LỊCH SỬ VÀ VĂN HÓA CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở MƯỜNG ỐNG HUYỆN BÁ THƯỚC, TỈNH THANH HÓA MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Người Mường là một trong bốn tộc người của ngôn ngữ Việt Mường. Từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về tộc người này nhưng chủ yếu thường chỉ đề cập đến vùng Hòa Bình và người Mường chung của cả nước. Trong tất cả các công trình nghiên cứu về dân tộc Mường, chưa có một chuyên khảo nào mang tính hệ thống và chuyên sâu về lịch sử và văn hóa của người Mường ở mường Ống huyện Bá. Việc nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của người Mường ở địa phương mà cụ thể là người Mường ở mường Ống (huyện Bá Thước) đến nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức, trong khi đó Bá Thước là một trong những cái nôi của người Mường trong, là địa bàn có nhiều mường lớn của người Mường ở Thanh Hoá như mường Ống, mường Khô, mường Ai, mường Ấm... Vì vậy, đây là một trong những lý do để chúng tôi nghiên cứu, góp phần làm rõ thêm về nguồn gốc tộc người cũng như mối quan hệ Việt Mường trong lịch sử. Văn hóa của người Mường khá phong phú và đa dạng, có nguồn gốc bản điạ. Là cư dân cư trú lâu đời ở vùng thung lũng sông Mã, gắn liền với hoạt động sản xuất lúa nước và làm nương rẫy tạo cho người Mường ở đây có nét độc đáo riêng mang tính đặc thù địa phương. Chính vì vậy, nghiên cứu văn hóa của người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước sẽ làm phong phú và nhận thức đầy đủ hơn về văn hóa của người Mường cả nước nói chung. Hiện nay, văn hóa của người Mường ở mường Ống cũng như người Mường trong cả nước nói chung đang có những biến đổi nhanh chóng do những nguyên nhân chủ quan cũng như khách quan. Vì vậy, nghiên cứu về sự biến đổi để nhận thức giá trị văn hóa được người Mường gìn giữ, cũng như quá trình tiếp biến văn hóa của người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước với văn hóa bên ngoài. Qua đó, sẽ góp phần đưa ra những giải pháp, kiến nghị cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Mường hiện nay. Việc tìm hiểu văn hóa truyền thống là việc làm rất cần thiết, không những cho các thế hệ tương lai thấy được truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình mà còn góp phần giáo dục lòng tự hào dân tộc cũng như tình yêu quê hương đất nước.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH THANH HÓA
TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC
NGÔ THỊ THU HIỀN
LỊCH SỬ VÀ VĂN HÓA CỦA NGƯỜI MƯỜNG Ở
MƯỜNG ỐNG HUYỆN BÁ THƯỚC, TỈNH THANH HÓA
ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO UBND TỈNH THANH HÓA
TRƯỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC
NGÔ THỊ THU HIỀN
LỊCH SỬ VÀ VĂN HÓA NGƯỜI MƯỜNG Ở MƯỜNG ỐNG HUYỆN BÁ THƯỚC, TỈNH THANH HÓA
ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ
Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số: 60220313
Người hướng dẫn khoa học: TS Mai Văn Tùng
THANH HÓA, NĂM 2014
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Người Mường là một trong bốn tộc người của ngôn ngữ Việt - Mường
Từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về tộc người này nhưng chủ yếu thường chỉ đề cập đến vùng Hòa Bình và người Mường chung của cả nước Trong tất cả các công trình nghiên cứu về dân tộc Mường, chưa có một chuyên khảo nào mang tính hệ thống và chuyên sâu về lịch sử và văn hóa của người Mường ở mường Ống huyện Bá Việc nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của người Mường ở địa phương mà cụ thể là người Mường ở mường Ống (huyện Bá Thước) đến nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức, trong khi
đó Bá Thước là một trong những cái nôi của người Mường trong, là địa bàn có nhiều mường lớn của người Mường ở Thanh Hoá như mường Ống, mường Khô, mường Ai, mường Ấm Vì vậy, đây là một trong những lý do để chúng tôi nghiên cứu, góp phần làm rõ thêm về nguồn gốc tộc người cũng như mối quan
hệ Việt - Mường trong lịch sử
Văn hóa của người Mường khá phong phú và đa dạng, có nguồn gốc bản điạ Là cư dân cư trú lâu đời ở vùng thung lũng sông Mã, gắn liền với hoạt động sản xuất lúa nước và làm nương rẫy tạo cho người Mường ở đây có nét độc đáo riêng mang tính đặc thù địa phương Chính vì vậy, nghiên cứu văn hóa của người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước sẽ làm phong phú và nhận thức đầy đủ hơn về văn hóa của người Mường cả nước nói chung
Hiện nay, văn hóa của người Mường ở mường Ống cũng như người Mường trong cả nước nói chung đang có những biến đổi nhanh chóng do những nguyên nhân chủ quan cũng như khách quan Vì vậy, nghiên cứu về sự biến đổi
để nhận thức giá trị văn hóa được người Mường gìn giữ, cũng như quá trình tiếp biến văn hóa của người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước với văn hóa bên ngoài Qua đó, sẽ góp phần đưa ra những giải pháp, kiến nghị cụ thể để bảo tồn
và phát huy giá trị văn hóa Mường hiện nay Việc tìm hiểu văn hóa truyền thống
là việc làm rất cần thiết, không những cho các thế hệ tương lai thấy được truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình mà còn góp phần giáo dục lòng tự hào dân tộc cũng như tình yêu quê hương đất nước
Trang 4Vì những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Lịch sử và văn hóa người
Mường ở mường Ống huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa” làm luận văn Thạc
sỹ khoa học lịch sử, chuyên ngành lịch sử Việt Nam của mình Những trình bày trên còn cho thấy, nghiên cứu vấn đề này là một yêu cầu bức thiết, không chỉ có giá trị về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa về thực tiễn
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Ở nước ta trong thời kỳ phong kiến chưa có một công trình chuyên khảo nào về người Mường Những tài liệu thành văn nói đến người Mường có thể tìm
thấy trong các tác phẩm Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Dư địa chí của
Nguyễn Trãi, … Nhìn chung, nguồn tư liệu này đã cho biết về vùng cư dân vag đôi nét về tổ chức xã hội vùng Mường
Từ khi người Pháp đặt chân lên đất nước ta (cuối thế kỷ XIX đến giữa thế
kỷ XX), do yêu cầu muốn hiểu biết về người Mường để phục vụ cho mục đích cai trị, các cha cố, sĩ quan Pháp đã tiếp xúc ghi chép về người Mường và lần lượt cho công bố trên các số tập san của trường Viễn Đông Bác cổ và xuất bản thành sách Trong số hàng chục các công trình nghiên cứu đó có thể kể đến một
số tác giả và tác phẩm có giá trị như P Brisson với Quyền sở hữu tại những tộc
người ở vùng Lạc Thổ; C Chéon với Những ghi chép về người Mường ở tỉnh Sơn Tây; P Grossin với Người Mường ở tỉnh Hòa Bình; V.Gouloubew với Cư dân Đông Sơn và những người Mường; Ch Rbe Quain với Tỉnh Thanh Hóa.
Cũng trong giai đoạn lịch sử này thì tác giả Nguyễn Văn Ngọc có Người Mường đăng trong tạp chí Nam Phong số 95 năm 1925, Quách Điêu có Hòa Bình Quan
lang sử lược trong tạp chí Nam Phong số 100 năm 1925 J Cuisinier với Người Mường Trong các công trình kể trên, đáng chú ý nhất là tác phẩm Người Mường của J.cuisinier Đây là cuốn sách mô tả về người Mường khá chi tiết và
toàn diện Tác phẩm gồm hai phần: Phần thứ nhất - giới thiệu về người Mường,
vị trí địa lý, văn hóa vật chất; Phần thứ hai - tái hiện tình trạng xã hội và đời
sống tôn giáo
Sau năm 1954 cho đến những năm 1980, để phục vụ cho chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, và với mục đích hiểu sâu rộng hơn nữa về dân tộc Mường, các cơ quan có trách nhiệm đã bỏ nhiều công sức nghiên cứu người Mường, thể hiện ở các bộ sách chuyên khảo, những bài viết đăng trên các Tạp
Trang 5chí Nghiên cứu Lịch sử, Khảo cổ học, Dân tộc học, Ngôn ngữ học… Cụ thể là
các tài liệu: Góp phần tìm hiểu mối quan hệ Việt - Mường trong lịch sử, Về tình
hình ruộng đất của dân tộc Mường trước Cách mạng tháng Tám, Góp phần nghiên cứu văn hóa và văn hóa tộc người, Về ngôn ngữ tiền Việt - Mường, Về mối quan hệ Việt - Mường - Tày - Thái, Mộ Mường và tục chôn cất truyền thống Việt Nam, Mối quan hệ giữa người Mường với người Việt ở Thanh Hóa, Gia đình và hôn nhân của dân tộc Mường ở tỉnh Phú Thọ, Người Mường ở Tân Lạc tỉnh Hòa Bình.v.v…
Nhìn chung các công trình nghiên cứu về người Mường dẫn ra trên đây tập trung vào các chủ đề: hình thái kinh tế, tổ chức xã hội, ngôn ngữ, ruộng đất, mối quan hệ Việt - Mường,…
Trong những thập niên gần đây có một số công trình nghiên cứu về người Mường Đó là các luận án tiến sỹ, luận văn thạc sĩ, tiêu biểu như Luận văn Thạc
sĩ của Mai Văn Tùng “Tri thức địa phương về sử dụng và quản lý tài nguyên
thiên nhiên của người Mường ở xã Cẩm Thành, huyện Cẩm Thuỷ, tỉnh Thanh Hoá (2005); luận án Tiến sĩ của Mai Văn Tùng “Tri thức địa phương về sử dụng
và quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của người Mường ở huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hoá”; luận văn Thạc sỹ của Trịnh Hồng Lệ “Tri thức dân gian Mường trong ứng xử với môi trường tự nhiên ở xã Cẩm Tú, huyện Cẩm Thuỷ, tỉnh Thanh Hoá (2009).v.v…
Tóm lại, với tổng quan các nghiên cứu về người Mường, với những hạn chế nêu trên của các nghiên cứu trước đó, cho thấy cần phải có một nghiên cứu chuyên sâu về Lịch sử và văn hóa người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa
3 Mục đích nghiên cứu
- Góp phần làm rõ thêm nguồn gốc lịch sử cũng như quá trình hình thành
và phát triển tộc người Mường ở nước ta nói chung và người Mường ở mường Ống - Bá Thước nói riêng
- Tìm hiểu về văn hoá truyền thống của người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa để góp phần tìm hiểu văn hóa tộc người Mường cả nước nói chung một cách toàn diện hơn
Trang 6- Những biến đổi về văn hóa truyền thống của người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa trong thời kỳ hội nhập Từ đó đưa ra một
số kiến nghị và giải pháp, bảo tồn phát huy giá trị văn hóa tộc người hướng tới việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là Lịch sử và văn hóa người Mường ở mường Ống, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa
4.2 Phạm vi nghiên cứu
Bá Thước là một trong những cái nôi của người Mường, cụ thể là người mường Trong (mường gốc, mường bản địa) Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi sẽ nghiên cứu về Lịch sử và văn hóa của người Mường ở mường Ống, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa Cụ thể là phạm vi cư trú của người Mường ở mường Ống, hiện nay thuộc 2 xã: Thiết Kế và Thiết Ống, huyện Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa
5 Cơ sở lý luận, hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
1.1 Cơ sở lý luận của Luận văn
Cơ sở lý luận của Luận văn là dựa vào phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để xem xét những vấn đề lịch
sử và văn hoá Trên cơ sở đó phân tích, đánh giá trong mối quan hệ hữu cơ với quy luật khách quan của sự vận động và phát triển của mường Ống trong truyền thống và hiện đại Cơ sở lý luận còn được dựa trên các quan điểm của Đảng và Nhà nước về xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; đồng thời dựa trên các thành tựu nghiên cứu lý luận, phương pháp luận khoa học của các nhà sử học, nhân học văn hoá - xã hội trong và ngoài nước
5.2 Hướng tiếp cận của Luận văn
Để đảm bảo tính khách quan, khoa học tác giả luận văn đã kết hợp hướng tiếp cận lịch sử, hệ thống và liên ngành
- Hướng tiếp cận lịch sử
Nghiên cứu về mường Ống đề tài chủ yếu nghiên cứu theo hướng tiếp cận lịch sử Với hướng tiếp cận này, chúng tôi căn cứ vào các tư liệu thư tịch, kế thừa
Trang 7các công trình nghiên cứu trước đây, với những tư liệu điền dã, nhất là các tài liệu nghiên cứu về người Mường nói chung và người Mường ở Bá Thước - Thanh Hoá nói riêng trong vài ba thập kỷ trở lại đây Qua phân tích, chọn lọc, hệ thống, đề tài tập trung làm sáng tỏ lịch sử hình thành và phát triển của mường Ống cùng những biến đổi hiện nay về văn hoá - xã hội
- Hướng tiếp cận liên ngành
Để nhận diện một cách tổng quan, chính xác và khách quan về lịch sử, kinh
tế, văn hoá - xã hội… cần phải tiếp cận theo hướng liên ngành (lịch sử, nhân học,
xã hội học, văn hóa học, kinh tế học, chính trị học, luật học ) Hướng tiếp cận này
sẽ đặt mường Ống huyện Bá Thước trong mối tương tác, quan hệ đa chiều với địa
lý - tự nhiên, môi trường - sinh thái, lịch sử - xã hội… Đây cũng chính là hướng tiếp cận khu vực học (area studies), sẽ phát huy được thế mạnh của từng ngành khoa học trong việc khảo cứu, phân tích, đánh giá khách quan, logic và biện chứng
về quá trình hình thành và phát triển của mường Ống trên các phương diện lịch sử
và văn hoá
- Hướng tiếp cận hệ thống
Với cách tiếp cận hệ thống, nghiên cứu về mường Ống được đặt trong tổng thể các vấn đề kinh tế - chính trị, văn hóa - xã hội, hành chính - dân cư… của cơ cấu tổ chức xã hội nông thôn Cách tiếp cận này cho phép định vị được toàn diện mường Ống trong tiến trình lịch sử Từ đó làm cơ sở so sánh, phân tích làm rõ quá trình phát triển liên tục và biến đổi hiện nay của vùng đất mường Ống
5.3 Phương pháp nghiên cứu
Để giải quyết những vấn đề đặt ra, chúng tôi dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, vận dụng phương pháp luận sử học Mác xít kết hợp với các phương pháp bộ môn, chủ yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic và một số phương pháp cần thiết khác có liên quan đến đề tài
Phương pháp được áp dụng nghiên cứu xuyên suốt của luận văn là phương pháp lịch sử Phương pháp này nghiên cứu lịch đại và đồng đại nhằm tái hiện lịch sử Đặc biệt, để làm rõ sự phát triển cũng như sự biến đổi kinh tế - xã hội, đề tài đã mạnh dạn vận dụng phương pháp nghiên cứu khu vực học - một
Trang 8phương pháp nghiên cứu mang tính liên ngành được giới sử học cũng như văn hoá học… gần đây vận dụng nghiên cứu rất có hiệu quả
Bên cạnh đó còn sử dụng phương pháp cụ thể như: Quan sát, phỏng vấn, điều tra bằng bảng hỏi, nghiên cứu hồi cố, thảo luận nhóm, ghi chép các thông tin từ những người am hiểu về vùng đất mường Ống - Bá Thước
Ngoài ra còn sử dụng phương pháp thống kê, định lượng, chụp ảnh, để triển khai nghiên cứu và hoàn thành luận văn Bởi vậy, các tư liệu được mô tả, trình bày trong luận văn sẽ đảm bảo sự chính xác và độ tin cậy cao
6 Dự kiến kết quả đạt được
- 01 báo cáo luận văn
- 01 bài tạp chí chuyên ngành liên quan đến luận văn
7 Nội dung nghiên cứu
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm 3 chương:
Chương 1 Diện mạo mường Ống trong lịch sử và hiện tại
Chương 2: Văn hóa truyền thống của người Mường ở mường Ống Chương 3 Một số biến đổi văn hóa từ sau ngày đổi mới (1986) đến nay
8 Dự kiến kế hoạch thực hiện
Đề tài dự kiến được thực hiện trong 12 tháng, kế hoạch thực hiện chi tiết như sau:
1 Tháng 10-11/2014 Hoàn thành đề cương luận văn
2 Tháng 12/2014
đến tháng 2/2015
Đọc và nghiên cứu, tổng hợp tài liệu
3 Tháng 3/2015 Tiến hành khảo sát thực tế ở mường Ống,
Bá Thước
4 Tháng 4 - 6/2015 Viết luận văn và viết bài báo đăng trên tạp
chí chuyên ngành
5 Tháng 7 - 8/2015 Sửa chữa và in ấn luận văn, hoàn thiện các
thủ tục để bảo vệ luận văn
6 Tháng 9 Bảo vệ luận văn
Trang 9PHẦN NỘI DUNG Chương 1 Diện mạo mường Ống trong lịch sử và hiện tại
1.1 Một số khái niệm và lý thuyết cơ bản
1.1.1 Khái niệm về làng và mường
1.1.2 Khái niệm về dân tộc Mường
1.1.3 Khái niệm về văn hoá
1.1.4 Lý thuyết về biến đổi xã hội
1.1.5 Lý thuyết về biến đổi văn hoá
1.2 Mường Ống - một mường ven sông Mã vùng thung lũng
1.2.1 Vị trí địa lý
1.2.2 Điều kiện tự nhiên
1.2.3 Cảnh quan thiên nhiên
1.3 Mường Ống với lịch sử lâu đời
1.3.1 Tổng quát về người Mường ở Việt Nam
1.3.2 Người Mường ở mường Ống huyện Bá Thước trong không gian mường xứ Thanh
1.3.3 Không gian hành chính
1.3.4 Tình hình dân số và phân bố dân cư
Chương 2: Văn hóa truyền thống của người Mường ở mường Ống 2.1 Đặc điểm sinh kế
2.1.1 Nông nghiệp
2.1.3 Thủ công nghiệp
2.1.4 Khai thác nguồn lợi tự nhiên
2.2 Văn hóa vật chất
2.2.1 Nhà ở
2.2.2 Trang phục
2.2.3 Ẩm thực
2.2.4 Đi lại
2.3 Văn hóa xã hội
Trang 102.3.1 Quan hệ làng xã
2.3.2 Quan hệ dòng họ
2.3.3 Quan hệ hôn nhân
2.3.4 Quan hệ gia đình
2.4 Tín ngưỡng, tôn giáo
2.4.1 Tín ngưỡng
2.4.2 Tôn giáo
Chương 3 Một số biến đổi văn hóa từ sau ngày đổi mới (1986) đến nay
3.1 Tình hình biến đổi văn hoá
3.1.1 Bối cảnh biến đổi
3.1.2 Biến đổi trong hoạt động sinh kế
3.1.2.1 Biến đổi trong nông nghiệp
3.1.2.2 Biến đổi trong thủ công nghiệp
3.1.2.3 Biến đổi trong khai thác nguồn lợi tự nhiên
3.1.3 Biến đổi trong tổ chức xã hội
3.1.3.1 Biến đổi trong quan hệ dòng họ
3.1.3.2 Biến đổi trong quan hệ hôn nhân
3.1.3.3 Biến đổi trong quan hệ gia đình
3.1.4 Biến đổi trong tín ngưỡng, tôn giáo
3.1.4.1 Biến đổi trong tín ngưỡng
3.1.4.2 Biến đổi trong tôn giáo
3.2 Một số giải pháp và kiến nghị bảo tồn và phát huy giá trị
3.2.1 Thực trạng bảo tồn và xây dựng văn hóa ở địa phương
3.2.2 Một số giải pháp
3.2.3 Kiến nghị
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 111 Phạm Phi Anh (2005), “Bảo hộ tri thức truyền thống”, Tạp chí Hoạt
động khoa học, số 9, tr 18 - 19.
2 Vương Anh (1995), “Đặc trưng văn hóa Mường Thanh Hóa”, in trong:
Văn hóa dân tộc Mường, Sở Văn hóa Thông tin, Hội Văn hóa các dân
tộc Hòa Bình xuất bản, tr 208 - 212
3 Vương Anh (1997), Mo - sử thi dân tộc Mường, Nxb Văn hoá dân tộc,
Hà Nội
4 Vương Anh (2001), Tiếp cận với văn hóa bản Mường, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội
5 Ban chấp hành Đảng bộ huyện Bá Thước (1998), Lịch sử Đảng bộ
huyện Bá Thước, tập I , Nxb Thanh Hoá
6 Ban chấp hành Đảng bộ xã Thiết Kế (2014), Lịch sử Đảng bộ xã Thiết
Kế (1964-2010), Nxb Thanh Hóa
7 Ban chấp hành Đảng bộ xã Thiết Ống (2011), Lịch sử Đảng bộ xã Thiết Ống (1945-2005), Nxb Thanh Hóa
8 Nguyễn Lương Bích (1974), “Trong lịch sử người Việt và người
Mường là hai dân tộc hay là một dân tộc”, Tạp chí Dân tộc học, số 2, tr.
1 - 19
9 Nguyễn Dương Bình (1973), “Góp phần tìm hiểu mối quan hệ Việt
-Mường trong lịch sử”, Thông báo Dân tộc học số 1, tr 25 - 40.
10 Nguyễn Dương Bình (1974), “Tìm hiểu thành phần người Mọi Bi ở
miền Tây tỉnh Thanh Hóa”, Tạp chí Dân tộc học, số 2, tr 33 - 41.
11 Nguyễn Dương Bình (1976), “Một vài đặc điểm xã hội Mường qua tìm
hiểu gia phả một dòng họ Lang”, Tạp chí Dân tộc học, số 3, tr 39 - 51.
12 Nguyễn Dương Bình (1977), “Về tình hình ruộng đất của dân tộc
Mường trước Cách mạng tháng Tám”, Tạp chí Dân tộc học, số 4, tr 12
- 20