Nâng cao phương pháp dạy học môn lịch sử sử dụng sơ đồ tư duy

Bản đồ tư duy ( mind map) còn gọi là Sơ đồ tư duy, là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, từ khóa, hình ảnh để mở rộng và đào sâu ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức...Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỷ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lý, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể thể hiện nó dưới dạng Bản đồ tư duy theo một cách riêng, do đó, việc lập Bản đồ tư duy phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người.

I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài:

Bản đồ tư duy ( mind map) còn gọi là Sơ đồ tư duy, là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, từ khóa, hình ảnh để mở rộng và đào sâu ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỷ

lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lý, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể "thể hiện" nó dưới dạng Bản đồ tư duy theo một cách riêng, do đó, việc lập Bản đồ tư duy phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người

Bản đồ tư duy (mind map) phát triển bởi Tony Buzan vào những năm 1960 Hiện nay, kỹ thuật này đang được hơn 200 triệu người trên thế giới sử dụng (công

ty, tổ chức giáo dục, trường học, cá nhân, diễn giả, HS-SV…)

Bản đồ tư duy mang lại hiệu quả tốt cho quá trình Dạy – Học, giáo viên tiết kiệm thời gian, tăng tính linh hoạt; Học sinh tăng tính chủ động sáng tạo, phát triển

tư duy Ở nước ta tuy mới được áp dụng từ đầu năm học 2010 - 2011 nhưng dạy

học bằng BĐTD kết hợp với các phương pháp dạy học khác đã giúp học sinh học tập tích cực, chủ động, hiểu vấn đề sâu sắc, có hệ thống, học sinh yêu thích đi học hơn

Nhằm mục đích phát huy tính tích cực tự giác của học sinh trong quá trình dạy và học, ngành Giáo dục đã vận dụng Bản đồ tư duy vào dạy và học Tuy nhiên, thời gian vận dụng còn quá ngắn chưa vận dụng tốt vào giảng dạy Đối với bộ môn Lịch sử, việc lập Bản đồ tư duy còn gặp nhiều khó khăn, chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt Vì vậy, chúng tôi thông qua giảng dạy môn Lịch sử ở trường THCS Bình Tân- TX La Gi, thông qua các tiết dự giờ, các tiết thao giảng , hội giảng của đồng nghiệp chúng tôi viết sáng kiến kinh nghiệm VẬN DỤNG BẢN

ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY VÀ HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

2 Khảo sát và thực trạng:

Trong những năm gần đây, chất lượng bộ môn Lịch sử là vấn đề bức xúc của

xã hội Việc dạy và học bộ môn Lịch sử chưa phát huy được tinh tích cực, tự giác

của học sinh, chất lượng bộ môn thường không đạt yêu cầu

Đối với học sinh trường THCS Bình Tân, là học sinh vùng biển, chất lượng học tập các bộ văn hóa chưa cao, đặc biệt với môn Lịch sử, rất ít học sinh có hứng

thú với bộ môn

Khó khăn nhất của môn lịch sử và phát huy tính tích cực và lòng say mê của học sinh đối với lịch sử Dân tộc

Trong những lớp học chúng tôi đã dạy, học sinh chỉ trả lời được câu hỏi phát hiện, chủ yếu xem sách giáo khoa để trả lời, không trả lời được câu hỏi tái hiện và

câu hỏi phát huy trí lực

Muốn học sinh tiếp thu tốt, chúng ta đồng thời phải huy động nhiều phương pháp tích cực, trong đó phát huy trí lực thông qua bản đồ tư duy cũng là một

phương pháp thích hợp đối với môn Lịch sử

II NỘI DUNG VÀ GIẢI PHÁP.

Việc đưa Bản đồ tư duy hay Sơ đồ tư duy vào nội dung phương pháp dạy và học là một vấn đề tương đối mới mẽ đối với thầy và trò Khi thực hiện BĐTD chúng tôi thường xác định bài nào sử dụng được BĐTD, bài nào không sử dụng

được? Dùng loại bản đồ nào để cung cấp kiến thức ?

Đối với môn Lịch sử, khi kết hợp sử dụng Bản đồ tư duy với các phương pháp đặc trưng bộ môn khác thực sự đã tạo ra một luồng gió mới, tạo sự kích thích

và hứng thú học tập đối với học sinh

Đối với thầy giáo dạy Lịch sử cũng rất cần hiểu biết và có kỹ năng thực hiện bản đồ tư duy, khi dạy học bằng BĐTD kiến thức lịch sử được kết nối liền mạch,

trình bày bài có hệ thống hơn

Vì vậy thông qua giảng dạy chúng tôi đề ra một số nội dung và giải pháp để đưa BĐTD vào việc dạy và học Lịch sử

2.1 Tổ chức dạy học bằng bản đồ tư duy

Việc tổ chức dạy học bằng BĐTD khi cả thầy và trò có sự chuẩn bị, học sinh cần phải được rèn kỹ năng vẽ BĐTD ( Bản đồ tư duy ) thường xuyên, có dụng cụ giấy, bút, màu để vẽ Đặc biệt phải có hứng thú khi vẽ thì mới đạt hiệu quả cao Vì

vậy việc trước tiên là chúng ta phải tìm cách tạo hứng thú và sau đó hướng dẫn học sinh theo các bước để vẽ.

Đối với thầy giáo nên hướng dẫn cho học sinh nhiều cách vẽ BĐTD, biết cách sử dụng chữ viết, màu sắc và ký hiệu khi vẽ, từ đó các em có hứng thú khi vẽ một BĐTD

Thực hiện dạy học bằng cách lập BĐTD được tóm tắt qua 4 bước như sau:

- Bước 1: Học sinh lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý, hướng dẫn

của giáo viên.

- Bước 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết

minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.

- Bước 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD về

kiến thức của bài học đó Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh BĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học

- Bước 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn

hoặc một BĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó

Việc thuyết minh, trình bày nội dung bằng BĐTD hiện nay là vấn đề khó, nhất là học trường THCS Bình Tân chúng tôi, năng lực diễn đạt của học sinh nhiều hạn chế, chúng ta từng bước rèn kỹ năng trình bày BĐTD cho các em, giáo viên

dạy Sử nên coi việc rèn kỹ năng thuyết minh BĐTD là rèn kỹ năng sống cho học sinh.

Khi củng cố kiến thức từng mục hoặc củng cố kiến thức toàn bài giáo viên hướng dẫn HS hệ thống kiến thức bài học bằng bản đồ tư duy

Vi dụ: Khi dạy Lịch sử 8, bài : KHỞI NGHĨA YÊN THẾ , phần củng cố, chúng tôi vẽ BĐTD theo từng bước như trên, ta có BĐTD như sau :

Nếu là tiết dạy bằng giáo án điện tử, BĐTD xuất hiện theo trình tự rất rõ ràng và màu sắc rất đẹp mắt thu hút học sinh tiếp thu kiến thức dẽ dàng Chúng ta nên cho BĐTD xuất hiện lần thứ hai để rèn thêm kỹ năng trình bày nếu có thời gian

2.2 Sử dụng Bản đồ tư duy trong 1 tiết học Lịch sử.

Lịch sử là một một môn học đặc thù với những chuỗi sự kiện, diễn biến đã diễn ra trong quá khứ Vì vậy, nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ Vì vậy, khi sử dụng BĐTD để trình bày những sự kiện lịch sử chúng ta dễ dàng liên kết sự kiện với nhau tạo thành những chuổi kiến thức làm cho học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức

Khi liên kết các sự kiện lịch sử trên một BĐTD thầy giáo trình bày kiến thức

sẽ có hệ thống và hấp dẫn học sinh hơn, học sinh dễ dàng tiếp thu kiến thức hơn Tất cả mọi tiến trình của bài dạy đều có thể vận dụng BĐTD để dạy

a/ Bản đồ tư duy để giới thiệu nội dung bài:

Khi giới thiệu nội dung bài mới, người thầy có nhiều cách để giới thiệu, giới thiệu bằng BĐTD là một cách tương đối đơn giản nhưng đạt hiệu quả cao, BĐTD tác động đến học sinh những kiến thức cơ bản nhất từ những đường nét đơn giản,

dễ hiểu, dễ tiếp thu

Ví dụ : khi dạy Lịch sử 9, bài 14: VIỆT NAM SAU CHIẾN TRANH THẾ

GIỚI THỨ NHẤT

Nếu sử dụng giáo án điện tử để dạy thì vấn đề đơn giản, còn nếu không sử dụng giáo án điện tử chúng ta có thể vẽ nhanh trên bảng đen BĐTD để giới thiệu

nội dung bài cho học sinh

Bước giới thiệu bài chính là bước tạo bộ khung ban đầu của BĐTD, hình dáng của BĐTD xuất hiện, bao nhiêu nhánh, bao nhiêu cành xuất hiện, thầy và trò định hướng về hình dáng của BĐTD mà chúng ta sẽ vẽ

b/ Bản đồ tư duy để trình bày nội dung tùng phần

Khi dạy nội dung kiến thức từng phần, chúng ta có nhiều cách để cung cấp kiến thức cho học sinh, nhưng khi dạy với BĐTD chúng tôi thường sử dụng một số

phương pháp sau:

- Hướng dẫn học sinh đọc sách giáo khoa để tìm ra các sự kiện, sau đó giáo viên phân tích đào sâu Giáo viên liệt kê các sự kiện lên BĐTD để học sinh trình

bày hoàn chỉnh sự kiện

Vì dụ : Khi dạy Lịch sử 9, bài 23: TỔNG KHỞI NGHĨA THÁNG TÁM 1945 VÀ

SỰ THÀNH LẬP NƯỚC VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA, mục 2 và 3 là

diễn biến của Tổng khởi nghĩa ta có thể vẽ sơ đồ sau:

Sau khi vẽ BĐTD chúng ta cho học sinh trình bày diễn biến theo bản đồ, qua

đó, các em nắm được trình tự và liên kết các sự kiện với nhau

- Bản đồ tư duy trong bộ môn Lịch sử cũng chính là sơ đồ thời gian, cho nên

khi giảng dạy nội dung có sự kiện tiến triển theo thời gian chúng ta sử dụng BĐTD

để dạy Sau khi đọc đoạn sách giáo khoa, giáo viên gợi ý để học sinh xác định các

cột mốc thời gian, giáo viên vẽ lên sơ đồ, sau đó phân tích nội dung

Ví dụ: khi Lịch sử 9, dạy bài 16: HOẠT ĐỘNG CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC

Ở NƯỚC NGOÀI TRONG NHỮNG NĂM 1917-1923, học sinh đọc sách giáo

khoa mục I : Nguyễn Ái Quốc ở Pháp, học sinh tìm các sự kiện:

- 1919, 7/1920, 12/1920, 1921 giáo viên thể hiện sự kiện lên BĐTD và sau

đó phân tích sự kiện

Khi dạy phần diễn biến trên BĐTD, chúng ta liên kết được trình tự diễn biến như một sơ đồ thời gian, còn nội dung diễn biến chúng ta phải sử dụng những biện pháp sư phạm khác dể mở rộng, đào sâu kiến thức

c/ Bản đồ tư duy dạy toàn bài.

Trong nội dung chương trình môn lịch sử, có một số bài chúng ta có thể thực hiện dạy toàn bài theo BĐTD, chủ yếu là những bài mà sách giáo khoa trình bày những khái niệm, những sự kiện có hệ thống, học sinh đọc sách giáo khoa có thể trình bày được những khái niệm Chúng ta có thể cho học sinh đọc sách giáo khoa, thầy giáo hướng dẫn vẽ BĐTD, sau đó phân tích khái niệm, học sinh vẽ BĐTD vào

vở và học bài theo BĐTD

Ví dụ : Khi dạy Lịch sử 9, bài 14: VIỆT NAM SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ NHẤT, nội dung bài có 3 mục, chia làm 3 nhánh chính, học sinh đọc sách giáo khoa và tìm ra các ý là các cành nhỏ, chúng ta hướng dẫn học sinh vẽ BĐTD, và đây cũng là nội dung cô đọng của toàn bài, khi học học sinh sẽ dễ nhớ

kiến thức của bài học

d/ Bản đồ tư duy để tổng kết, củng cố

Với thế mạnh của BĐTD là kiến thức được hệ thống hóa dưới dạng sơ đồ, các đường nối là sự diễn tả mạch logic kiến thức hoặc các mối quan hệ nhân quả hay quan hệ tương đương, cộng thêm màu sắc của các đường nối, màu sắc của các đơn

vị kiến thức, sẽ giúp học sinh nhìn thấy “Bức tranh tổng thể” cả một phần kiến thức đã học Có nhiều cách xây dựng BĐTD trong tiết ôn tập, củng cố:

- Thông thường giáo viên cho một số câu hỏi và bài tập để học sinh chuẩn bị ở nhà Trong tiết ôn tập, củng cố, giáo viên hướng dẫn học sinh tự lập BĐTD, sau đó cho học sinh trao đổi kết quả với nhau và sau cùng đối chiếu với BĐTD do giáo

viên lập ra Từng em có thể bổ sung hay sửa lại BĐTD của mình và coi đó là tài liệu ôn tập của mình.

- Cách khác: Giáo viên lập BĐTD mở Trong giờ ôn tập, củng cố, giáo viên chỉ

vẽ một số nhánh chính, thậm chí không đủ nhánh, hoặc thiếu, hoặc thừa thông tin trong tiết học đó, giáo viên yêu cầu học sinh tự bổ sung, thêm hoặc bớt thông tin,

để cuối cùng toàn lớp lập được một BĐTD ôn tập, củng cố kiến thức chương đó tương đối hoàn chỉnh và hợp lý Cách làm này sẽ lôi cuốn được sự tham gia của học sinh ( suy nghĩ nhiều hơn, trao đổi nhiều hơn, tranh luận nhiều hơn) và giờ ôn tập, tổng kết chương sẽ không tẻ nhạt và có chất lượng hơn

Trong bộ môn lịch sử, loại bài tổng kết thường được viết thành từng bài, các tác giả sách giáo khoa đã một lần cô đọng kiến thức, chúng ta vận dụng vào BĐTD tương đối dễ vì những đơn vị kiến thức đã được khái quát, rút gọn, chúng ta chỉ

làm nhiệm vụ hướng dẫn học sinh vẽ BĐTD

Thông qua tiết tổng kết, với BĐTD chúng ta có thể củng cố kiến thức từng

chương, từng phần

Ví dụ: khi dạy Lịch sử 6, tiết 29, bài: 25: ÔN TẬP CHƯƠNG III Nội dung ôn tập giai đoạn “nghìn năm Bắc thuộc” chủ yếu nằm trong 3 nội dung: Chính sách cai trị, những lần thay đổi tên của nước ta và các cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta,

3 nội dung nằm trong 3 nhánh của BĐTD rất dẽ dàng khai thác, khi dạy học sinh rất thú vị

Tóm lại : Dạy học bằng bản đồ tư duy rất phù hợp với phương pháp dạy học tích cực mà ngành giáo dục đã và đang triển khai, đối với môn Lịch sử , sử dụng BĐTD trong tất cả các tiến trình của bài dạy, từ giới thiệu bài, dạy bài mới, tổng

kết, củng cố, ôn tập và cả những bài tập …đều có thể vận

6 Học tập thông qua biểu đồ

7 Đưa ra ý tưởng mới…

Nói chung, sử dụng dạy và học với BĐTD rất cần cho cả người dạy lẫn người học, thầy giáo sẽ giảng bài hệ thống hơn, hay hơn, học sinh tiếp thu kiến thức tích cực hơn, hứng thú hơn

Dưới đây là bảng thống kê kết quả chất lượng học tập của học sinh trước và sau khi vận dụng BĐTD vào dạy và học:

Chất lượng làm bài của học sinh :

Đối tượng

thăm dò

Trước khi thực hiện SKKN Sau khi thực hiện SKKN

bài kiểm tra giữa kỳ Học Ký 1Dưới

trung bình

Trêntrung bình

Dướitrung bình

khi chúng ta sử dụng BĐTD để dạy học

Thông qua các tiết đã dạy học bằng BĐTD, chúng tôi nhận thấy rằng: có thể thực hiện trong tất cả các tiết lịch sử ở nhà trường Trung học cơ sở Tuy nhiên, không nhất thiết tiết dạy nào cũng phải sử dụng BĐTD, vì một số phương pháp khác cũng có hiệu quả không kém, chúng ta chỉ làm phong phú thêm hình thức dạy

và học để gây hứng thú học tập cho học sinh

IV KIẾN NGHỊ VÀ ĐỀ XUẤT

Việc dạy học với BĐTD rất thuận tiện với các tiết dạy giáo án điện tử, nhà trường cần xây dựng các phòng máy cho giáo viên dạy

Giáo viên cần được rèn luyện kỹ năng MINDMAPPING ( lập bản đồ tư duy ), nên có các chuyên đề bồi dưỡng cho giáo viên, nên mua bản quyền các phần mềm iMind Map v.4, v.5, v.6 cho giáo viên sử dụng

Nhà trường nên cho học sinh tham gia các hoạt động có sử dụng BĐTD, ví dụ trong sinh hoạt Đội TNTP, hội thi vẽ BĐTD toàn trường, toàn ngành

Đối với môn Lịch sử 6, nên đưa nội dung dạy học sinh cách lập BĐTD vào tiết bài tập lịch sử, chương trình lớp 6 có 2 tiết bài tập lịch sử Hiện nay chúng ta đang dạy các loại hình bài tập, theo chúng tôi, có thể giảm bớt 1 tiết bài tập để dạy nội dung lập BĐTD cho học sinh đầu cấp

Trên đây là Sáng kiến kinh nghiệm Nâng cao phương pháp dạy học môn lịch sử sử dụng sơ đồ tư duy của nhóm chúng tôi Rất mong được sự góp ý của

TÀI LIỆU THAM KHẢO.

1.Tổ chức hoạt động dạy học với bản đồ tư duy, TS.Trần Đình

Châu – Dự án Phát triển GD THCS II- Bộ GD & ĐT và TS Đặng Thị Thu Thủy - Viện Khoa học Giáo dục VN.

2 Sử dụng Bản đồ tư duy ( Mind map ) trong dạy và học - Thân Thị Diệp Nga.

3 http://bandotuduy.violet.vn Bản đồ tư duy trong dạy và học

4 Biên bản Góp ý Hội giảng chuyên đề Cụm TX La Gi – Năm học : 2012-2013 – Môn ; Lịch sử.

5 Sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy và học môn lịch sử 9 - Nguyễn Thị Thu

Thủy



Được đăng bởi Đoàn Luyến vào lúc 10.7.13

Gửi email bài đăng này BlogThis! Chia sẻ lên Twitter Chia sẻ lên Facebook

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Bài đăng Cũ hơn Trang chủ

Đăng ký: Đăng Nhận xét (Atom)

Nội dung Blog:

- Nghiên cứu Lịch sử Việt Nam và Văn hoá Việt Nam.

- Lịch sử địa phương tỉnh Bình Thuận.

- Ghi lại những hình ảnh sinh hoạt của gia đình, nhà trường và bạn bè thân thiết

- Những sinh hoạt giải trí và liên kết bạn bè

Đăng nhập

MỤC LỤC

DALAT 2011

• Nước Việt Nam thời "Quan liêu, bao cấp"(1976-1986)

Tem phiếu thời bao cấp Khi chuẩn bị cho Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, nguyên Tổng bí thư Nông Đức Mạnh đã nói: "Tìm

• Quá trình hình thành và phát triển cộng đồng dân tộc Việt Nam

I Mở đầu Dân tộc Việt Nam là một dân tộc đa tộc người, đã trãi qua những bước thăng trầm trong lịch sử, là nước chịu nhiều t

Quan hệ giao lưu văn hoá Pháp - Việt

I Mở đầu Tiến trình văn hoá Việt Nam, cho đến nay, đã trải qua nhiều biến động, nhưng do những hoàn cảnh địa lí – khí hậu v

•

Tầm quan trọng của việc Phân kỳ trong lịch sử

I MỞ ĐẦU : Trong việc nghiên cứu và biên soạn lịch sử, việc phân kỳ lịch sử là vấn đề rất quan trọng Bất kỳ lịch sử củ

•

Suy nghỉ về nền giáo dục Việt Nam hiện nay

Chuyên đề : Lý luận dạy học Đại học Đề tài tiểu luận: Có một số ý kiến cho rằng : Nên chấn hưng lại nền Giáo dục Việt

•

Tôn giáo ở Việt Nam

I.Mở đầu: Tôn giáo là một thực thể khách quan của xã hội, luôn gắn liền với đời sống chính trị, văn hoá, xã hội của một nước l

• Vận dụng Bản đồ tư duy trong việc dạy và học môn Lịch sử ở nhà trường THCS

I ĐẶT VẤN ĐỀ 1 Lý do chọn đề tài: Bản đồ tư duy ( mind map) còn gọi là Sơ đồ tư duy, là hình thức ghi chép sử dụng màu

Luận văn : Vai trò của Mặt trận DTGPMNVN trong cuộc kháng chiến chống Mỹ- P1

Hình ảnh bảo vệ Luận văn Thạc sĩ ngày 13/12/2007

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Trong cuộc kháng chi

Năm học: 2010 - 2011