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước

Từ những nội dung trên của nguyên tắc cân đối, chúng ta có thể rút ra một số đặc điểm của nó như sau:

Thứ nhất, nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước theo Luật

Ngân sách phản ánh mối quan hệ tương tác giữa các khoản thu và nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước trong năm ngân sách nhằm đạt được các mục tiêu đã đề ra Việc cân đối trong hoạt động ngân sách không phải chỉ là thu, chi cân đối hoặc chỉ là cân đối về mặt lượng mà còn nhằm thực hiện các mục tiêu chiến lược kinh tế- xã hội của đất nước, đồng thời các chỉ tiêu kinh tế- xã hội này cũng quyết định sự hình

thành về thu, chi ngân sách nhà nước Nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước với những đặc thù của nó được nhà nước xây dựng trong luật nhằm làm ổn định chính sách tài chính tiền tệ của đất nước, bởi lẽ nó có tác động làm thay đổi hoặc điều chỉnh một cách hợp lý các chỉ tiêu kinh tế- xã hội

Thứ hai, nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước tham gia

điều chỉnh sự cân đối giữa tổng thu và tổng chi, giữa các khoản thu và các khoản chi, tham gia cân đối về phân bổ và chuyển giao nguồn lực giữa các cấp trong hệ thống ngân sách nhà nước, đồng thời nguyên tắc này còn có đặc điểm kiểm soát tình trạng ngân sách nhà nước đặc biệt là tình trạng bội chi ngân sách nhà nước với đòi hỏi của nó là nếu có bội chi thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tư phát triển tiến tới cân bằng thu, chi trong ngân sách

Thứ ba, nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn là sự

bình ổn nguồn ngân sách, làm cho số bội chi ngân sách nhà nước được cân bằng so với các nguồn thu để hoàn thiện các nhiệm vụ chi đó Điều này có nghĩa là, đặc điểm nổi bật của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước (nguyên tắc ngân sách thăng bằng) chính là sự định hướng được cho ngân sách nhà nước nếu

có bội chi thì sẽ có cách giải quyết, bình ổn tối ưu, được thể hiện rõ trong khoản 2

Điều 8 Luật Ngân sách Nhà nước: “Bội chi ngân sách nhà nước được bù đắp bằng

nguồn vay trong nước và ngoài nước Vay bù đắp bội chi ngân sách nhà nước phải bảo đảm nguyên tắc không sử dụng cho tiêu dùng, chỉ được sử dụng cho mục đích phát triển và bảo đảm bố trí ngân sách để chủ động trả hết nợ khi đến hạn”.

Thứ tư, nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn đòi hỏi

nguồn vay ngân sách từ trong và ngoài nước sẽ không được sử dụng cho các nhiệm

vụ chi nào khác ngoài nhiệm vụ chi cho đầu tư phát triển vì đây là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu đỏi hỏi phải có nguồn ngân sách thật sự ổn định để thực hiện nhiệm

vụ và khi nhiệm vụ hoàn thành sẽ nhanh chóng có nguồn tài chính để trả nợ Do vậy, bắt buộc phải tuân theo đặc điểm này để tránh sự xáo trộn trong hoạt động ngân sách nhà nước

4.3 Ý nghĩa của nguyên tắc cân đối (nguyên tắc ngân sách thăng bằng)

Trước hết, nguyên tắc này được ghi nhận trong luật, tức là Nhà nước đã thấy

được tầm quan trọng của nó trong việc làm ổn định kinh tế vĩ mô Nhà nước đưa nguyên tắc này áp dụng vào thực tiễn hoạt động ngân sách của Việt Nam thông qua các hoạt động thu ngân sách của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền và hoạt động nộp thuế của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ nộp thuế vì thấy được tác dụng của nó khi góp phần ổn định việc thực hiện các mục tiêu của chính sách kinh

tế vĩ mô: tăng trưởng mức thu nhập bình quân trong nền kinh tế, giảm tỷ lệ thất nghiệp, lạm phát được duy trì ở mức ổn định và có thể dự toán được, sở dĩ làm được điều này là do nguồn ngân sách của nước ta luôn trong trạng thái cân bằng, nhiệm

vụ chi không vượt quá khả năng thu

Hai là, việc thừa nhận nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà

nước trong luật và áp dụng nó vào thực tiễn cuộc sống còn bởi chúng ta nhận thấy được rằng nó có ý nghĩa trong việc phân bổ, sử dụng và điều chỉnh nguồn lực tài chính có hiệu quả Ý nghĩa này được thể hiện từ việc lập dự toán nhà nước đã có ưu tiên hợp lý trong phân bổ ngân sách nhà nước và sự gắn kết chặt chẽ giữa chiến lược phát triển kinh tế- xã hội với công tác lập kế hoạch ngân sách, nhờ ý nghĩa

định hướng đó của nguyên tắc này mà Nhà nước ta chủ động thực hiện thắng lợi các mục tiêu kinh tế- xã hội đã đề ra

Ba là, “nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước còn có ý

nghĩa trong việc đảm bảo công bằng xã hội”(iiii), bởi lẽ Nhà nước ta đã có kế hoạch

cụ thể để xây dựng những vùng dân cư đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa cho nên khi dự toán ngân sách thì các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đã điều chỉnh nhiệm vụ chi để tập trung đầu tư cho những vùng khó khăn, để những vùng này bước đầu được cân đối trong mối quan hệ tổng thể với các vùng phát triển khác trong cả nước, Nhà nước cũng có thể huy động nguồn lực tài chính từ những vùng kinh tế vững mạnh để chung tay xây dựng những vùng khó khăn mà không cần hoặc cần ít đến ngân sách nhà nước, những nguồn lực đầu tư cho những vùng khó khăn sẽ được cân bằng với việc chi cho những công việc quan trọng khác của đất nước Cho nên, áp dụng nguyên tắc này khi thực hiện nhiệm vụ kinh tế- xã hội của đất nước tức là sẽ có công bằng xã hội

Bốn là, nguyên tắc cân đối này còn góp phần vào việc tạo được nguồn dự trữ

ngân sách nhà nước vì nếu có sự cân đối trong thu và chi tiêu công thì những nguồn thu nào mà chưa có nhiệm vụ chi cụ thể do các cơ quan nhà nước đã có kế hoạch sử dụng những nguồn khác để đầu tư cho nhiệm vụ chi đó, tức là nguồn thu và nhiệm

vụ chi nào đó được hài hòa với nhau thì một phần sẽ được giữ lại trong ngân sách

để dự trữ nhằm đáp ứng những mục tiêu chi phát sinh đột xuất Chúng ta sẽ không phải hoãn lại những kế hoạch nào đó để chờ nguồn thu cụ thể mà sẽ thực hiện ngay

do nguồn dữ trữ tài chính sẵn có, điều này giúp những công việc được hoàn thành nhanh chóng và hiệu quả góp phần làm cho kinh tế- xã hội được ổn định lâu dài

4.4 Mối quan hệ giữa nguyên tắc cân đối với hoạt động NSNN

Thứ nhất, nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN có vai trò thúc đẩy hoặc

có khi lại kiềm chế sự linh hoạt, hiệu quả của hoạt động ngân sách nhà nước của Việt Nam Điều này thể hiện, nếu nguyên tắc cân đối này được các cơ quan nhà nước có thẩm quyền vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo thì nó có tác dụng làm cho hoạt động ngân sách nhà nước của Việt Nam luôn vận động phát triển theo chiều hướng tích cực, có nghĩa là hoạt động thu ngân sách và nhiệm vụ chi ngân sách cho những mục tiêu phát triển của đất nước do có tác động tích cực từ nguyên tắc này sẽ luôn ổn định và phát triển, không bị xáo trộn bởi sự tác động của các yếu

tố nào Ngược lại, nếu cơ quan có thẩm quyền mà áp dụng sai quy luật, bản chất của nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước thì nó thúc đẩy sự xáo trộn, mất cân đối, ổn định của các nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể của Việt Nam

Thứ hai, ở trên là sự tác động của nguyên tắc cân đối tới hoạt động ngân sách

nhà nước, do có mối quan hệ mật thiết với nhau cho nên không chỉ có sự tác động một chiều từ nguyên tắc cân đối mà còn là sự tác động trở lại của hoạt động ngân sách nhà nước tới nguyên tắc cân đối Điều này thể hiện, nếu hoạt động ngân sách nhà nước của Việt Nam được vận động hợp quy luật, tuân theo quy định của pháp luật và đạt được những thành tựu nhất định thì tức là hoạt động đó đã chứng minh

sự đúng đắn của nguyên tắc cân đối và nhờ những thành tựu đó nên quá trình này tiếp tục dung nạp, sử dụng nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách nhà nước làm cơ sở cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế- xã hội của Việt Nam Ngược lại, nếu như hoạt động ngân sách nhà nước có sử dụng nguyên tắc này trong

thực hiện các nhiệm vụ tài chính của đất nước mà không thu được những thành tựu nào mà còn làm ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của đất nước thì nguyên tắc này đã bộc lộ sự hạn chế, không còn phù hợp với những biến động không ngừng của hoạt động ngân sách thì sẽ nhanh chóng bị thay đổi bản chất, quy luật bởi chính hoạt động thu và chi ngân sách này, thay vào đó là một nguyên tắc cân đối với bản chất và quy luật phù hợp hơn với hoạt động ngân sách nhà nước Điều này đòi hỏi

cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải tiến hành sửa đổi bổ sung nguyên tắc cân đối trong hoạt động ngân sách của nhà nước đảm bảo cho nguyên tắc này được giữ vững, không bị xáo trộn để tiếp tục làm cơ sở định hướng cho việc thực hiện nhiệm

vụ thu, chi ngân sách của Việt Nam

4.5 Tác động của nguyên tắc cân đối đối với hoạt động ngân sách nhà nước

Sự tác động của nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN tới hoạt động

ngân sách (hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước) đã được đề cập ở phần 4.3 và 4.4, tuy nhiên sự tác động cụ thể như thế nào sẽ được làm rõ như sau:

Trước hết, nguyên tắc cân đối trong hoạt động NSNN có tác động làm cho

hoạt động thu, chi ngân sách nhà nước của các cơ quan nhà nước được ổn định Sự tác động này thể hiện: để thực hiện nhiệm vụ thu và chi ngân sách thì các cơ quan

có thẩm quyền buộc phải áp dụng sự cân đối được pháp luật quy định nhằm đảm bảo cho kế hoạch của cơ quan nhà nước cấp trên được thực hiện triệt để, do có những ưu điểm nhất định và được thực tiễn kiểm định thông qua quá trình sử dụng lâu dài nguyên tắc cân đối khi các cơ quan khác nhau trong những giai đoạn khác nhau đã sử dụng nó cho hoạt động cụ thể của mình và dành những thắng lợi nhất định Do vậy, nguyên tắc này vẫn có tác dụng làm ổn định hoạt động thu, chi ngân sách đến giai đoạn hiện nay nên vẫn được sử dụng

Hai là, nguyên tắc cân đối cũng có tác động làm cho hoạt động thu, chi

NSNN không những ổn định mà còn phát triển bền vững Điều này có nghĩa là, khi các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiến hành hoạt động thu và chi NSNN mà áp dụng đúng nguyên tắc này cho hoạt động của mình thì khả năng thu và nhiêm vụ chi ngân sách được tiến hành suôn sẻ không những đã đáp ứng yêu cầu đặt ra mà còn

có khả năng vượt yêu cầu đặt ra, có nghĩa là khả năng thu và nhiệm vụ chi được tiến hành suôn sẻ không những chỉ trong một năm ngân sách nhất định mà còn có khả năng được tiến hành suôn sẻ ở những năm ngân sách tiếp theo đó nhờ áp dụng đúng nguyên tắc cân đối này

Ba là, nguyên tắc cân đối không chỉ có tác động tích cực tới hoạt động NSNN

mà nó còn có tác động tiêu cực đến hoạt động này, đó là nó có khả năng kiềm chế, làm chậm đi quá trình thu, chi NSNN của Việt Nam khi các cơ quan có thẩm quyền tiến hành hoạt động thu, chi ngân sách mà không có sự áp dụng hoặc áp dụng sai bản chất của nguyên tắc này thì khi đó hoạt động NSNN sẽ không những bị chậm đi

mà còn có khả năng mất ổn định, ảnh hưởng đến việc thực hiện các kế hoạch phát triển kinh tế- xã hội đã có định hướng cụ thể của cơ quan nhà nước có thẩm quyền phân bổ ngân sách nhà nước từ các nguồn thu đó Hậu quả cuối cùng tất yếu xảy ra khi áp dụng sai nguyên tắc cân đối sẽ là sự mất định hướng cho việc phân bổ NSNN, các cơ quan có thẩm quyền sẽ không định ra được kế hoạch sẽ sử dụng nguồn thu này cho những nhiệm vụ chi cụ thể nào Đây là sự tác động bất lợi cho sự