luận văn kỹ thuật môi trường Tiểu luận Virus cúm H1N1

thường, các chủng mới này được sinh ra do sự lan truyền của một virus cúm đã có sẵn trên các loài động vật khác lây sang cho người 1.2 Lịch sử bệnh cúm: Kể từ khi được phát hiện và bắt

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VIỆN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ QUẢN LÍ MÔI TRƯỜNG

TIỂU LUẬN MÔN “ĐỘC HỌC MÔI TRỪƠNG”

LỜI MỞ ĐẦU

Tháng sáu năm 2009, Tổ chức Y tế thế giới đã thông báo một biến thể mới của H1N1 có nguồn gốc từ lợn là nguyên nhân của của dịch cúm nam7 2009 Biến thể này thường được truyền thông đại chúng gọi là "cúm heo" hoặc "cúm lợn"

Cúm A lây qua đường mũi , miệng , mắt Một nghiên cứu chi tiết về virus cúm H1N1 cho thấy đây là dịch bệnh nguy hiểm hơn người ta vẫn nghĩ rất nhiều Khác với các virus cúm theo mùa thông thường, H1N1 cho thấy khả năng tấn công sâu vào các tế bào phổi, nơi nó gây ra chứng viêm phổi và thậm chí dẫn tới tử vong trong trường hợp nghiêm trọng Khả năng tấn công phổi là một khả năng rất đáng

sợ, nó tương tự như ở các virus khác đã từng gây ra dịch bệnh lớn, điển hình như dịch cúm năm 1918 đã giết chết hàng chục triệu người vào cuối Thế Chiến thứ nhất

Virus cúm H1N1 đã được chứng minh là có độc tính cao hơn các nhà khoa học vẫn nghĩ trước đây Hình dáng như sợi chỉ nhỏ của loại virus này cũng được cho là rất bất thường Họ nhận thấy virus H1N1 sao chép nhanh hơn nhiều trong hệ hô hấp so với virus cúm theo mùa và gây ra những thương tổn nghiêm trọng cho phổi

Hiện nay cúm đang lan tràn trên diện rộng với tốc độ nhanh chóng, số người mắc bệnh tăng cao và số người tử vong vì căn bệnh tăng lên từng ngày Sự hiểu biết để phòng chống bệnh là một điều vô cùng cấp thiết trong lúc dịch đang hoành hành hiện nay

MỤC LỤC

1 Tổng quan về cúm 1

1.1 Bệnh cúm 1

1.2 Lịch sử bệnh cúm 2

2 H1N1 – Đại dịch cúm toàn cầu 7

2.1 Có bao nhiêu loại cúm A/ H1N1 7

2.2 Cúm A/H1N1 là gì? 7

2.3 Virus cúm A/H1N1 8

2.3.1 Virus cúm A/H1N1 8

2.3.2 Nguồn gốc gene Virus H1N1-2009 9

2.3.3 Cấu trúc, tính chất 11

2.3.4 Sự xâm nhiễm và nhân mật số 12

2.3.5 Dịch, đại dịch toàn cầu 14

2.3.6 Nguyên nhân H1N1 trở thành đại dịch cúm toàn cầu 16

2.4 Phương thức lây bệnh 18

2.5 Triệu chứng căn bệnh 20

2.6 Thời gian tồn tại của virus trong môi trường 21

2.8 So sánh bệnh cúm H1N1 với một số căn bệnh khác 22

2.8.1 So sánh với bệnh cúm thông thường 22

2.8.2 So sánh với dịch cúm H5N1 23

2.8.3 So sánh với dịch cúm H1N1 năm 1918 24

2.9 HIV có liên quan dên dịch cúm H1N1 hay không? 25

2.10 Tính nguy hiểm của H1N1 25

2.11 Tình hình cúm A/H1N1 hiện nay 27

2.12 Hiện tượng kháng thuốc Tamiflu 28

2.13 Nguy cơ xuất hiện môt chủng virus nguy hiểm 29

3 Phòng chống bẽnh cúm H1N1 30

3.1 Tăng cường miễn dịch 30

3.2 Các loại gia vị- thảo dược chống cúm 30

3.3 Các cách chống cúm đơn giản 32

3.4 Những siêu thực phẩm chống cúm 33

3.5 Tiêm Vaccine 36

3.6 Cách phòng bệnh tốt nhất 38

3.7 Hướng dẫn sử dụng khẩu trang đúng cách 39

4 Các loại thuốc – vaccine chống cúm 40

4.1 Vaccine cúm hoạt động như thế nào 41

4.2 Ai nên tiêm phòng 41

4.3 Ai không nên tiêm phòng? 42

4.4 Tác dụng phụ của vaccine chống cúm 42

4.5Cac1 loại thuốc chống cúm 42

4.5.1 Tamiflu 42

4.5.2 Arbidol 42

1 Tổng quan về cúm

1.1 Bệnh Cúm

Bệnh Cúm (tên tiếng Anh là influenza, thường được gọi là flu) là một bệnh truyền nhiễm được gây ra bởi virus có bộ gene là RNA, thuộc họ

Orthomyxoviridae (họ virus cúm) Họ virus này nhiễm lên chim và động vật có vú

Tên influenza có nguồn gốc từ tiếng Ý (cũng viết là influenza, nghĩa tiếng Anh là influence, tức "ảnh hưởng", tiếng Latin viết là influentia) Trên người, các triệu chứng bệnh thông thường là ớn lạnh, sốt, viêm họng, các loại đau cơ, nhức đầu nặng, ho, cảm thấy người yếu và các kiểu khó chịu thông thường khác Ho và sốt

là hai triệu chứng thường gặp nhất Trong các trường hợp nặng, cúm gây nên viêm phổi, đây là biến chứng có thể gây tử vong, đặc biệt là cho người nhỏ tuổi và người già Mặc dù có thể thường bị nhầm lẫn với bệnh cảm thông thường, cúm là loại bệnh nặng hơn rất nhiều và được gây ra bởi một loài virus khác Cúm có thể gây ra buồn nôn và ói mửa, đặc biệt là ở trẻ em, nhưng các triệu chứng này lại thường được gây ra do bệnh viêm dạ dày ruột non (gastroenteritis, thường được gọi là “cúm bao tử” (stomach flu) hoặc là “cúm 24 giờ” (24-hour flu))

Thông thường, cúm được lây truyền từ động vật có vú bị nhiễm bệnh bằng con đường lan qua không khí do các triệu chứng ho hoặc hắt hơi, tạo ra các hạt dịch lỏng ti ti có chứa virus, và cũng lây truyền từ chim nhiễm bệnh bằng con đường phân chim Cúm có thể được truyền qua nước bọt, nước mũi, phân và máu Sự nhiễm bệnh có thể được gây ra do tiếp xúc với dịch cơ thể hoặc với các bề mặt bị nhiễm virus Virus cúm có thể giữ được khả năng truyền nhiễm sau một tuần ở nhiệt độ cơ thể người, hơn 30 ngày ở 0oC (32oF), và thậm chí lâu hơn rất nhiều nếu

ở nhiệt độ cực thấp Cúm lan truyền khắp thế giới qua các dịch theo mùa trong năm, gây chết cho từ hàng trăm ngàn người mỗi năm, cho đến hàng triệu người trong các năm đại dịch cúm toàn cầu Ba đại dịch cúm toàn cầu đã diễn ra trong thế kỷ 20 và cướp mất sinh mạng của hàng chục triệu người Mỗi đại dịch cúm

thường, các chủng mới này được sinh ra do sự lan truyền của một virus cúm đã có sẵn trên các loài động vật khác lây sang cho người

1.2 Lịch sử bệnh cúm:

Kể từ khi được phát hiện và bắt đầu bùng phát thành dịch, virut cúm lợn hay còn có tên khoa học là H1N1 đã trở thành nỗi ám ảnh đối với nhiều quốc gia trên thế giới.

Tuy nhiên, loại virut này không phải mới xuất hiện trong một vài năm trở lại đây Trên thực tế, H1N1 đã có từ cách đây hơn 1 thế kỷ và được biết đến dưới nhiều tên gọi khác nhau

-Bắt đầu từ dịch cúm năm 1889

Đầu năm 1889, loại virut cúm lây lan mạnh nhất ở con người bắt đầu từ dòng virut H1 Tuy nhiên, vào thời điểm đó, thế giới cũng đồng thời chứng kiến sự xuất hiện của chủng virut cúm H2 tại Nga Virut cúm H2 đã nhanh chóng lan rộng khắp thế giới và gây tử vong cho hơn 1 triệu người Sự "nổi tiếng" của chủng virut cúm H2 khi đó thậm chí đã lấn át virut H1 và khiến cho người ta dần lãng quên loại virut cúm H1 Ngoài ra,

do những người bị mắc cúm khi đó cũng đã bắt đầu có sự miễn dịch với H1, nên khi đại dịch H1N1 bùng phát vào năm 1918, nhiều người đã không bị nhiễm bệnh

-Dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918

Năm 1918 được biết đến với sự kiện bùng phát của dịch cúm Tây Ban Nha

"Spanish flu" Dịch cúm này đã giết hại ít nhất 50 triệu người trên khắp thế giới

Nó cũng được gây ra bởi virut H1N1 và bắt đầu lây lan từ một loài chim sang con Cấu trúc phân tử của virut cúm

người Mùa hè năm 1918, dịch cúm đã lan ra trên khắp thế giới Một phần ba dân

số thế giới đã bị nhiễm cúm và phần lớn là do tiếp xúc với các loài vậthoang dã là trung gian lây lan mầm bệnh Những người mắc bệnh hầu hết đều bị tổn thương nghiêm trọng về phổi sau khi bị nhiễm virut Rất nhiều trường hợp đã tử vong sau khi bị nhiễm virut Sau năm 1919, các thế hệ virut tiếp theo H1N1 tiếp tục phát triển và biến đổi, chúng đã biến đổi thành loại virut cúm phát triển và lây lan mạnh

ở con người và loài lợn Năm 1931, dịch cúm lợn lần đầu tiên xuất hiện ở Iowa

-Năm 1933

Virut cúm đầu tiên trên con người xuất hiện ở Mill Hill - London - Anh Khi

đưa virut này vào cơ thể của những con chồn, bệnh xuất hiện ở loài chồn cũng có những biểu hiện giống y hệt căn bệnh cúm lợn xuất hiện ở Iowa Tuy nhiên, khi phân tích loại virut gây cúm ở người và virut gây cúm ở loài lợn Iowa lại là hai loại virut có những điểm khác biệt Từ đó, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng virut cúm đã bắt đầu có sự biến đổi khi tấn công vào các vật chủ khác nhau

-Năm 1957

Virut H2N2 gây ra dịch cúm ở châu Á đã hoàn toàn thay thế virut H1N1 tấn

công con người vào năm 1918 Dịch cúm đã giết hại 1 - 1,5 tỷ người trên khắp thế giới Virut H2N2 được phát hiện đầu tiên trên các loài chim, gia cầm H và N là ký hiệu của các loại prôtêin đã được phát hiện mà gần như cơ thể của tất cả mọi người đều không có kháng thể đối với loại virut này Tuy nhiên, sau nhiều lần tấn công của virut cúm, cơ thể con người đã dần hình thành được sự miễn dịch đáng

kể Điều này giúp cho số nạn nhân tử vong do virut cúm vào năm 1957 hạn chế hơn rất nhiều

-Năm 1968

Virut H3N2 đã gây ra một dịch bệnh kinh hoàng tại Hồng Kông Nó đã giết hại ước tính khoảng 0,75 triệu đến 1 triệu người trên khắp thế giới Khác với cấu trúc của H2N2, cấu trúc của H3N2 có sự khác biệt hơn, một số người vẫn có thể

có khả năng kháng lại sự tấn công của virut Vào năm 1968, H3N2 đã thay thế

-Năm 1972

Không một ai sinh từ năm 1968 có hệ miễn dịch có khả năng kháng lại

H2nhanh chóng và cũng rất dễ dàng biến đổi

Nhà nghiên cứu Graham Laver và Robert Webster phát hiện thêm rằng loài chim nước chính là vật chủ mang trong mình chủng virut cúm Và loại virut này có thể lây lan từ chim sang loài người một cách

-Năm 1976

Virut H1N1 chuyển từ lợn sang người và là thủ phạm gây tử vong cho một số binh lính trong quân đội Mỹ Tuy nhiên, chủng virut này không lây lan mạnh và không hình thành dịch bệnh như nhiều trường hợp trước đó Mặc dù vậy, nỗi ám ảnh về sự tái diễn của đại dịch từng xảy ra vào 1918 đã khiến cho hơn 48 triệu người vội vàng tiêm phòng vaccin nhằm chống lại virut cúm lợn Không may là loại vaccin này đã khiến cho nhiều người bị mắc hội chứng Guillain - Barré: với

532 người bị mắc bệnh và 25 người tử vong sau khi sử dụng vaccin kháng virut

-Năm 1977

Virut H1N1 xuất hiện ở Đông Bắc Trung Quốc và bắt đầu lây lan trên người

Nó đã gây ra dịch cúm triền miên trong nhiều năm sau đó Không ai tìm hiểu được nguồn gốc của virut cúm, mặc dù nó tương đối giống loại virut H1N1 từng xuất hiện ở Liên Xô (cũ) vào năm 1950 Một số nhà khoa học còn đưa ra giả thuyết nghi ngờ rằng loại virut này là kết quả của một tai nạn thí nghiệm

Loại virut cúm tiền thân của virut cúm lợn sau này đã xuất hiện ở Mỹ Đó là kết quả sự kết hợp của các virut cúm trên người, gia cầm và virut cúm lợn Vào năm

1999, loại virut này bùng phát tại Mỹ Các trang trại ở Mỹ đã sử dụng tới các loại vaccin, song đều không mang lại hiệu quả đáng kể, do virut biến đổi quá nhanh

-Năm 2004 - 2006

Virut cúm H5N1 lần đầu tiên xuất hiện tại Hồng Kông và lây lan nhanh chóng

sang các quốc gia ở châu Á và trên khắp thế giới Nó đã giết hại những nạn nhân đầu tiên bị nhiễm cúm H5N1 Mặc dù các tổ chức y tế trên thế giới liên tục đưa ra cảnh báo đáng lo ngại về khả năng lây lan của virut này từ người sang người, song

trên thực tế, virut H5N1 mới chỉ lây lan trong các loại gia cầm, các loài chim và lợn

-Năm 2007 - 2008

Lo sợ trước nguy cơ bùng phát của dịch cúm, các nhà khoa học châu Âu bắt

đầu tính đến việc thay đổi hướng di cư của các loài chim hoang dã - được xem là vật chủ mang mầm bệnh Tuy nhiên, H5N1 bắt đầu được tìm thấy xuất hiện ở Indonêxia không lâu sau đó

-Năm 2009

Những trường hợp đầu tiên mắc cúm lợn được phát hiện tại Mexico vào hồi tháng 3 năm 2009 Chỉ trong vòng hơn một tháng sau đó, Tổ chức Y tế Thế giới đã liên tục nâng mức báo động về mức độ nguy hiểm của dịch cúm trên toàn cầu Trận dịch nổi tiếng nhất và cũng là gây tử vong nhiều nhất là trận đại dịch Cúm Tây Ban Nha (Spanish flu pandemic, loại cúm A, chủng H1N1) từ 1918-

1919 Không rõ có bao nhiêu người đã tử vong, nhưng các ước đoán biến động từ

20 triệu cho đến 100 triệu người Trận đại dịch này được mô tả là "sự huỷ diệt về y học lớn nhất trong lịch sử" và có thể đã giết nhiều người bằng với trận dịch Cái chết Đen (Black Death, do bệnh dịch hạch, 1347-1351) Số tử vong khủng khiếp này đã được gây ra do tỉ lệ nhiễm bệnh cao đến 50% và cấp độ bệnh trầm trọng của các triệu chứng, được nghi ngờ là gây ra do các "cơn bão cytokine" Thật vậy, các triệu chứng trong năm 1918 là rất lạ và làm cho thời gian đầu, bệnh cúm bị chẩn đoán sai thành sởi, dịch tả, hoặc là thương hàn Một nhân chứng đã viết:

"Một trong các biến chứng kinh khủng nhất là xuất huyết từ các màng nhầy, đặc biệt là từ mũi, dạ dày, và ruột Sự chảy máu từ tai và xuất huyết trên da cũng xuất hiện." Phần lớn số người chết là bị viêm phổi do vi khuẩn, một loại nhiễm trùng

cơ hội gây ra do cúm, nhưng virus cũng trực tiếp gây tử vong cho người, gây nên chảy máu phổi ồ ạt và phù phổi

Đại dịch cúm Tây Ban Nha thật sự đã xuất hiện trên mức độ toàn cầu, kéo dài cho đến tận vùng Bắc Cực và các đảo xa xôi trên Thái Bình Dương Bệnh nặng bất

thường đã giết chết từ 2-20% số người bị nhiễm so với chỉ mức tử vong là 0,1% của các dịch cúm thông thường Một đặc điểm lạ của trận đại dịch cúm này là nó hầu như chỉ gây tử vong cho thanh niên, với 99% số tử vong do đại dịch cúm là ở nhóm người dưới 65 tuổi, và hơn phân nữa ở nhóm thanh niên trẻ từ 20-40 tuổi Đây là đặc điểm lạ vì cúm thường chỉ gây tử vong cho trẻ em nhỏ (dưới 2 tuổi) và người già (trên 70 tuổi) Số tử vong tổng cộng của trận đại dịch 1918-1919 không được xác định chính xác, nhưng người ta ước tính có khoảng 2,5-5% dân số trên toàn thế giới đã tử vong vì nó Khoảng 25 triệu người có thể đã chết trong 25 tuần đầu tiên; ngược lại, HIV/AIDS đã giết 25 triệu người trong 25 năm đầu tiên cùa nó.

Sự khác biệt giữa phân bố độ tuổi tử vong vì cúm của đại dịch cúm năm 1918 và của dịch cúm bình thường Tử vong trên 100.000 người trong mỗi nhóm tuổi, tại Hoa Kỳ, trong các năm tiền đại dịch 1911-1917 và năm đại dịch 1918 (nguồn:

AAFP).

Các đại dịch cúm sau đấy không còn kinh khủng như vậy nữa Các đại dịch này bao gồm Cúm châu Á năm 1957 (cúm loại A, chủng H2N2) và Cúm Hồng Kông năm 1968 (loại A, chủng H3N2), nhưng cả các đại dịch cúm nhỏ này cũng đã giết hàng triệu người Trong các đại dịch cúm sau này, thuốc kháng sinh đã được dùng

để trị các loại bệnh nhiễm thứ cấp và việc này có thể đã góp phần làm giảm mức

độ tử vong so với đại dịch Cúm Tây Ban Nha năm 1918

Như vậy các đại dịch cúm đã được biết là:

• Cúm châu Á (Nga), 1889-1890, 1 triệu tử vong, (có thể) chủng H2N2

• Cúm Tây Ban Nha, 1918-1920, 40-100 triệu tử vong, chủng H1N1, cấp độ đại dịch = 5

• Cúm châu Á, 1957-1958, 1-1,5 triệu tử vong, chủng H2N2, cấp độ đại dịch

= 2

• Cúm Hồng Kông, 1968-1969, 0,75-1 triệu tử vong, chủng H3N2, cấp độ đại dịch = 2

2 H1N1- Đại dịch cúm toàn cầu

2.1 Có bao nhiêu bệnh cúm A/H1N1?

Giống như tất cả các vi-rút cúm, vi-rút cúm A/H1N1 thay đổi liên tục (các loại

rút có thể trao đổi gen) Qua nhiều năm, các biến thể khác nhau của các loại rút cúm heo, tại thời điểm này, có bốn loại chính : H1N1, H1N2, H3N2, và H3N1 Tuy nhiên, hầu hết các loại vi-rút trong thời gian gần đây cô lập từ A/H1N1 được

vi-là loại vi-rút H1N1

2.2 cúm A/H1N1 là gì

Cúm A(H1N1) là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính do vi rút cúm

A(H1N1) gây nên Bệnh có khả năng lây nhiễm rất cao và lây lan nhanh trong cộng đồng

Trong tháng 04/2009, một chủng cúm khác tên là H1N1 đã kết hợp nhiều gene khác nhau từ cúm người, cúm heo (lợn), và cúm gà, được gọi là “cúm heo” (swine flue), phát xuất từ Mexico, Hoa Kỳ, và một số quốc gia khác

Đến cuối tháng 04/2009, cúm heo H1N1 được nghi ngờ là đã gây tử vong cho hơn 150 người ở Mexico, và báo hiệu rằng một đại dịch cúm toàn cầu mới là hầu như chắc chắn sẽ xảy ra

Ngày 11/06/2009, bà Margaret Chan, tổng giám đốc của Tổ chức Sức khỏe Thế

Cho tới cuối tháng 7/2009, dịch đã lan rộng ra trên 160 quốc gia thuộc cả 5 châu lục với hàng trăm ngàn trường hợp mắc và hơn một nghìn trường hợp tử vong.

Tại Việt Nam, ca bệnh cúm A(H1N1) đầu tiên xâm nhập vào Việt Nam từ ngày 31/5/2009 Đến nay dịch cúm đã xuất hiện ở hầu hết các tỉnh, thành phố trên cả 3 miền Bắc, Trung, Nam

Cúm H1N1 (trước đây từng được gọi là “cúm lợn”) là loại virus mới gây bệnh

ở người Loại virus này lan rộng từ người sang người theo cách của virus cúm mùa

Theo nghiên cứu thì nhiều thành phần gen của loại virus cúm H1N1 này giống với virus gây bệnh cho lợn ở Bắc Mỹ Nhưng thật ra, loại virus H1N1 này rất khác với loại cúm lợn Bắc Mỹ Virus cúm H1N1 có cả gen cúm của virus cúm lợn ở cả châu Âu và châu Á, và cả gen virus cúm ở người Virut cúm A/H1N1 là phụ type của virut cúm A, thuộc họ Orthomyxoviridae, có khả năng đột biến thành nhiều chủng gây bệnh cúm trên gia súc, gia cầm và con người Virut cúm H1N1 độc lực thấp vẫn tồn tại trong tự nhiên, khắp thế giới và gây ra những dịch cúm theo mùa Hiện nay dịch cúm A/H1N1 đã xuất hiện, lây lan ở nhiều quốc gia trên thế giới và trở thành vấn đề nghiêm trọng đe doạ tình trạng sức khoẻ toàn cầu

loài heo Tuy nhiên với những phân tích chi tiết hơn cho thấy loại vi rút này rất khác biệt với loại vi rút cúm heo lưu hành ở khu vực Bắc Mỹ Vi rút cúm A

(H1N1) mới này là một loại lai có gien của 4 chủng vi rút gồm vi rút cúm người, cúm heo, cúm gia cầm ở Bắc Mỹ và gien của cúm heo ở Châu Âu và Châu Á

2.3.2 Nguồn gốc gene virus H1N1 2009

PB1 RNA polymerase subinit PB1 Người 1993 H3N2

strain

NS/NEP NON-structura protein NS1;

NEP- Nuclear Export protein

Cấu trúc của thể virus cúm A Các protein hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA) hiện diện trên bề mặt của thể virus Bộ gene RNA được thể hiện bằng các lò

xo đỏ bên trong thể virus và liên kết với các ribonuclear protein (RNPs)

Sơ đồ định danh virus cúm (ví dụ: virus cúm Fujian)

Chi virus này có 1 loài là Influenza A virus Các loài thủy cầm là các ký chủ tự nhiên cho rất nhiều loại cúm A Thỉnh thoảng, virus được truyền sang loài khác và

có thể gây nên dịch bùng phát nghiêm trọng trong gia cầm hoặc là gây nên đại dịch cúm trên người Các virus cúm A là loại cúm gây bệnh có độc tính cao nhất cho người trong cả 3 loại cúm, và cũng gây bệnh nặng nhất Virus cúm A có thể được chia thành nhiều chủng huyết thanh khác nhau dựa vào phản ứng huyết thanh của các virus này Các chủng huyết thanh đã được xác nhận trên người, xếp theo thứ tự số người chết, là:

1 H1N1, gây Cúm Tây Ban Nha năm 1918, và được xác định chính là chủng huyết thanh của dịch cúm heo 2009 có nguồn gốc từ Mexico

2 H2N2, gây Cúm châu Á năm 1957

3 H3N2, gây Cúm Hồng Kông năm 1968

4 H5N1, gây mối nguy đại địch cúm trong mùa cúm 2007-2008

5 H7N7, có khả năng được truyền qua động vật theo kiểu không bình thường

6 H1N2, gây dịch cúm hàng năm ở người và heo

7 H9N2

8 H7N2

9 H7N3

10 H10N7

Trong năm 2009, một virus cúm tái tổ hợp hình thành từ H1N1 đã được phát hiện

ở Mexico và Hoa Kỳ và gây nên đại dịch cúm năm 2009

2.3.3 Cấu trúc, tính chất

Thể virus có chiều ngang từ 80-120 nanômét, và thường có hình gần như tròn, mặc dù một số dạng hình sợi cũng có thể hiện diện Thể virus này được cấu tạo từ một vỏ virus bao gồm 2 loại glycoprotein, quấn quanh một phần nhân trung tâm Phần nhân trung tâm chứa bộ gene RNA và các protein khác có chức năng đóng gói và bảo vệ thể RNA này Đối với 1 virus, thông thường bộ gene của nó không chỉ có 1 mảnh nucleic acid; thay vào đấy, nó chứa 7 hoặc 8 mảnh RNA có chiều

âm và phân đoạn Virus cúm A có bộ gene mã hoá cho 11 protein trên 8 đoạn RNA: hemagglutinin (HA), neuraminidase (NA), nucleoprotein (NP), M1, M2, NS1, NS2 (NEP), PA, PB1, PB1-F2 và PB2

HA và NA là hai glycoprotein lớn nằm ở bên ngoài của vỏ virus HA là một lectin quản lý việc bám dính của virus vào tế bào ký chủ và việc xâm nhập của bộ gene vào tế bào ký chủ, trong khi NA lại liên quan đến việc phát tán các virus mới được hình thành từ tế bào ký chủ bị nhiễm bằng cách cắt các phân tử đường có vai trò bám vào thể virus hoàn chỉnh Vì vậy, các protein này là mục tiêu tấn công của các thuốc chống virus Thêm nữa, các protein này là kháng nguyên để sản xuất ra kháng thể Các virus cúm A được phân loại thành các chủng dựa vào các phản ứng kháng thể chống lại HA và NA Các loại HA và NA khác nhau tạo nên nền tảng cho việc phân biệt H và N, ví dụ như H5N1

3.3 Sự xâm nhiễm và nhân mật số

Hình: Sự tấn công tế bào ký chủ và quá trình nhân mật số bởi virus cúm

Các virus cúm bám vào tế bào bằng hemagglutinin vào các phân tử đường của sialic acid trên bề mặt của các tế bào biểu mô; điển hình là ở mũi, cổ họng và phổi của động vật có vú và ruột của chim (giai đoạn 1 trên hình nhiễm bệnh) Tế bào hấp thu virus vào bằng quá trình thực bào Trong môi trường hạt nội bào có tính acid, một phần của protein hemagglutinin kết hợp vỏ virus với màng của không bào và giải phóng các phân tử RNA của virus (vRNA), các protein phụ trợ và phân

tử polymerase nhân RNA thành RNA (RdRp) (giai đoạn 2) Các protein và vRNA tạo thành một phức hợp được vận chuyển vào nhân tế bào, nơi mà RdRp bắt đầu quá trình nhân bản các phân tử vRNA chiều dương (giai đoạn 3a và 3b) vRNA có thể được đưa trở ra tế bào chất và được dịch mã (bước 4), hoặc vẫn nằm lại trong nhân tế bào Các protein vừa được sản xuất sẽ được xuất qua hệ thống Golgi ra bề mặt tế bào (trong trường hợp của neuraminidase và hemagglutinin, bước 5b) hoặc

được vận chuyển vào trong nhân để kết hợp với vRNA và tạo ra các thể virus mới (bước 5a) Các protein khác của virus có nhiều chức năng trong tế bào ký chủ, bao gồm phân huỷ các phân tử mRNA của tế bào và sử dụng các phân tử nucleotide vừa được tạo ra để tổng hợp vRNA và cũng ức chế quá trình dịch mã của các phân

tử mRNA của tế bào ký chủ

Các vRNA chiều âm được dùng để tạo thành bộ gene của các virus tương lai, RdRp, và các protein khác của virus được kết hợp vào một thể virus Các phân tử hemagglutinin và neuraminidase kết lại với nhau và tạo thành một phần phình ra trong màng tế bào vRNA và các protein của phần nhân virus rời nhân tế bào và chui vào phần phình ra này của màng tế bào (bước 6) Thể virus hoàn chỉnh nảy mầm khỏi tế bào trong một khối cầu của màng phospholiqid, gắn hemagglutinin

và neuraminidase vào lớp vỏ này của màng (bước 7) Cũng như trước, các virus gắn vào màng tế bào ký chủ bằng hemagglutinin; các virus hoàn chỉnh rời bỏ tế bào khi mà neuraminidase cắt các nhóm sialic acid khỏi tế bào ký chủ Sau khi bị các thể virus thoát ra, tế bào ký chủ sẽ chết

Bởi vì thiếu cơ chế "đọc nháp" RNA, các RdRp tạo nên khoảng 1 lỗi khi gắn thêm 1.000 nucleotide, tức là bằng khoảng chiều dài của một vRNA của virus cúm Vì vậy, hầu hết các virus cúm mới tạo thành là các thể đột biến, gây nên quá trình "trượt kháng nguyên" (antigenic drift) Sự phân chia của bộ gene thành khoảng 8 mảnh vRNA khác nhau đã cho phép quá trình tái sắp xếp các phân tử vRNA khi có nhiều hơn 1 dòng virus cùng xâm nhập 1 tế bào ký chủ Hiện tượng biến đổi cực nhanh về di truyền của virus đã tạo ra hiện tượng gãy kháng nguyên

và cho phép virus gây nhiễm lên các loài ký chủ mới và nhanh chóng vượt qua sự miễn dịch

2.3.5 Dịch, đại dịch toàn cầu

Vì cúm được gây ra bởi nhiều loài và chủng virus khác nhau, trong mỗi năm một số chủng sẽ bị mất đi trong khi các chủng khác lại tạo nên dịch, và một chủng

khác lại có thể gây đại dịch cúm Điển hình, trong 2 mùa cúm của một năm (mỗi mùa cho một Bán Cầu), có khoảng 3 triệu đến 5 triệu trường hợp bị cúm nặng và khoảng 500.000 người chết mỗi năm trên thế giới Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh cúm có thể thay đổi nhiều trong các năm, khoảng 36.000 chết và hơn 200.000 lượt nhập viện là trực tiếp liên quan đến cúm tại Hoa Kỳ Đại dịch diễn tra khoảng 3 lần trong một thế kỷ và nhiễm lên một phần lớn dân số thế giới và có thể giết hàng chục triệu người (xem phần Lịch sử) Thật vậy, nếu một chủng hôm nay có độc tính tương tự như cúm 1918, nó có thể giết khoảng 50 đến 80 triệu người.

Các virus cúm mới đang được tạo ra liên tục bởi quá trình tái sắp xếp Sự đột biến có thể gây nên các thay đổi nhỏ trong các kháng nguyên hemagglutinin và neuraminidase trên bề mặt của virus Hiện tượng này được gọi là “trượt kháng nguyên”, và tạo ra nhiều dòng mới theo thời gian cho đến khi một trong những dòng biến dị này dần dần có độ thích hợp cao hơn, trở nên nổi trội, và nhanh

chóng quét ngang các quần thể con người – thường gây ra dịch Ngược lại, khi các virus cúm tái sắp xếp, chúng có thể lấy thêm các kháng nguyên mới – ví dụ như tái sắp xếp giữa các chủng virus chim và virus người; hiện tượng này được gọi là

“gãy kháng nguyên” Nếu một virus cúm trên người sản xuất ra các kháng nguyên mới, tất cả mọi người đều có thể nhiễm cúm này, và virus cúm mới có thể phát tán không kiểm soát nổi và gây ra đại dịch cúm Khác với mô hình của các đại dịch cúm dựa trên trượt và gãy kháng nguyên, một cách tiếp cận khác đã được đề nghị với việc các đại dịch cúm theo chu kỳ được tạo ra bằng sự tương tác giữa một tập hợp cố định của các chủng virus với một quần thể người với một tập hợp thay đổi theo thời gian của sự miễn nhiễm chống lại các chủng virus khác nhau

Hình: "Trượt kháng nguyên" tạo ra virus cúm với kháng nguyên thay đổi một chút

so với nguyên gốc, trong khi "Gãy kháng nguyên" tạo ra các virus với kháng

nguyên hoàn toàn mới

Hình: Cơ chế gãy kháng nguyên, hoặc tái sắp xếp, có thể tạo nên các chủng virus cúm người cực độc

2.3.6 Nguyên nhân H1N1-đại dịch trên toàn cầu

H1N1 là một phân tuýp của virus cúm A mang kháng nguyên ngưng kết hồng cầu H1 và enzym tan nhầy N1 Phân tuýp H1N1 có khả năng đột biến thành nhiều chủng trong đó có chủng virus cúm Tây Ban Nha, các chủng virus gây cúm nhẹ ở người, virus cúm lợn và nhiều chủng gây bệnh ở gia cầm Một biến thể của H1N1

là nguyên nhân gây dịch làm tử vong từ 50 đến 100 triệu người vào khoảng thời gian 1918-1919 trong thời gian sảy ra dịch mang tên dịch cúm Tây Ban Nha lan khắp thể giới Ước tính 50% trường hợp nhiễm cúm do những chủng virus H1N1 độc lực thấp tồn tại trong tự nhiên gây nên Một biến chủng của H1N1 tồn tại trên lợn Chỉ với một tỷ lệ biến đổi rất nhỏ (khoảng 25 đến 30 axit amin trong tổng số hơn 4 ngàn axit amin của virus) đã có thể biến một virus cúm gia cầm thành "kẻ giết người" và có thể lây từ người sang người

Virus cúm Tây Ban Nha gây đại dịch cúm năm 1918 Nguồn der Spiegel, CHLB Đức

Có thể coi virus cúm Tây Ban Nha (La Gripe Española, La Pesadilla) là virus gây đại dịch cúm lớn nhất từ trước tới nay sau khi gây tử vong tới hàng trăm triệu người chỉ trong vòng một năm (1918-1919) Cũng giống như H5N1, hậu quả của xâm nhập và nhân lên do H1N1 là nguyên nhân kích thích cơ thể sản sinh một lượng lớn các cytokine (các protein, peptide hay glycoprotein có chức năng trong quá trình truyền thông tin giữa các tế bào) Đối với các tế bào miễn dịch, một lượng lớn các cytokine là nguyên nhân của "cơn bão cytokine" Các cytokine hoạt

hóa các tế bào miễn dịch như lympho bào T và đại thực bào, kích thích chúng sản sinh thêm nhiều cytokine Bình thường, quá trình này được kiểm soát nhưng trong một số trường hợp phản ứng của các tế bào đối với cytokine vượt khỏi ngưỡng và

vô số tế bào tại một vị trí được hoạt hóa Virus cúm được cho là một trong những nguyên nhân của những cơn bão phản ứng này Hậu quả của những cơn bão

cytokine là sự tán phá các mô, các cơ quan

H5N1 và H1N1 đều có khả năng xâm nhập các phế nang của phổi, gây kích thích quá ngưỡng hệ thống miễn dịch do một lượng lớn cytokine được sản xuất trong các tế bào của phổi dẫn đến xâm nhập của bạch cầu Nói một cách đơn giản, các bạch cầu cùng "kéo nhau về phổi" Tương tự như một dòng cổ động viên hay một đám đông quá khích, hậu quả do chúng để lại là hủy hoại mô phổi, tăng tiết dịch viêm gây tràn dịch phổi và biểu hiện khó thở cùng những triệu chứng khác của cúm xuất hiện

Do đặc điểm của quá trình bệnh lý nên cơ thể có hệ miễn dịch khỏe mạnh lại mẫn cảm với bệnh hơn Chính vì vậy những người trẻ tuổi lại mẫn cảm hơn trẻ em hay người già

Cũng trong vòng 1 năm (1977-1978) chủng virus cúm Nga (H1N1

A/USSR/90/77) nhiễm chủ yếu ở trẻ em và thanh niên dưới 23 tuổi Virus này được đưa vào sản cuất vaccine trong thời gian 1978-1979

Triệu chứng của các bệnh nhân biểu hiện cúm trầm trọng tiếp theo là viêm phổi

và gây tử vong một số trường hợp Phân tuýp H1N1 gây bệnh ở người và virus cúm lợn được cho là nguyên liệu tạo ra biến chủng gây dịch này Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Trung tâm kiểm soát dịch bệnh Mỹ (CDC) đã cảnh báo về nguy cơ gây đại dịch của chủng virus mới này WHO khuyến cáo một tình trạng khẩn cấp

về sức khỏe cộng đồng trên toàn thế giới do nguy cơ từ chủng virus cúm mới này

vì chúng ta chưa biết một cách đầy đủ về biểu hiện bệnh, dịch tễ, đặc tính của

virus gây bệnh và quá trình bệnh lý Các thông báo tương tự được các tổ chức y tế các quốc gia trên tế giới phát đi rộng rãi trong cộng đồng

2.4 Phương thức lây bệnh

Vật chủ tự nhiên của virut cúm A/H1N1 là người, động vật có vú và gia cầm Heo là vật chủ chính, virut cúm heo có thể lây trực tiếp sang người virut có nhiều trong dịch đường hô hấp của heo mắc bệnh Theo đó mầm bệnh có thể lây trực tiếp từ heo bệnh sang heo khoẻ thông qua dịch tiết, không khí heo ho hoặc lây gián tiếp thông qua các vật dụng và con người đã tiếp xúc với mầm bệnh

Bệnh lây truyền từ người sang người theo đường hô hấp, qua các giọt nước bọt hay dịch tiết mũi họng khi người bệnh ho, hắt hơi, hoặc lây qua tiếp xúc với một

số đồ vật có chứa vi rút rồi qua bàn tay đưa lên mắt, mũi, miệng Người mang vi rút cúm A(H1N1) có khả năng truyền vi rút cho những người xung quanh trong thời gian 1 ngày trước tới 7 ngày sau, kể từ khi có triệu chứng của bệnh Bệnh lây lan càng mạnh, càng nhanh khi có sự tiếp xúc trực tiếp với người bệnh, đặc biệt ở nơi tập trung đông người như trường học, nhà trẻ Bệnh cúm A(H1N1) có triệu chứng giống với cúm thông thường, chỉ có thể chẩn đoán xác định bằng lấy dịch mũi họng để xét nghiệm Vi rút cúm A/H1N1 có thể tồn tại khá lâu ngoài môi trường, người dân cần tuân thủ hướng dẫn chống dịch của ngành y tế

Cúm heo thường lây lan từ heo sang người, từ người sang người, và từ đồ dùng hàng ngày (như bàn ghế) sang người Virút lan truyền đến con người chỉ với điều kiện con người phát triển các thực thể để hấp thu virút Cơ thể con người hoàn toàn có khả năng này

Một nghiên cứu ở Hà Lan vào tháng 2-2008 cung cấp một bài học quí báu về khả năng lây lan của virút H1N1 Bốn bệnh nhân trong một bệnh viện ở Hà Lan mắc bệnh khi phơi nhiễm H1N1, và phân tích di truyền cho thấy các virút y chang nhau, và đây là bằng chứng thuyết phục nhất cho thấy virút H1N1 có thể lây từ

người sang người Chính vì khả năng lây lan từ người sang người nên thế giới mới

ở trong tình trạng báo động

Sự lây truyền qua đường hô hấp phụ thuộc vào cách hình thành các vi hạt hay khí dung bay trong không khí có chứa virút Khí dung hình thành khi nói và thở bình thường Thải virút từ khoang mũi cần phải có hắt hơi và lại càng hữu hiệu hơn nếu có dịch tiết ở mũi Một lượt hắt hơi sinh ra đến 20.000 hạt nhỏ, còn khi ho chỉ sản sinh chừng vài trăm hạt Những hạt lớn nhất sẽ rơi xuống đất trong vòng vài mét Những hạt còn lại bay xa hơn tuỳ theo kích cỡ Những hạt nhỏ có đường kính 1-4 micromét có thể lơ lững trong một thời gian dài và chui xuống tận đường

hô hấp dưới

Bắt tay, tiếp xúc với bàn ghế, cửa, v.v bị nhiễm cũng làm tăng nguy cơ nhiễm cúm heo Nhưng nghiên cứu khoa học cho thấy virút phát triển trong điều kiện nhiệt độ ôn đớiVi rút lan truyền bệnh thì người bị nhiễm đã phát tán vi rút ra chung quanh cho đến 7 ngày sau đó Trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ, có thời gian phát tán vi rút lâu hơn

Cúm A (H1N1) là bệnh lây chủ yếu qua đường hô hấp Vì vậy mà ăn thịt heo được nấu chín không bị mắc bệnh Vi rút có thể tồn tại từ 2-8 giờ sau khi bám vào các bề mặt

Một cách đơn giản thì lây từ người sang người nguy hiểm hơn, bởi vì số người trực tiếp tiếp xúc với heo ít hơn là tiếp xúc giữa người với người Thật ra, chính môi trường sống hiện đại như hiện nay là cơ hội lí tưởng để virút phát triển: mật

độ dân số cao (như ở nước ta), chăn nuôi và sản xuất hàng loạt với khối lượng lớn,

sự đi lại từ nước này sang nước kia quá dễ dàng với máy bay, v.v Tất cả những tiện nghi này chính là cơ hội để virút có thể nhân rộng và lan rộng ra khắp thế giới

2.5 Triệu chứng của bệnh cúm do vi rút A (H1N1) ?

Triệu chứng của cúm, thông thường nhất là sốt và ho

Triệu chứng bệnh cúm A (H1N1) giống như cúm mùa bao gồm: sốt,ho,sổ mũi hoặc nghẹt mũi, đau cổ họng, hắt hơi,biếng an, đau nhức cơ, đau đầu, đau người,

ớn lạnh và mệt mỏi Khoảng gần 50% bệnh nhân còn có đau bụng Có một số người có thêm triêụ chứng tiêu chảy và nôn mửa Giống như cúm mùa, cúm H1N1 mới cũng gây bệnh cảnh nặng hơn như viêm phổi khiến bệnh nhân ho nhiều, thở nhanh, khó thở, chụp Xquang cho thấy có tổn thương phổi,gây tử vong Một số bệnh nhân có triệu chứng của suy hô hấp cấp (ARDS), phù phổi và tử vong Cũng cần nhắc lại là triệu chứng cúm A (H1N1) mới khác với cúm gia cầm A (H5N1) Cúm gia cầm không có các triệu chứng như sổ mũi, hắt hơi hay đau nhức cơ thể

mà thay vào đó là bệnh cảnh của viêm phổi cấp sốt, ho, khó thở Cúm A(H1N1) mới này so với cúm gia cầm A/H5N1 thì tỷ lệ tử vong của cúm gia cầm cao hơn (tỉ

lệ tử vong khi nhiễm cúm gia cầm là trên 50%) Các triệu chứng hô hấp báo động bệnh trở nên nặng là: thở nhanh (người lớn trên 30 lần phút), có cảm giác hụt hơi, chóng mặt đột ngột, ngộp thở, tím môi hay đầu chi, lơ mơ

Thống kê tần số triệu chứng này cho thấy:

-Sốt trên 37 độ C hiện diện ở 68% trường hợp

-Ho : 93%

-Nghẹt mũi 91%

-Biếng ăn 92%

-Đau cổ họng 84%

-Nhức đầu 91%

-Đau cơ bắp: 94%

2.6 Thời gian tồn tại của virus cúm trong môi trường

Vi-rút cúm A/H1N1 tồn tại khá lâu ngoài môi trường, có thể sống từ 24 đến 48 giờ trên các bề mặt như bàn, ghế, tủ, tay vịn cầu thang ; tồn tại trong quần áo từ 8 đến 12 giờ và duy trì được 5 phút trong lòng bàn tay

Loại vi-rút này đặc biệt sống lâu trong môi trường nước; có thể sống được đến

4 ngày trong môi trường nước ở nhiệt độ khoảng 22 độ C và sống đến 30 ngày ở nhiệt độ 0 độ C

Thời điểm mùa đông là thời tiết thuận lợi cho vi-rút phát triển, dự kiến số

người mắc bệnh sẽ tăng cao vào mùa đông tới nên cần tăng cường các biện pháp phòng chống Các hồ bơi trong các khách sạn cũng có thể tạo ra môi trường cho vi-rút phát triển, nhất là vào thời tiết mưa dầm, thiếu ánh nắng để diệt vi-rút

Trong nhiệt độ 25 độ C, virút H1N1 có thể sống trên mặt bàn khoảng 2 giờ mà thôi

2.7 Có lây nhiễm bệnh từ thịt heo?

Cúm heo không phải phơi nhiễm qua thịt heo Mặc dù một số nước (như Nga chẳng hạn) tuyên bố họ không nhập cảng thịt heo từ Mỹ và Canada, nhưng các giới chức y tế Mỹ và Canada nói rõ rằng chưa có bằng chứng nào thịt heo là nguồn nhiễm H1N1 Virút có kích thước rất nhỏ, khó có thể nhìn thấy bằng mắt

thường Vì thế, không thể phát hiện virút trong thịt heo Tuy nhiên, như đề cập trước, virút H1N1 không phải lây lan qua thịt heo, cho nên có lẽ đây không phải là vấn đề đáng quan tâm