NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP BÀI KIM LOẠI KIỀM THỔ VÀ HỢP CHẤT Ở LỚP 12C4 TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRUNG TRỰC BẰNG NHỮNG THÍ NGHIỆM VUI

Xuất phát từ tình hình thực tiễn và một số kinh nghiệm trong giảng dạy bộ mơn,chúng tơi thấy để nâng cao chất lượng bộ mơn Hĩa học, người giáo viên ngồi việc pháthuy tốt các phương pháp

Đề tài:

NÂNG CAO KẾT QUẢ HỌC TẬP BÀI KIM LOẠI KIỀM THỔ VÀ HỢP CHẤT Ở LỚP 12C4 TRƯỜNG THPT NGUYỄN TRUNG TRỰC BẰNG

NHỮNG THÍ NGHIỆM VUI1.Tĩm tắt đề tài:

Hĩa học là mơn khoa học thực nghiệm, vì thế, hơn bất kì mơn học nào khác, việckết hợp phương pháp trực quan bên cạnh phương pháp thuyết trình là tối cần thiết hìnhthành cho học sinh sự tin tưởng vào khoa học, niềm say mê khi học bộ mơn này, đồngthời trang bị những kĩ năng, kĩ xảo cần thiết trong thí nghiệm thực hành

Ngồi ra, học sinh cấp trung học phổ thơng đang dần trưởng thành về nhân cách,vốn sống ngày càng phong phú Các em đã hiểu được vốn tri thức, kĩ năng, kĩ xảo rất cầnthiết cho nghề nghiệp tương lai nên thái độ của học sinh đối với các mơn học trở nên cĩlựa chọn hơn

Xuất phát từ tình hình thực tiễn và một số kinh nghiệm trong giảng dạy bộ mơn,chúng tơi thấy để nâng cao chất lượng bộ mơn Hĩa học, người giáo viên ngồi việc pháthuy tốt các phương pháp dạy học tích cực cần khai thác thêm các thí nghiệm hĩa học vui

cĩ liên quan trong cuộc sống vào bài giảng bằng nhiều hình thức khác nhau nhằm pháthuy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, gây hứng thú, khắc sâu kiến thức trong học tập

bộ mơn Trên cơ sở đĩ chúng tơi đã đưa ra giải pháp nâng cao kết quả học tập của họcsinh thơng qua những thí nghiệm vui trong các bài học, ở đây chúng tơi chỉ giới hạn

trong phạm vi nhỏ là Bài 26 “Kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng”

Nghiên cứu được tiến hành trên hai lớp tương đương nhau về sĩ số, giới tính và khảnăng tiếp thu kiến thức, thuộc lớp 12 trường THPT Nguyễn Trung Trực Lớp 12C4 là lớpthực nghiệm, lớp 12C1 là lớp đối chứng Lớp thực nghiệm được thực hiện giải pháp thaythế khi dạy bài Kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng Kết quả cho thấy tác động đã

cĩ ảnh hưởng rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh Lớp thực nghiệm cĩ kết quả caohơn lớp đối chứng Điểm kiểm tra sau tác động của lớp thực nghiệm cĩ giá trị trung bình

là 5.8909, cịn lớp đối chứng là 4.5514 Qua T-test (kiểm chứng) cho thấy p=0.0001 <

0.05 là có ý nghĩa, chứng tỏ có sự khác biệt lớn giữa điểm trung bình của lớp thựcnghiệm với lớp đối chứng Điều đó minh chứng rằng việc sử dụng những thí nghiệm vui

có liên quan trong cuộc sống vào dạy học làm nâng cao kết quả học tập bài Kim loạikiềm thổ và hợp chất của chúng cho học sinh lớp 12 trường THPT Nguyễn Trung Trực

2.Giới thiêu:

2.1.Hiện trạng:

Hóa học trong trường phổ thông giữ một vai trò quan trọng trong việc hình thành vàphát triển trí dục học sinh Mục đích của môn học là giúp cho học sinh hiểu đúng đắn,hoàn chỉnh, nâng cao cho học sinh những tri thức, hiểu biết về thế giới xung quanh tathông qua các bài học, giờ thực hành… của hóa học

Trong quá trình nghiên cứu và giảng dạy bộ môn Hóa học ở khối 12 trường THPTNguyễn Trung Trực, chúng tôi thấy: Môn Hóa học trong trường là môn khó, đa số họcsinh mất căn bản từ những lớp dưới, vì vậy nếu giáo viên không có những bài giảng vàphương pháp hợp lí, dễ làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận Hiệnnay tại trường chúng tôi qua việc thăm lớp, dự giờ khảo sát trước tác động chúng tôi thấy

có hiện tượng một bộ phận không nhỏ học sinh không muốn học môn Hóa và sợ giờ họcmôn này mặc dù giáo viên đã đưa ra nhiều bài tập từ đơn giản đến phức tạp, nhiều câuhỏi gợi mở dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề Học sinh tích cực suy nghĩ, trả lời câu hỏicủa giáo viên Kết quả là học sinh thuộc bài nhưng hiểu chưa sâu sắc về sự vật hiệntượng, kỹ năng vận dụng vào thực tế chưa cao nên điểm kiểm tra thường không đạt theoyêu cầu

Để thay đổi hiện trạng trên, đề tài nghiên cứu này đã sử sụng các thí nghiệm vui cóliên quan trong cuộc sống đưa vào bài giảng nhằm khắc sâu kiến thức, giúp các em hứngthú học học tập, yêu thích bộ môn từ đó nâng cao hiệu quả tiết dạy

2.2.Giải pháp thay thế:

Chúng tôi đưa các thí nghiệm vui có liên quan trong cuộc sống vào bài học nhằmminh họa, giải thích các tính chất của các chất xoay quanh các nội dung trong bài dạy qua

các hiện tượng của thí nghiệm, kết hợp với câu hỏi dẫn dắt giúp học sinh phát hiện và ghinhớ kiến thức, biết vận dụng kiến thức để giải quyết thực tiễn đặt ra như sự hóa đục củanước vôi, giải thích tính cứng tạm thời của nước bằng thí nghiệm nước trong biến thànhnước đục, cách làm trứng vịt từ hình bầu dục thành hình vuông, …

Một số nghiên cứu gần đây có liên quan:

Nghiên cứu năng lực nhận thức của học sinh thông qua dạy học Chương Kim loạikiềm, kiềm thổ, nhôm – Chương trình Hóa học lớp 12 nâng cao - Luận văn thạc sĩ ngành

Lý luận và phương pháp dạy học

Dạy học Hóa học gắn với thực tế bộ môn nhằm tăng hứng thú học tập cho học sinhcủa tác giả Nguyễn Văn Thắng – THPT Số 1 Bảo Thắng

Ở đây chúng tôi muốn có nghiên cứu cụ thể hơn, đánh giá được hiệu quả của việcđổi mới phương pháp dạy học thông qua việc sử dụng các thí nghiệm vui và có liên quan

trong đời sống trong Bài 26 “Kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng” trong chương

trình lớp 12

Vấn đề nghiên cứu:

Việc sử dụng các thí nghiệm vui có liên quan trong cuộc sống vào Bài 26 “Kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng” có nâng cao kết quả học tập ở lớp 12C4 trường THPT

Nguyễn Trung Trực không?

Giả thiết nghiên cứu:

Việc sử dụng các thí nghiệm vui có liên quan trong cuộc sống vào Bài “Kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng” sẽ nâng cao kết quả học tập ở lớp 12C4 trường THPT

Học sinh: Hai lớp được chọn tương đương nhau về sĩ số, giới tính và khả năng họctập Cụ thể:

3.2.Thiết kế nghiên cứu: Chọn hai lớp nguyên vẹn: Lớp 12C4 là nhóm thực nghiệm

và lớp 12C1 là nhóm đối chứng Chúng tôi dùng bài kiểm tra học kỳ I môn Hóa làm bàikiểm tra trước tác động Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bình của hai nhóm có sựkhác nhau, do đó chúng tôi dùng phép kiểm chứng T-test để kiểm chứng sự chênh lệchgiữa điểm số trung bình của 02 nhóm trước khi tác động Ta có kết quả kiểm chứng xácđịnh sự tương như sau:

Bảng 2 Kiểm chứng xác định sự tương đương

Bảng 3 Thiết hế nghiên cứu

độngNhóm 1

Nhóm 2

Ở thiết kế này, chúng tôi sử dụng phép kiểm chứng T-test độc lập

3.3.Quy trình nghiên cứu:

* Cách tiến hành:

Ở lớp đối chứng: Giáo viên thiết kế bài học không sử dụng các thí nghiệm vui và

có liên quan trong cuộc sống

Ở lớp thực nghiệm: Giáo viên thiết kế bài học có sử dụng thí nghiệm vui và có liênquan trong cuộc sống, các thí nghiệm được lựa chọn tại website: www.violet.vn/main

*Thời gian thực hiện:

Thời gian tiến hành thực nghiệm (dạy lớp 12C4) tuân theo kế hoạch giảng dạy củanhà trường và theo thời khóa biểu, phân phối chương trình để đảm bảo tính khách quan

Sau khi thực hiện dạy xong các bài học trên, chúng tôi tiến hành kiểm tra 1 tiết (nộidung kiểm tra trình bày ở phần phụ lục 2).

Sau đó nhóm nghiên cứu tiến hành chấm bài theo đáp án đã xây dựng

4.Phân tích dữ liệu và bàn luận:

4.1.Phân tích dữ liệu và kết quả:

Bảng 5: So sánh điểm trung bình bài kiểm tra sau tác động.

Theo bảng trên ta thấy kết quả 2 nhóm trước tác động là tương đương Sau tác động

có p= 0.0001 < 0.05, vậy sự chênh lệch giá trị trung bình của nhóm thực nghiệm và đối

chứng rất có ý nghĩa (kết quả của nhóm thực nghiệm cao hơn nhóm đối chứng là không

ngẫu nhiên mà có được là do tác động mà có)

Độ lệch chuẩn trung bình (SMD) = 0.8962 Theo tiêu chí Cohen: 0.8962  SMD 

1 vậy việc sử dụng các thí nghiệm vui trong tiết giảng có tác dụng và ảnh hưởng lớn.Giả thuyết của đề tài đã được kiểm chứng

Biểu đồ so sánh điểm trung bình của hai lớp trước và sau tác động

có thể áp dụng cho các đối tượng tương tự

P = 0.0001 < 0.05, phép kiểm chứng cho thấy kết quả thu được sau tác động khôngphải do ngẫu nhiên mà chính là do có tác động Nghĩa là muốn có kết quả và hiệu quảcao thì các biện pháp được nêu trong đề tài là có giá trị và có ý nghĩa với kết quả học tậpcủa học sinh

* Về hạn chế:

chung với các môn học khác nên việc chuẩn bị tiết dạy có thí nghiệm thực hành còn gặprất nhiều khó khăn

 Hiện trường thiếu giáo viên môn Hóa, các giáo viên trong nhóm nghiên cứu đều

có số tiết vượt chuẩn nên việc chuẩn bị dụng cụ và hóa chất phải đều phải chuẩn bị ngoàigiờ (thường giáo viên phải vào sớm hoặc khi hết giờ)

Để sử dụng được đề tài yêu cầu giáo viên phải có trình độ nhất định về công nghệthông tin, biết thiết kế bài dạy Nếu không thì hiệu quả sẽ không đạt được như kết quảthực nghiệm chỉ ra

5.Kết luận và khuyến nghị:

5.1.Kết luận:

Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy, sử dụng thí nghiệm vui có liên quan trongcuộc sống vào dạy học hóa học giúp giáo viên chủ động trong việc tổ chức các hoạt độngdạy học, kích thích được hứng thú học tập của học sinh, tạo cho học sinh động cơ học tậptích cực Chính vì vậy mà các nội dung kiến thức học sinh cần đạt được trở nên dễ dàng

và được khắc sâu hơn, khả năng vận dụng kiến thức để giải quyết bài toán hóa học tốthơn

Việc sử dụng các thí nghiệm vui hóa học vui có liên quan trong cuộc sống đã gópphần đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao hiệu quả học tập của học sinh ở trườngTHPT

5.2.Khuyến nghị:

*Đối với các cấp quản lý:

Tổ chức nhiều chuyên đề có chất lượng, có giờ dạy minh hoạ hoặc bằng băng đĩahình, thí nghiệm tự tạo

Tổ chức các buổi ngoại khóa để các em học sinh trao đổi về cách học tập của mình,phổ biến cách học của mình cho các bạn khác tham khảo

Đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm hóa chất, đồ dùng dạy học cho giáo viên

và học sinh Yêu cầu đồ dùng, thiết bị, hóa chất có chất lượng

Bổ sung đội ngũ giáo viên môn Hóa cho nhà trường đủ cả về chất lượng và sốlượng.

* Đối với giáo viên:

Không ngừng tự học, tự bồi dưỡng để biết cách khai thác tài nguyên dạy học trênmạng internrt, có kỹ năng sử dụng thành thạo các trang thiết bị dạy học hiện đại

Với kết quả này của đề tài, bản thân tôi rất mong được các bạn đồng nghiệp quantâm, chia sẻ và đặc biệt là đối với giáo viên dạy môn Hóa có thể áp dụng đề tài này vàoviệc đưa các thí nghiệm vui có liên quan trong cuộc sống vào quá trình thiết kế bài giảngnhằm để tạo hứng thú, lòng say mê với môn học, từ đó giúp học sinh chiếm lĩnh kiếnthức một cách chủ động

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ GD & ĐT, Nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng

2 Phạm Minh Hạc (2004), Kỷ yếu hội thảo về định hướng và giải pháp đổi mới PPDH

ở trường phổ thông, Hà nội.

3 Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan (2001), Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, NXB

Giáo dục, Hà Nội

4 N.G Marôzôva (1982), Nói chuyện với giáo viên về hứng thú nhận thức, NXB Giáo

dục, Hà Nội

5 Jean Piaget (1999), Tâm lý học và Giáo dục học, NXB Giáo dục, Hà Nội.

6 G.I.Sukina (1971), Vấn đề hứng thú trong khoa học giáo dục, NXB Trường ĐHSP

PHỤ LỤC

Phụ lục 1: Chuẩn bị bài giảng

Tiết: 42, 43, 44

VÀ HỢP CHẤT QUAN TRỌNG CỦA KIM LOẠI KIỀM THỔ

(3 tiết)

1.Mục tiêu bài học:

 Vị trí, cấu hình electron lớp ngoài cùng, tính chất của kim loại kiềm thổ

 Tính chất hóa học, ứng dụng của Ca(OH)2, CaCO3, CaSO4.2H2O.

 Khái niệm về nước cứng (tính cứng tạm thời, vĩnh cửu, toàn phần), tác hại củanước cứng ; cách làm mềm nước cứng

2.Trọng tâm:

 Tính chất hóa học của kim loại kiềm thổ

 Tính chất hóa học cơ bản của Ca(OH)2, CaCO3, CaSO4

 Các loại nước cứng và cách làm mềm nước cứng

3.Một số vấn đề cần lưu ý trong bài dạy:

 Việc chọn lọc những thí nghiệm, hình ảnh để đưa vào những nội dung nào của tiết

dạy nhằm nêu bậc được trọng tâm của bài học là rất quan trọng

 Chú ý cân đối thời gian sao cho hợp lý, dành thời gian cho học sinh quan sát hiệntượng và giải thích

4.Nội dung:

Khi tiến hành dạy Bài “Kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng” chúng tôi đã dùng

những hình ảnh và thí nghiệm sau đây để đưa vào các nội dung bài dạy:

4.1.Khi dạy về tính chất vật lý của kim loại kiềm thổ:

 Trong nội dung này chúng tôi cho học sinh quan sát hình ảnh và một số thông tin

 Sau đó giáo viên yêu cầu học sinh nhận xét và trình bày về nội dung này

Những nguyên tố hóa học nhóm IIA bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học gồm cácnguyên tố: berili (Be), magie (Mg), canxi (Ca), stronti (Sr), bari (Ba) và rađi (Ra, nguyên

tố phóng xạ); là những kim loại có màu trắng bạc, ánh kim, nhiệt độ sôi, nhiệt độ nóngchảy, khối lượng riêng, độ cứng cao hơn kim loại kiềm, giảm dần từ Be đến Ba Khi đốthợp chất của chúng, ngọn lửa có màu đặc trưng: Canxi -đỏ da cam, Stronti-đỏ son, Bari-màu lục hơi vàng

4.2.Khi dạy về tính chất hóa học của kim loại kiềm thổ:

Chúng tôi cùng học sinh làm thí ngiệm về “sự cháy của magiê” Dụng cụ, hóa chất

và cách tiến hành như sau:

* Dụng cụ, hóa chất: Băng magiê, kẹp gỗ, đèn Bunsen, kính bảo vệ và chống tia UV

* Cách tiến hành:

 Cắt 10 cm lá magie, giữ nó bằng kẹp gỗ và đốt nóng một đầu trên ngọn lửa của đènBunsen

 Sau một vài giây, magê cháy và giải phóng ra một lượng nhiệt lớn cùng với khóitrắng và ánh sáng trắng rất đẹp (mang kính bảo vệ khi làm thực nghiệm)

* Giáo viên yêu cầu học sinh nêu và giải thích hiện tượng sau khi quan sát thínghiệm

 Magê là một kim loại mềm, nó phản ứng dễ dàng với oxi trong không khí khi bịđốt nóng Ngược với những gì mà chúng ta thường nghĩ, magê, cũng như nhôm, có tínhkhử và tự oxi hóa rất dễ dàng và giải phóng ra một lượng nhiệt lớn

 Khói trắng sinh ra là oxit của magê, còn được gọi là magê oxit (MgO), được cácnhà leo núi sử dụng hay các vận động viên thể dục dụng cụ sử dụng để tạo ma sát chotay

 Cường độ ánh sáng sinh ra trong quá trình cháy từ kim loại được sử dụng rất nhiềutrong việc tạo đèn chớp của các nhà nhiếp ảnh Ánh sáng sinh ra quan hệ khăng khít vớilượng nhiệt sinh ra trong quá trình cháy, đó là sự bức xạ của vật chất hấp phụ ánh sángđược giải thích trong thí nghiệm tạo tia sáng

* Liên hệ thực tế: Phản ứng sự cháy của magiê được sử dụng trong kỹ thuật chế tạopháo hoa do tạo ra các tia rất sáng và lập lòe (trái với các kim loại khác magiê cháy ngay

cả khi nó không ở dạng bột)

4.3.Khi dạy về tính chất hóa học của canxihidroxit:

Chúng tôi cùng học sinh làm thí ngiệm về “thổi khí làm đổi màu” Dụng cụ, hóa chất

và cách tiến hành như sau:

* Hóa chất và dụng cụ: CaO, nước, cốc thủy tinh, ống dẫn khí thủy tinh

* Cách tiến hành:

 Lấy một ít vôi cho vào trong cốc thủy tinh, thêm nước lạnh, khuấy trộn, để lắng rồigạn lấy phần dung dịch trong, không màu vào một chiếc cốc

 Bạn cắm một đầu ống dẫn khí vào cốc, một đầu ống dẫn khí thì ngậm trong miệng

mà thổi hơi vào cốc đựng nước vôi

 Quan sát hiện tượng xảy ra

 Tiếp tục thổi cho đến khi có hiện tượng khác

* Giáo viên yêu cầu học sinh nêu hiện tượng và giải thích: Khi thổi hơi vào trong cốcthì dung dịch bị vẫn đục Nhưng nếu ta tiếp tục thổi hơi vào tiếp thì dung dịch lại trởthành trong suốt như ban đầu

 Khi cho vôi vào trong nước rồi thu lấy dung dịch thì ta được dung dịch Ca(OH)2 –dung dịch nước vôi trong

CaO + H2O  Ca(OH)2

 Trong hơi thở của chúng ta có khí CO2 Khi thổi khí CO2 vào dung dịch nước vôitrong sẽ xảy phản ứng và tạo thành CaCO3 – kết tủa màu trắng nên dung dịch bị vẫn đục.Ca(OH)2 + CO2  CaCO3 + H2O

 Nhưng nếu tiếp tục thổi khí CO2 vào thì kết tủa CaCO3 sẽ bị hòa tan nên dung dịchlại trở thành trong suốt như ban đầu.

CaCO3 + CO2 + H2O  Ca(HCO3)2

4.4.Khi dạy về canxicacbonat:

Chúng tôi cùng học sinh làm thí ngiệm về “làm thế nào để chuyển trứng gà Trung

Quốc thành trứng gà ta?” Dụng cụ, hóa chất và cách tiến hành như sau:

* Hóa chất và dụng cụ: dung dịch HCl, trứng gà, cốc thủy tinh 500ml

* Cách tiến hành:

 Cho vào cốc thủy tinh khoảng 300ml dung dịch HCl, cho tiếp quả trứng vào

 Đợi 1 thời gian, khi phản ứng xảy ra Quan sát hiện tượng và xem kết quả

* Giáo viên yêu cầu học sinh nêu hiện tượng và giải thích: Có bọt khí xuất hiện, vỏquả trứng bị hòa tan dần nên màu vỏ quả trứng chuyển từ màu da cam sang màu trắng

Hình ảnh minh họa TNo: Chuyển trứng gà Trung Quốc thành trứng gà Việt Nam

Vỏ trứng gà có thành phần chính là CaCO3 nên khi tác dụng trong một khoảng thờigian nhất định với dung dịch HCl sẽ bị hòa tan dần và lớp vỏ ngoài chuyển từ màu dacam thành màu trắng

* Liên hệ thực tế: Đây cũng là vấn đề mang tính thời sự, có nhiều người dân đã cốtình chuyển từ trứng gà Trung Quốc thành trứng gà Việt Nam để bán kiếm lời.

4.5.Khi dạy về canxisunfat:

Chúng tôi cùng học sinh làm thí ngiệm về “làm phấn màu” Dụng cụ, hóa chất và

cách tiến hành như sau:

* Hóa chất và dụng cụ: 1 tách thạch cao, 1/2 tách nước lạnh, bột màu keo, khuôn

* Cách tiến hành:

 Trộn tất cả nguyên liệu trên lại với nhau, hãy nhớ rằng hàm lượng bột màu sử dụng

có liên quan đến việc tạo ra màu sắc đậm hay nhạt cho phấn

 Cho hỗn hợp vào khuôn định hình

 Để hỗn hợp khô lại

 Lót khuôn bằng giấy phủ sáp giúp dễ lấy phấn ra khỏi khuôn hơn

* Chú ý:

 Phấn chỉ được sử dụng tốt nhất sau khi khô ráo và tách khỏi khuôn

 Có thể dùng phẩm nhuộm màu acrylic thay cho bột màu keo nhưng có thể độc đốivới sức khỏe

4.6.Khi dạy về nước cứng:

Chúng tôi cùng học sinh làm thí ngiệm về “tại sao khi nấu nước giếng ở một số vùng

lại có lớp cặn ở dưới đáy ấm? Cách tẩy lớp cặn này?” Dụng cụ, hóa chất và cách tiến