Xây dựng hệ thống bài tập trắc nghiệm khách quan bằng đồ thị và hình vẽ trong chương trình hóa học 10 THPT – Nâng cao

Các sách trắc nghiệm hiện nay chưa có hoặc có rất ít các sách đề cập đến loại bài tập trắc nghiệm bằng đồ thị và hình vẽ. Với việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực và hướng người học làm quen nhiều hơn với thực nghiệm thì việc cho người học tiếp xúc với các loại bài tập bằng đò thị và hình vẽ là rất quan trọng. Điều này giúp cho người học có thể hiểu được bản chất của sự biến đổi các chất, cách tổng hợp ra chúng trong phòng thí nghiệm hay trong công nghiệp như thế nào và cần những dụng cụ, hóa chất gì. Hoặc có thể hình dung các lý thuyết khó thông qua hình vẽ hoặc đồ thị. Với loại bài tập này, tính đặc thù bộ môn Hóa Học được thể hiện rất rõ. Vì vậy, việc đưa thêm loại bài tập trắc nghiệm khách quan dùng đồ thị và hình vẽ là việc làm rất cần thiết hiện nay. Như vậy, vấn đề làm thế nào để học sinh sử dụng ngày càng nhiều và có hiệu quả những bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị? Với mong muốn cải thiện phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn, góp phần nâng cao chất lượng học tập của học sinh nên chúng tôi chọn vấn đề “Xây dựng hệ thống bài tập trắc nghiệm khách quan bằng đồ thị và hình vẽ trong chương trình hóa học 10 THPT – Nâng cao” làm đề tài nghiên cứu.

LỜI CẢM ƠN

Nghiên cứu khoa học là sự say mê, trách nhiệm của các nhà khoa học Đặc biệt

với sinh viên, học viờn và những cán bộ đang công tác trên mọi lĩnh vực việc, nghiêncứu khoa học không chỉ làm giàu kiến thức cho bản thân mà còn góp phần vào việcnâng cao hiệu qủa công việc Với cán bộ giảng viên, giáo viên việc nghiên cứu khoahọc góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả của quá trình giáo dục nói chung và dạyhọc nói riêng Nhằm thực hiện tốt mục tiêu của ngành GD&ĐT phát triển toàn diện vềtri thức, đạo đức, nhân cách… của người học

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu này, chúng em đã nhận được sự giúp đỡ,hướng dẫn nhiệt tình của T.S Trần Văn Công - Giảng viên môn Nghiên cứu khoa học,các giảng viên của trường ĐHGD, Ban giám hiệu, tổ chuyên môn cùng các bạn bè,đồng nghiệp và các em học sinh trường THPT Chuyên Tuyên Quang – Tuyên Quang;THPT Nam Sách II – Nam Sách – Hải Dương; THPT Mỹ Đức B – Hà Nội; THPT Hoa

Lư A – Ninh Bình nơi thực nghiệm trong quá trình thực hiện đề tài

Qua đây chúng em xin chân thành cảm ơn T.S Trần Văn Công, các giảng viêncủa trường ĐHGD, Ban giám hiệu, tổ chuyên môn cùng các bạn bè, đồng nghiệp vàcác em học sinh đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ chúng em hoàn thành đề tài này Trong quá trình nghiên cứu đề tài, kiến thức của chúng em đã được nâng lên rấtnhiều và là kinh nghiệm quý giá cho quá trình học tập, nghiên cứu, giảng dạy Tuynhiên do các điều kiện có hạn, việc nghiên cứu và vận dụng khó tránh khỏi sai sót,chúng em rất mong được sự góp ý, chỉ dẫn của các Thầy, Cô và đồng nghiệp để đề tàiđược hoàn thiện hơn

Chúng em xin chân thành cảm ơn !

Hà Nội, ngày … tháng … năm…

Nhóm học viên thực hiện

-1-MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới, giai đoạn xây dựng và phát triển trongbối cảnh toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng Chính điều này đã đặt ra thách thức sốngcòn cho đất nước ta làm sao tìm ra được con đường đi sáng tạo và nhanh chóng hòanhập cùng với khu vực và thế giới thiện vào nền măn minh nhật loại

Mốn vậy, trước hết cần phải có một nền giáo dục toàn diện và hiện đại đủ sứctạo ra chất lượng và hiệu quả thật sự trong sứ mệnh “nâng cao dân trí, phát triển nhậnthức và bồi dưỡng nhân tài

Do đó, ngành giáo dục nước nhà đã và đang từng bước đổi mới toàn diện để tạonhững con người vừa “hồng” vừa “chuyên” đáp ứng nhu cầu xã hội

Nói riêng về hóa học – môn khoa học thực nghiệm – là môn học mà những conngười “công nghiệp” trong tương lai cần phải vận dụng rất nhiều vào thực tiễn Vì thế,học sinh cần phải được rèn luyện kỹ năng thực hành, có vốn kiến thức sâu rộng về sảnxuất khoa học ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông

Thế nhưng, vì lí do nào đó mà không phải lúc nào người thầy cũng dạy đượccho các em theo kiểu “học đi đôi với hành” Cho nên, những hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng,

đồ thị sẽ là ngôn ngữ diễn rả ngắn ngọn nhất nhưng rất hiệu quả bản chất của thực tiễnhóa học, để giúp học sinh gắn lý thuyết với thực tiễn nhiều hơn

Mặt khác, bài tập Hóa học trắc nghiệm khách quan hiện nay đang có xu hướngphát triển mạnh mẽ Bởi vì các ưu điểm mà nó mang lại là rất lớn như: Số lượng câuhỏi nhiều nên phương pháp TNKQ có thể kiểm tra nhiều nội dung kiến thức bao trùmgần cả chương, nhờ vậy buộc học sinh phải học kĩ tất cả các nội dung kiến thức trongchương, tránh được tình trạng học tủ, học lệch của HS Thời gian làm bài từ 1 cho đến

3 phút 1 câu hỏi, hạn chế được tình trạng quay cóp và sử dụng tài liệu Làm bài TNKQhọc sinh chủ yếu sử dụng thời gian để đọc đề, suy nghĩ, không tốn thời gian viết ra bàilàm như TN tự luận, do vậy có tác dụng rèn luyện kĩ năng nhanh nhẹn, phát triển tưduy cho HS

Hiện nay, các sách đều xây dựng bài tập trắc nghiệm khách quan theo hướngxuất phát từ những vấn đề Lý thuyết hoặc bài tập liên quan đến chương trình học Việctham khảo sách trắc nghiệm khách quan trên thị trường cho thấy, hầu hết các sách đềuviết các vấn đề theo chương trình học THPT hoặc ôn luyện tốt nghiệp đại học với

những kiến thức trọng tâm về lý thuyết và bài tập tính toán Các loại bài tập này có ưuđiểm giúp cho học sinh có được lý thuyết vững chắc và các tính toán hóa học, nhưngchưa cho thấy được vấn đề thực nghiệm Đây là đặc trưng của bộ môn Hóa học

Các sách trắc nghiệm hiện nay chưa có hoặc có rất ít các sách đề cập đến loạibài tập trắc nghiệm bằng đồ thị và hình vẽ Với việc đổi mới phương pháp dạy họctheo hướng tích cực và hướng người học làm quen nhiều hơn với thực nghiệm thì việccho người học tiếp xúc với các loại bài tập bằng đò thị và hình vẽ là rất quan trọng.Điều này giúp cho người học có thể hiểu được bản chất của sự biến đổi các chất, cáchtổng hợp ra chúng trong phòng thí nghiệm hay trong công nghiệp như thế nào và cầnnhững dụng cụ, hóa chất gì Hoặc có thể hình dung các lý thuyết khó thông qua hình

vẽ hoặc đồ thị Với loại bài tập này, tính đặc thù bộ môn Hóa Học được thể hiện rất rõ

Vì vậy, việc đưa thêm loại bài tập trắc nghiệm khách quan dùng đồ thị và hình vẽ làviệc làm rất cần thiết hiện nay

Như vậy, vấn đề làm thế nào để học sinh sử dụng ngày càng nhiều và có hiệuquả những bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị?

Với mong muốn cải thiện phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn, góp phần

nâng cao chất lượng học tập của học sinh nên chúng tôi chọn vấn đề “Xây dựng hệ

thống bài tập trắc nghiệm khách quan bằng đồ thị và hình vẽ trong chương trình hóa học 10 THPT – Nâng cao” làm đề tài nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Tuyển chọn, xây dựng các bài tập trắc nghiệm khách quan bằng đồ thị và hình

vẽ nhằm làm phong phú thêm hệ thống bài tập góp phần đổi mới phương pháp dạyhọc, nâng cao chất lượng dạy học hoá học phổ thông

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu hệ thống lí luận về bài tập hóa học, phương tiện trực quan, bài tập

- Tuyển chọn, xây dựng các bài tập trắc nghiệm khách quan bằng đồ thị vàhình vẽ liên quan đến chương trình hóa học THPT – Nâng cao – THPT

- Đề xuất việc sử dụng hệ thống bài tập hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng và đồ thịtrong dạy học hóa học THPT

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bàitập đã đề xuất

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hoá học ở trường THPT Việt Nam

- Đối tượng nghiên cứu: Bài tập hóa học 10 nâng cao – bậc THPT

5 Giải thuyết khoa học

- Nếu tuyển chọn và xây dựng được các bài tập trắc nghiệm khách quan bằng

đồ thị và hình vẽ trong hóa học sẽ là nguồn tư liệu quí để giáo viên và học sinh thamkhảo

- Qua các bài tập hóa học sẽ giúp các em học sinh học hóa học ở trường THPTphát triển về năng lực tư duy, sáng tạo cho các em học sinh

6 Phương pháp nghiên cứu

+ Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu lý luận dạy học để làm sáng tỏ về mặt lý luận các vấn

đề có liên quan tới nội dung đề tài

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, sách bài tập, các tài liệu tham khảo

có liên quan tới nội ung đề tài

+ Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tragiả thuyết của đề tài

+ Phương pháp thống kê toán học: Để xử lý kết quả thực nghiệm của đề tài

- Xây dựng và phân loại một cách đầy đủ và hợp lú hệ thống hóa bài tập bằng

đồ thị và hình vẽ trong chương trình hóa THPT

- Áp dụng có hiệu quả hệ thống bài tập trong chương trình hóa học ở trườngTHPT.

- Tài liệu tham khảo bổ ích cho GV và HS trong quá trình dạy và học hóa học

Chương 1:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BÀI TẬP HÓA HỌC

1.1 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị hiện nay còn rất ít, nhất lànhững bài tập về hình vẽ và đồ thị Chỉ có một số ít công trình nghiên cứu về mảng bàitập này Chúng tôi xin giới thiệu một vài công trình có liên quan đến đề tài như sau:

1.1.1 Các tài liệu đã xuất bản

 Bài tập lý thuyết và thực nghiệm hóa học – tập 1 – hóa học vô cơ – của tác

giả Cao Cực Giác (2009), NXB Giáo dục

Tác phẩm gồm 7 chương viết về các bài tập thực nghiệm lý thuyết và thựcnghiệm hóa học vô cơ Đáng chú ý là ở trong chương 7, tác giả đã viết về “Bài tậphóa học thực nghiệm có sử dụng các hình vẽ mô phỏng thí nghiệm” Ở đây tác giả

đã đưa ra 35 bài tập có sử dụng hình vẽ để giả thấy được việc khai thác các bài tậphóa học có sử dụng hình vẽ mô phỏng thí nghiệm là việc rất cần thiết để rèn luyện

kĩ năng thực hành và tăng cường tính thực tiễn của môn học

 Ôn tập và hệ thống hóa nhanh giáo khoa hóa vô cơ – của tác giả Quan Hán

Thành (2003), NXB Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh

Trong tác phẩm, tác giả chia theo từng vấn đề, mỗi vấn đề tác giả hệ thống hóakiến thức, sau đó đưa ra các sơ đồ phản ứng hóa học để học sinh vận dụng, khắcsâu và hoàn thiện kiến thức đã học

 Giúp trí nhớ chuỗi phản ứng hóa học – của tác giả Ngô Ngọc An (2008),

NXB Đại học Sư phạm

Trong cuốn sách này, tác giả đã đưa ra các sơ đồ phản ứng hóa học cả phần vô

cơ lẫn hữu cơ để giúp các em học sinh 10, 11 và 12 dễ dàng hệ thống kiến thức vàthấy được mối liên hệ giữa các chất với nhau từ đó nhớ bài được lâu hơn

1.1.2 Luận văn thạc sĩ

Một số biện pháp nâng cao chất lượng rèn luyện kiến thức – kỹ năng thí nghiệm trong chương trình hóa học 1- nâng cao cho học sinh theo hướng dạy học tích cực – của tác giả Đỗ Thị Bích Ngọc (2009), trường Đại học Sư phạm thành phố

Hồ Chí Minh

Trong luận văn này, tác giả đã nêu ra 5 biện pháp nâng cao chất lượng, kĩ năngthí nghiệm cho học sinh, trong đó có hai biện pháp đáng chú ý là:

- Sử dụng bài tập có hình vẽ, đồ thị theo hướng phát huy tính tích cực cho HS

- Sử dụng đề kiểm tra có hình vẽ, bài tập thực nghiệm và bài tập thực tiễn đểrèn luyện kĩ năng thí nghiệm cho HS

Với hai biện pháp này, tác giả đã đề xuất 34 bài tập và 10 đề kiểm tra có sửdụng hình vẽ, đồ thị thuộc chương trình hóa học 10 nâng cao

1.1.3 Bài viết trên tạp chí Hóa học và ứng dụng

 Một số sơ đồ phản ứng vui nhằm giúp học sinh củng cố - bổ xung kiến thức

đã học – của tác giả Bùi Xuân Đông (Số 03 (111)/2010 , trang 22-24.

Trong bài viết này, tác giả đã đưa ra 8 sơ đồ vui, lạ mắt về mối quan hệ của cácloại hợp chất nhằm kích thức sự hứng thú học tập của học sinh, đồng thời giúp họcsinh tiếp thu kiến thức thoải mái và dễ nhớ bài hơn

1.1.4 Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên

 Rèn luyện kỹ năng sử dụng hình và sử dụng hình vẽ cho sinh viên khoa hóa trường đại học sư phạm – tác giả Nguyễn Thị Hồng Ngọc (1998) – đã nêu

được một số nội dung chú ý:

- Những ưu điểm của việc sử dụng hình vẽ trong dạy học

- Một số biện pháp sử dụng hình vẽ trong dạy học hóa học: khi truyềnthụ kiến thức mới, khi củng cố kiến thức và sự kết hợp hình vẽ với lời giảng vàthí nghiệm

 Sử dụng tranh ảnh, hình vẽ trong dạy học hóa học ở trường THPT – của

tác giả Nguyễn Thị Thùy Trang (2000) – có nêu lên một số điểm đáng chú ý:

- Lợi ích, vai trò của tranh ảnh, hình vẽ trong dạy học

- Phạm vi và phương pháp sử dụng tranh ảnh, hình vẽ để dạy học

 Sử dụng sơ đồ, biểu bảng và hình vẽ trong giải bài tập hóa học ở trường THPT – của tác giả Trương Đăng Thái (2001) – đã đề cập đến:

- Tác dụng của việc sử dụng sơ đồ, bảng biểu và hình vẽ trong BTHH

- Các loại bài tập có thể sử dụng đồ thị, bảng biểu và hình vẽ để giảicùng với phương pháp sử dụng chúng

Các khóa luận tốt nghiệm trên đã nêu lên vai trò, tác dụng, phạm vi và một sốphương pháp sử dụng tranh ảnh, hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng trong dạy học

Nhận xét chung:

Các tài liệu trên đã:

- Phần nào khái quát được vai trò, tác dụng của hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng và đồ thị.

- Đưa ra một số phương pháp sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT trong dạy học hóa học

- Giới thiệu một số BTHH có sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT

Tuy nhiên, các tài liệu trên

- Chưa giới thiệu được nhiều bài tập, nhất là bài tập có sử dụng hình vẽ, đồ thị hóa học10

- Chưa nêu được tác dụng của bài tập có sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT

- Chưa đề xuất được phương pháp sử dụng các bài tập có HV, SĐ, BB, ĐT trong dạyhọc hóa học

Đây là những vấn đề chúng tôi sẽ nghiên cứu trong đề tài này

1.2 Phương tiện trực quan trong dạy học hóa học.

về sự vật, hiện tượng đó, làm cơ sở và tạo thuận lợi cho sự lĩnh hội kiến thức, kỹ năng,

kỹ xảo cho HS

1.2.2 Phân loại phương tiện trực quan

Tùy theo cơ sở mà có nhiều cách phân loại khác nhau, ở đây chúng tôi phânchia phương tiện trực quan trong nhà trường thành ba nhóm sau:

1.2.2.1 Nhóm thí nghiệm trong nhà trường

- Các thiết bị, dụng cụ thí nghiệm

- Hóa chất

- Kỹ thuật tiến hành thí nghiệm trong nhà trường

1.2.2.2 Nhóm đồ dùng trực quan

- Sách giáo khoa và các tài liệu tham khảo

- Sách giáo khoa (dùng cho học sinh và giáo viên)

- Sách giáo viên

- Sách tham khảo

- Tạp chí chuyên đề

1.2.2.3 Nhóm phương tiện kỹ thuật

Bao gồm các máy dạy học và các phương tiện nghe nhìn

- Máy chiếu và bản trong

- Máy ghi âm

- Tivi

- Máy vi tính

- Loa

- Máy ảnh, …

1.2.3 Vai trò của phương tiện trực quan

Phương tiện dạy học có vai trò quan trọng trong quá trình dạy học, nó thay thếcho những sự vật, hiện tượng, các quá trình xảy ra trong thực tiễn mà GV và HS khôngthể tiếp cận được Phương tiện dạy học giúp cho HS phát huy tối đa các giác quantrong quá trình tiếp thu kiến thức, do đó HS dễ dàng tái hiện kiến thức và vận dụngkiến thức vào thực tiến

Phương tiện trực quan trong dạy học hóa học có các vai trò quan trọng sau đây:

- Cung cấp cho học sinh các kiến thức một cách chắc chắn và chính xácgiúp học sinh nhớ lâu

- Giúp cho việc giảng dạy của GV trở nên cụ thể hơn, giúp HS dễ dàngtiếp thu sự vật, hiện tượng và các quá trình phức tạp mà học sinh bình thườngkhó nắm vững

- Giúp GV tiết kiệm thời gian

- Giúp GV đỡ vất vả hơn

- Dễ dàng gây được cảm tình và sự chú ý của HS, giúp cho bài giảng hấpdẫn, HS hứng thú học tập

- Giúp cho lớp học sinh đông

- Giúp GV có thể kiểm tra một cách khách quan khả năng tiếp thu kiếnthức cũng như sự hình thành kĩ năng, kĩ xảo cho HS

1.2.4 Sử dụng các phương tiện trực quan trong dạy học

Có ba nguyên tắc sử dụng các phương tiện trực quan trong dạy học hóa học:1.2.4.1 Sử dụng đúng lúc

- Trình bày phương tiện lúc cần thiết, lúc HS mong muốn được quan sát, qua đó

dễ dàng gợi nhớ trong tình trạng tâm sinh lý thuận lợi nhất

- Theo trình tự bài giảng, đúng nội dung và phương pháp dạy học

- Phân biệt thời điểm sử dụng của từng phương tiện dạy học

- Cân đối và bố trí lịch sử dụng phương tiện hợp lý, đúng lúc, thuận lợi nhằmtăng hiệu quả sử dụng

1.2.4.2 Sử dụng đúng chỗ

- Tìm vị trí để giới thiệu phương tiện trên lớp học hợp lý nhất, giúp HS có thể

sử dụng nhiều giác quan nhất để tiếp xúc với phương tiện một cách đồng đều ở mọi vịtrí trong lớp

- Đảm bảo các yêu cầu về chiếu sáng, thông gió và các yêu cầu kĩ thuật khác

- Các phương tiện phải được giới thiệu ở vị trí an toàn cho cả GV và HS

- Phải bố trí cất phương tiện dạy học tại lớp sau khi dùng

Về mặt lý luận dạy học, để phát huy tối đa tác dụng của bài tập hóa học trong quá trìnhdạy học, người giáo viên phải sử dụng và hiểu nó theo quan điểm hệ thống và lý thuyếthoạt động Bài tập chỉ có thể thực sự là “bài tập” khi nó trở thành đối tượng hoạt độngcủa chủ thể, khi có một người nào đó chọn nó làm đối tượng, mong muốn giải nó, tức

là khi có một “người giải” Vì vậy, bài tập và người học có mối liên hệ mật thiết tạothành một hệ thống toàn vẹn, thống nhất và liên hệ chặt chẽ với nhau

Sơ đồ cấu trúc của hệ bài tập:

Bài tập không chỉ cung cấp cho học sinh hệ thống các kiến thức mà còn giúpcho học sinh thấy được niềm vui khám phá và kết quả của quá trình nghiên cứu tìm tòikhi tìm ra kết quả của bài tập

1.3.2 Phân loại bài tập hóa học

Hiện nay có nhiều cách phân loại bài tập hoá học dựa trên cơ sở khác nhau:a/ Dựa vào mức độ kiến thức: (cơ bản, nâng cao)

b/ Dựa vào hình thái hoạt động của học sinh: (lý thuyết, thực nghiệm)

c/ Dựa vào mục đích dạy học: (nghiên cứu tài liệu mới, ôn tập, luyện tập, kiểmtra)

d/ Dựa vào cách tiến hành trả lời: (trắc nghiệm khách quan, tự luận)

e/ Dựa vào kỹ năng, phương pháp giải bài tập: (lập công thức, phương pháp bảotoàn: khối lượng, electron, nguyên tố )

f/ Dựa vào loại kiến thức trong chương trình: (cấu tạo nguyên tử, bảng tuầnhoàn , phản ứng oxi hóa khử, tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học)

g/ Dựa vào đặc điểm bài tập:

- Bài tập định tính: (giải thích hiện tượng, nhận biết, điều chế, tách hỗn hợp )

- Bài tập định lượng: (có lượng dư, giải bằng trị số trung bình, giải bằng đồ thị )

1.3.3 Vai trò, ý nghĩa của bài tập trong dạy học hóa học ở trường THPT

Trong quá trình dạy học bộ môn Hóa học ở trường phổ thông, BTHH giữ mộtvai trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện tốt và hoàn thành mục tiêu đào tạo, nóvừa là mục đích, vừa là nội dung, vừa là phương phương pháp dạy học rất có hiệu quả.BTHH có những ý nghĩa, tác dụng to lớn về nhiều mặt được thể hiện qua một số vaitrò như sau:

1.3.3.1 Ý nghĩa trí dục

- Làm chính xác hoá các khái niệm hoá học, củng cố, đào sâu và mở rộng kiếnthức một cách sinh động, phong phú, hấp dẫn

- Ôn tập, hệ thống hoá kiến thức một cách tích cực nhất

- Rèn luyện các kỹ năng hoá học như tính toán theo công thức hoá học vàPTHH… Nếu là bài tập thực nghiệm sẽ rèn các kỹ năng thực hành, góp phần vào việcgiáo dục kỹ thuật tổng hợp cho học sinh

- Rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống, lao động sảnxuất và bảo vệ môi trường

- Giáo dục đạo đức, tác phong: rèn luyện tính kiên nhẫn, sáng tạo, chính xác vàphong cách làm việc khoa học Giáo dục lòng yêu thích bộ môn

1.3.4 Sử dụng bài tập trong dạy học hóa học.

1.3.4.1 Chọn bài tập

Hiện nay, ngoài SGK và SBT còn rất nhiều sách tham khảo về BTHH ở trườngphổ thông Tuy nhiên, tùy theo từng điều kiện cụ thể mà GV cần lựa chọn các BT chophù hợp Khi chọn BT cần chú ý đến các yếu tố sau

- Cắn cứ trên khối lượng kiến thức HS nắm được để lựa chọn bài tập phù hợpvời trình độ HS.

- Qua việc giải quyết BT của HS có thể đánh giá được chất lượng học tập,phân loại được HS, kích thích được toàn lớp học

- Căn cứ vào chương trình giảng dạy, nen xây dựng một ngân hàng bài tậpphù hợp với mức độ của từng lớp

- Nên chọn các bài tập có nội dung gắn hóa học với các môn học khác, vớithực tiễn, bài tập có nhiều cách giải, qua đó đòi hỏi HS phải suy nghĩ thôngminh để có cách giải nhanh và ngắn nhất, sẽ tạo hứng thú, nâng cao chấtlượng giải bài tập

- Sau mỗi bài giảng, cần rèn luyện cho HS có thói quen làm hết các bài tập cótrong SGK

+ Cần lựa chọn các bài tập điển hình, các dạng bài tập bắt buộc

- Khi chú trọng tới số lượng: HS phổ thông cần phải chữa nhiều BT, kiểm tra

để khuyến khích HS học tập, đánh giá kịp thời chất lượng dạy học GV có thể tiếnhành theo các hình thức sau:

+ Tiến hành kiểm tra vào đầu hoặc cuối giờ học, kiểm tra một lúc nhiều HS+ Kiểm tra trắc nghiệm

+ Các dạng bài tập cơ bản

1.3.5 Xây dựng bài tập hóa học mới.

1.3.5.1 Các xu hướng hiện nay

- Loại bỏ những bài tập có nội dung hóa học nghèo nàn nhưng lại cần đếnnhững thuật toán phức tạp để giải (hệ nhiều ẩn, nhiều phương trình, bất phương trình,cấp số nhân, cấp số cộng, )

- Loại bỏ những BT có nội dung rắc rối, phức tạp, xa rời hoặc phi thực tiễn

- Tăng cường sử dụng bài tập thực nghiệm

- Đa dạng hóa các loại hình bài tập: Bài tập bằng hình vẽ, BT vẽ đồ thị, sơ đồ,

BT dùng bảng số liệu, BT lặp dụng cụ thí nghiệm,

- Xây dựng những BT có nội dung hóa học phong phú, sâu sắc, phần tính toánđơn giản và nhẹ ràng

- Tăng cường xây dựng và sử dụng bài tập hóa học thực nghiệm

1.3.5.2 Một số loại hình bài tập mới cần xây dựng

Bài tập bằng hình vẽ:

Ví dụ 1: Các hình vẽ sau mô tả một số phương pháp thu khí thường được tiến hành ở

phòng thí nghiệm Cho biết từng phương pháp (1); (2) và (3) có thể áp dụng để thuđược khí nào trong số các khí sau: H2; O2; N2; Cl2; HCl, NH3, SO2, CO2 và H2S

Ví dụ 2: Tiến hành thí nghiệm như hình vẽ sau:

a Khả năng hấp phụ của than gỗ thuộc tính chất vật lý hay hóa học của cacbon?

b Vì sao than gỗ có tính hấp phụ, các dạng thù hình khác của cacbon có tính chất nàyhay không ? Vì sao ?

c Nêu ứng dụng thực tế về tính hấp phụ của than gỗ

Bài tập có sử dụng đồ thị

Ví dụ 3: Nung nóng đều dần một chất rắn A trong thời gian 20 phút Nhiệt độ gây ra

sự biến đổi trạng thái của chất rắn A được biểu diễn bằng đồ thị sau:

Từ đồ thị, hãy cho biết:

a Ở nhiệt độ nào thì chất A nóng chảy ?

b Ở nhiệt độ nào thì chất A sôi ?

c Ở nhiệt độ cao nhất là bao nhiêu để chất A tồn tại ở trạng thái rắn ?

d Hãy cho biết chất A ở trạng thái nào (rắn, lỏng, khí) khi A ở những nhiệt độ sau:

1.4.2 Phân loại bài tập hóa học có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị.

Trong tài liệu này, chúng tôi chia bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng,

đồ thị ra làm 2 loại:

 Bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị trong đề bài

 Bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị để giải

1.4.2.1 Bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị trong đề bài.

* Bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị chứa đầy đủ các thông tin để tổ chức cho học sinh quan sát, khai thác thông tin, hình thành kiến thức mới.

Ví dụ 1: Bảng sau giới thiệu một số tính chất của các nguyên tố nhóm nitơ

Nitơ Photph Asen Antimo Bitmu

Hãy cho biết:

a Các nguyên tố nhóm Nito có điểm gì giống nhau ?

b Bán kính nguyên tử thay đổi như thế nào ?

c Nguyên tố nào có độ âm điện lớn nhất ?

d Nguyên tố nào dễ bị oxi hóa nhất ? Nguyên tố nào khó bị oxi hóa nhất

* Bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng chưa đầy đủ thông tin hoặc không chú thích

và yêu cầu học sinh bổ xung để hoàn thiện hoàn chỉnh.

Ví dụ 1: Thực hiện sơ đồ chuyển hóa sau:

1.4.3 Vài trò của bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị

Hóa học là môn học vừa lí thuyết vừat hực nghiệm, ngoài thực nghiệm của PTNcòn có thực nghiệm của sản xuất hóa học HV, SĐ, BB, ĐT là ngôn ngữ diễn tả rấtngắn và hiệu quả về bản chất của thực tiễn hóa học, vì thế sẽ giúp HS dễ gắn lý thuyếtvới thực tế, vận dụng lí thuyết vào thực tế Hơn nữa, sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT sẽ tạođiều kiện cho các em học sinh vận động nhiều giác quan, phát huy tính tích cực, tự lực

và chủ động, sáng tạo của học sinh Do đó, ngoài những tác dụng chung của BTHH,các BT về HV, SĐ, BB, ĐT còn có những tác dụng thiết thực khác

1.4.3.1 Bài tập có sử dụng hình vẽ

Hiện nay, BT bằng hình vẽ còn quá ít do vậy cũng ít được sử dụng Đây là dạng

BT mang tính trực quan, sinh động gắn liền với kiến thức và kỹ năng thực hành HỖNHỢP BT có sử dụng hình vẽ có tác dụng:

- Mô tả, thay thế những thí nghiệm khó, phức tạp hoặc điều kiện thực tếkhông thể tiến hành được, từ đó giúp HS dễ tái hiện và vận dụng kiến thức

- Giúp HS rèn luyện kỹ năng vẽ hình

- Giúp HS rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, tổng hợp và suy đoán

- Bài giảng hấp dẫn, HS hứng thu học tập, nâng cao kết quả học tập của HS

- Giúp GV tiết kiệm thời gian do không phải mô tả, giải thích dài dòng

1.4.3.2 Bài tập có sử dụng sơ đồ.

Bài tập sử dụng sơ đồ có tác dụng

- Trình bày kiến thức cô đọng, khái quát, gây dược sự chú ý cho HS

- Dễ củng cố, hệ thống kiến thức cho HS, từ đó giúp HS nhớ lâu

- Giúp HS giải nhanh một số dạng bài tập như: Nhận biết Tính chế, lập sơ đồđiều chế; lập sơ đồ chuyển hóa; lập mối liên hệ giữa các chất,

- Nâng cao hiệu quả bài lên lớp

- Giúp GV tiết kiệm thời gian

1.4.3.3 Bài tập có sử dụng biểu bảng.

Bài tập có sử dụng bảng biểu có tác dụng:

- Giúp HS dễ nhận xét, so sánh

- Giúp GV và HS dễ củng cố, ôn tập và hệ thống hóa kiến thức

- Giúp HS giải nhanh, trình bày ngắn gọn một số dạng BT như: Nhận biết,xác định thành phần của các chất, biện luận tìm kết quả bài toán,

- Giúp GV tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu quả học tập của HS

1.4.3.4 Bài tập có sử dụng đồ thị

Bài tập có sử dụng đồ thị hiện nay rất ít, do đó cũng rất ít được sử dụng, bài tập sửdụng đồ thị có tác dụng:

- Giúp HS tái hiện được một số quá trình quá học

- Giúp HS phát triển kỹ năng quan sát và suy đoán

- Hình thành phương pháp giải một số dạng toán, từ đó giải nhanh các dạng bàitập đó, nhất là những bài tập trắc nghiệm

1.5 Phân tích hệ thống bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị trong sách giáo khoa, sách bài tập trung học phổ thông.

Qua nghiên cứu, chúng tôi thống kê được bảng so sánh giữa số lượng BT có sửdụng HV, SĐ, BB, ĐT với BTHH được đưa ra trong SGK, SBT trung học phổ thôngnhư sau:

Bảng 1.1: Thống kê tỉ lệ BT có sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT trong số lượng BTHH

Khốilớp

BT có sử dụng

HV, SĐ, BB, ĐT

(1)

BTHH (2)

Tỉ lệ(1)/(2)

1.6 Thực trạng việc sử dụng bài tập có hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị ở trường trung học phổ thông.

1.6.1 Mục đích và phương pháp điều tra

Để nắm rõ thực trạng việc sử dụng bài tập có HV, SĐ, BB, ĐT ở trường THPTcũng như ý kiến của giáo viên về dạng bài tập này, chúng tôi đã tiến hành điều tra vàtrưng cầu ý kiến của một số giáo viên bằng phương pháp sau:

- Phát phiếu trưng cầu ý kiến cho 72 giáo viên dạy hóa học ở các trường THPTthuộc một số tỉnh: Tuyên Quang, Hải Dương, Ninh Bình, Hà Nội (phụ lục số 10)

- Trò truyện, đàm thoại với một số giáo viên và học sinh trường THPT ChuyênTuyên Quang

1.6.2 Kết quả điều tra

Sau khi phát phiếu trưng cầu ý kiến cho 72 giáo viên dạy hóa học ở một số tỉnhthành và thu lại, chúng toi đã thống kê ý kiến của các GV về một số nội dung như sau:

20(27,8%)

28(38,9%)

15(20,8%)

2 Bài tập thực

nghiệm

2(2,8%)

9(12,5%)

28(38,9%)

20(27,8%)

13(18,1%)

3 Bài tập có sử

dụng hình vẽ

1(1,4%)

9(12,5%)

24(33,3%)

21(29,2%)

17(23,6%)

4 Bài tập sử dụng

sơ đồ

0(0%)

15(20,8%)

27(37,5%)

21(29,2%)

9(12,5%)

5 Bài tập có sử

dụng đồ thị

2(2,8%)

17(23,6%)

26(36,1%)

14(19,4%)

13(18,1%)

6 Bài tập có sử

dụng biểu bảng

0(0%)

17(23,6%)

28(38,9%)

25(34,7%)

2(2,8%)

7 Bài tập tính toán 8

(11,1%)

13(18,1%)

16(22,2%)

20(27,8%)

15(20,8%)Như vậy, đa số giáo viên đều đồng ý với việc bổ xung bài tập có sử dụng HV,

SĐ, BB, ĐT để đa dạng hệ thống BTHH phổ thông

Nội dung 2:

Bảng 1.3 Ý kiến của GV về số lượng và dạng BT có sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT

16(22,2%)

54(75%)

0(0%)

3 Quý thầy cô có sử dụng BT

có HV, SĐ, BB, ĐT trong các

Rất thường xuyên Thường xuyên Ít sử dụng

1(1,4%)

18(25%)

53(73,6%)

11(15,3%

)

17(23,6%

)

20(27,8%

)

16(22,2%)

(6,9%)

9(12,5%

)

2534,7%)

22(30,6%

)

11(15,3)

(4,2%)

5(6,9%)

29(40,3%

)

24(33,3%

)

11(15,3%)

4 Sách tham khảo

có biến đổi

7(9,7%)

14(6,9%)

20(27,8%

)

16(22,2%

)

15(20,8%)

5 Bài tập do thầy cô

tự xây dựng

7(9,7%)

23(31,9%

)

24(33,3%

)

9(12,5%

)

9(12,5%)Như vậy, đa số GV sử dụng BT có HV, SĐ, BB, ĐT từ nhiều nguồn, chưa cónguồn nào là chủ yếu Vì thế, cần phải có một nguồn bài tập về dạng này để giáo viên

sử dụng trong hoạt động dạy học của mình

Bên cạnh đó, qua trò chuyện, trao đổi trực tiếp với GV và HS cũng thu được kếtquả tương tự

- Cô Nguyễn Thị Bình – Giáo viên trường THPT Nam Sách II - Hải Dương –cho biết: BT có sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT trong SGK và SBT hiện nay còn rất ít, nhất

là BT về HV và ĐT, cho nên cô cũng ít sử dụng dạng BT này trong giờ học Hơn nữa,những BT này cũng hiếm khi cho vào trong các kì thi học kì, thi tốt nghiệp hay đạihọc Vì thế, GV thường hay bỏ qua và ít đầu tư để soạn giảng

Đinh Thị Thu Hiền Giáo viên trường THPT Hoa Lưu A – Ninh Bình Cho biết: Cô cũng ít khi đầu tư soạn những BT về HV, BB, ĐT cho HS giải mà chỉcho HS giải một số bài tập có sẵn trong SGK và SBT, tại vì những dạng BT này ít màcũng hiếm

-Hiếm khi cho thi Cô nghĩ những BT này cũng rất cần thiết để HS tư duy, tìm ròi ranhững cái hay mà ở những BT tính toán hay làm chưa có

- Em Nguyễn Thị Bích Hiền – Học sinh lớp 11H, trường THPT Chuyên TuyênQuang – Tuyên Quang – cho biết: Em nhớ ở năm lớp 9 và lớp 10 trong SBT có một sốbài tập về HV, ĐT, thầy cô dặn tụi em về nhà làm tất cả, nhưng lại ít sửa bài, có lẽ vìkhông có nhiều thời gian để sửah ết Cho nên có một số bài em không biết làm đànhphải lật phần hướng dẫn phía sau ra chép

Từ những kết quả trên, chúng tôi nhận thấy rằng:

 Trong sách giáo khoa và sách bài tập, số lượng bài tập sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT làquá ít trong các sách tham khảo, các đề thi càng hiếm hơn nữa, nhất là bài tập vềhình vẽ và đồ thị

 Nhiều giáo viên và học sinh rất hứng thú với mảng bài tập này, nhưng lại ngại dạy,ngại sưu tầm, ngại làm bài tập do không có thời gian và cũng hiếm khi cho thi

6 Thực trạng việc sử dụng BT hóa học có sử dụng HV, SĐ, BB, ĐT ở trường phổthông Chúng tôi đã nêu lên mục đích, phương pháp và kết quả điều tra Qua điềutra, chúng tôi nhận thấy rằng đa số GV (73,6%) ít sửduụng dạng bài tập này và100% GV đều cho rằng đây là dạng bài tập cần được bổ xung trong hệ thốngBTHH

CHƯƠNG II:

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TRẮC NGHIỆM VỀ HÌNH VẼ VÀ ĐỒ THỊ

TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC THPT.

o O o 2.1: Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng

-và đồ thị

 Hệ thống bài tập phải góp phần thực hiện mục tiêu môn học

Bài tập là phương tiện để tổ chức hoạt động của HS, nhằm giúp HS khắc sâukiến thức, vận dụng và phát triển hệ thống tri thức đã học, hình thành và rènluyện các kỹ năng cơ bản Vì thế, bài tập phải bám sát mục tiêu và góp phầnthực hiện mục tiêu môn học

 Hệ thống bài tập phải bám sát nội dung học tập

Căn cứ vào mục tiêu của chương, bài và từng nội dung trong từng bài để xâydựng và lựa chọn bài tập cho phù hợp với mực tiêu đó

 Đảm bảo tính chính xác, khoa học và hiện đại

Nội dung bài tập đưa ra phải được cập nhật phù hợp với việc đổi mới chươngtrình học Kiến thức phải chính xác, tránh ra bài tập với những mảng kiến thứccòn đang tranh cãi

 Đảm bảo tính logic, hệ thống

Các bài tập được sắp xếp theo thứ tự:

+ Từng dạng bài tập theo thứ tự hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị+ Từng chương, từng bài, mức độ tăng dần theo trình độ phát triển củaHS

 Đảm bảo tính sư phạm

Các kiến thức bên ngoài khi đưa vào làm bài tập phải qua khâu xử lí sư phạm

để phù hợp với phương pháp giảng dạy và thức đẩy khả năng tiếp thuc của HS

 Các hình vẽ đúng quy chuẩn, có tính thẩm mỹ, các đường nét cân đối, hài hòa

 Phù hợp với trình độ và phát huy tính tích cực nhận thực của học sinh

Tùy theo trình độ HS mà xây dựng hệ thống bài tập cho phù hợp với khả năngcủa các em Các bài tập phải được xây dựng từ dễ đến khó, từ vận dụng đếnsáng tạo để phát huy tính tiachs cực của học sinh Nếu thấy học sinh đã đạtđược mức độ này thì từng bước nâng dần lên mức độ cao hơn

2.2 Quy trình xây dựng hệ thống bài tập hóa học có sử dụng hình vẽ, sơ đồ, biểu bảng, đồ thị.

 Bước 1: Xác định cấu trúc bài tập

 Bước 2: Phân tích mục tiêu dạy học

+ Phân tích mục tiêu của chương, từng nội dung trong từng bài để định hướngcho việc thiết kế bài tập

+ Nghiên cứu kĩ nội dung SGK, SBT, các tài liệu tham khảo và các vấn đề cóliên quan đến nội dung đó

+ Nghiên cứu đặc điểm, trình độ nhận thức của HS để thiết kế bài tập cho phùhợp

 Bước 3: Thu thập thông tin để xây dựng hệ thống bài tập

+ Các bài tập trong SGK, SBT hóa học THPT

+ Bài tập trong các sách tham khảo, tạp chí

+ Các thông tin trên mạng internet,

 Bước 4: Tiến hành soạn thảo

+ Soạn từng bài tập

+ Xây dựng phương án giải bài tập

+ Dự kiến các tình huống, những sai lầm của HS có thể xảy ra khi HS giải bàitập và các khắc phục

+ Sắp xếp các bài tập thành từng loại theo cấu trúc đã đề ra

 Bước 5: Lấy ý kiến của đồng nghiệp và chỉnh sửa

2.3 Mục tiêu của chương trong SGK hóa học 10 – Ban nâng cao

2.4 Hệ thống bài tập

Câu 1: Cho những nguyên tử của các nguyên tố sau:

1 2 3 4Những nguyên tử nào sau đây là đồng vị của nhau ?

Câu 6: Hình vẽ nào sau đây vi phạm nguyên lý Pauli khi điền electron vào AO?

A.Nguyên tử có 7 electron B.Lớp ngoài cùng có 3 electron

C.Nguyên tử có 3 electron độc thân D.Nguyên tử có 2 lớp electron

Câu 10: Cho cấu hình của nguyên tố X sau, cho biết kết luận nào đúng?

1s2 2s2 2p6 3s2

A X ở ô số 12, chu kỳ 3, nhóm IIIA trong bảng tuần hoàn

B X ở ô số 12, chu kỳ 3, IIIB trong bảng tuần hoàn

C X ở ô số 12, chu kỳ 2, IIA trong bảng tuần hoàn

D X ở ô số 12, chu kỳ 3, IIA trong bảng tuần hoàn.

Câu 11: Cho các cấu hình lớp ngoài cùng của S (z=16) như sau, cấu hình nào là cấu

Câu 14: Cấu hình nào đúng với cấu hình lớp sát ngoài cùng và lớp ngoài cùng của

nguyên tố sắt (Z=26) ở trạng thái cơ bản ?

Câu 15: Cấu hình nào sau đây của ion Na+ (z = 11)?

Câu 19: Cho các hình vẽ sau là 1 trong các nguyên tử Na, Mg, Al, K.

a b c d

a, b, c, d tương ứng theo thứ tự sẽ là:

A Na, Mg, Al, K B K, Na, Mg, Al C Al, Mg, Na, K D K, Al, Mg, Na

Câu 20: Cho các nguyên tử A, B, C, D thuộc nhóm IA có bán kính trung bình như

hình vẽ dưới đây:

(1) (2) (3) (4)

Năng lượng ion hóa I1 tăng dần theo thứ tự:

A.(1) < (2) < (3) < (4) B (4) < (3) < (2) < (1)

C.(1) < (3) < (2) < (4) D (4) < (2) < (3) < (1)

Câu 21: Cho các nguyên tử sau cùng chu kỳ và thuộc phân nhóm chính.

(1) (2) (3) (4)

Độ âm điện của chúng giảm dần theo thứ tự là :

Tính phi kim tăng dần theo thứ tự nào sau đây?

A.(1) < (2) < (3) < (4) B.(4) < (3) < (2) < (1)

C (4) < (2) < (3) < (1) D.(1) < (3) < (2) < (4)

Câu 24: Cho nguyên tử của nguyên tố X có cấu tạo như sau:

Vị trí của nguyên tố trên trong bảng tuần hoàn là:

A Ô số 7, chu kì 2, nhóm VIIA

B Ô số 7, chu kì 2, nhóm VA

C Ô số 5, chu kì 2, nhóm VA

D Ô số 5, chu kì 7, nhóm VIIA

Câu 25: Cho ion đơn nguyên tử X có điện tích 2+ có cấu tạo như sau:

Cho biết vị trí của X trong bảng tuần hoàn

A Ô số 10, chu kì 2, nhóm VIIIA

B Ô số 12, chu kì 3, nhóm VIIIA

C Ô số 12, chu kì 3, nhóm IIA

D Ô số 10, chu kì 2, nhóm IIA

Câu 26: Cho ion đơn nguyên tử X có điện tích 1-, có cấu tạo như sau:

Cho biết vị trí của X trong bảng tuần hoàn

Câu 28: Đây là Thí nghiệm tìm ra hạt nhân nguyên tử Hiện tượng nào chứng tỏ điều

đó?

A.Chùm α truyền thẳng B Chùm α bị lệch hướng

C Chùm α bị bật ngược trở lại D.Cả B và C đều đúng

Câu 29: Cho cấu tạo mạng tinh thể NaCl như sau:

Phát biểu nào sau đây là đúng trong tinh thể NaCl:

A.Các ion Na+ và ion Cl- góp chung cặp electron hình thành liên kết

B.Các nguyên tử Na và Cl góp chung cặp e hình thành liên kết

C.Các nguyên tử Na và Cl hút nhau bằng lực hút tĩnh điện

D.Các ion Na+ và ion Cl- hút nhau bằng lực hút tĩnh điện

Câu 30: Liên kết hóa học trong phân tử H2 được hình thành nhờ sự xen phủ của cácorbitan nào?

D Một kết quả khác

Câu 31: Liên kết hóa học trong phân tử HCl được hình thành nhờ sự xen phủ của

S

B

H H

Câu 34: Hình nào dưới đây mô tả sự lai hóa sp?

A

B