Bảo hiểm xã hội tự nguyện –và một số kiến nghị hoàn thiện

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một chính sách cơ bản trong hệ thống an sinh xã hội của mỗi quốc gia. Với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường, trình độ dân trí được nâng cao, người lao động càng ngày càng nhận thức rõ được tầm quan trọng của BHXH. Tuy nhiên, không phải người lao động nào cũng có đủ điều kiện được tham gia BHXH bắt buộc. Cùng với BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện được hình thành theo quy định của Luật BHXH 2006 và triển khai từ 112008 góp phần làm đầy đủ, hoàn thiện hơn pháp luật bảo hiểm xã hội nước ta, bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật về bảo hiểm xã hội cho mỗi người lao động, là điều kiện, yếu tố khuyến khích nền kinh tế nhiều thành phần phát triển. Quan điểm về việc xây dựng và thực hiện bảo hiểm xã hội tự nguyện để đảm bảo quyền được tham gia bảo hiểm xã hội của mọi người lao động đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm từ rất sớm. Ngay từ khi xây dựng Bộ Luật Lao động năm 1994, tại Điều 140 Chương XII của Bộ Luật Lao động được Quốc hội khoá IX thông qua năm 1994, đã quy định “các loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộc hoặc tự nguyện được áp dụng đối với từng loại đối tượng và từng loại doanh nghiệp để bảo đảm cho người lao động được hưởng các chế độ bảo hiểm xã hội thích hợp”. Vì vậy, dù mới được triển khai nhưng trên phương diện nghiên cứu khoa học đã có khá nhiều đề tài nghiên cứu, các công trình khoa học và bài viết về BHXH tự nguyện. Tuy nhiên, do chưa có nhiều thời gian kiểm nghiệm thực tế nên hầu hết các tác giả mới chỉ nghiên cứu BHXH tự nguyện ở góc độ lý luận, chưa nghiên cứu tập trung thống nhất, đánh giá một cách tổng quan nhất về loại hình BHXH này. Bên cạnh sự phát triển của xã hội, theo yêu cầu hoàn thiện pháp luật luôn được đặt ra. Nghiên cứu thực trạng pháp luật hiện hành về BHXH tự nguyện trên cơ sở những kết quả đạt được, những tồn tại, bất cập từ đó hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện quy định pháp luật về BHXH tự nguyện luôn phải được thực hiện rộng rãi.

LỜI MỞ ĐẦU

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một chính sách cơ bản trong hệ thống an sinh

xã hội của mỗi quốc gia Với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thịtrường, trình độ dân trí được nâng cao, người lao động càng ngày càng nhậnthức rõ được tầm quan trọng của BHXH Tuy nhiên, không phải người lao độngnào cũng có đủ điều kiện được tham gia BHXH bắt buộc Cùng với BHXH bắtbuộc, BHXH tự nguyện được hình thành theo quy định của Luật BHXH 2006 vàtriển khai từ 1/1/2008 góp phần làm đầy đủ, hoàn thiện hơn pháp luật bảo hiểm

xã hội nước ta, bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật về bảo hiểm xã hộicho mỗi người lao động, là điều kiện, yếu tố khuyến khích nền kinh tế nhiềuthành phần phát triển

Quan điểm về việc xây dựng và thực hiện bảo hiểm xã hội tự nguyện đểđảm bảo quyền được tham gia bảo hiểm xã hội của mọi người lao động đã đượcĐảng và Nhà nước ta quan tâm từ rất sớm Ngay từ khi xây dựng Bộ Luật Laođộng năm 1994, tại Điều 140 Chương XII của Bộ Luật Lao động được Quốc hội

khoá IX thông qua năm 1994, đã quy định “các loại hình bảo hiểm xã hội bắt buộc hoặc tự nguyện được áp dụng đối với từng loại đối tượng và từng loại doanh nghiệp để bảo đảm cho người lao động được hưởng các chế độ bảo hiểm

xã hội thích hợp” Vì vậy, dù mới được triển khai nhưng trên phương diện

nghiên cứu khoa học đã có khá nhiều đề tài nghiên cứu, các công trình khoa học

và bài viết về BHXH tự nguyện Tuy nhiên, do chưa có nhiều thời gian kiểmnghiệm thực tế nên hầu hết các tác giả mới chỉ nghiên cứu BHXH tự nguyện ởgóc độ lý luận, chưa nghiên cứu tập trung thống nhất, đánh giá một cách tổngquan nhất về loại hình BHXH này

Bên cạnh sự phát triển của xã hội, theo yêu cầu hoàn thiện pháp luật luônđược đặt ra Nghiên cứu thực trạng pháp luật hiện hành về BHXH tự nguyệntrên cơ sở những kết quả đạt được, những tồn tại, bất cập từ đó hoàn thiện vànâng cao hiệu quả thực hiện quy định pháp luật về BHXH tự nguyện luôn phảiđược thực hiện rộng rãi Trải qua gần 4 năm thi hành, đến nay chúng ta đã cóđiều kiện kiểm nghiệm, đánh giá BHXH một cách thực tế nhất Bởi vậy, tôi đã

chọn đề tài: “ Bảo hiểm xã hội tự nguyện – 4 năm thực hiện và một số kiến nghịhoàn thiện” làm khóa luận tốt nghiệp của mình.

Là một sinh viên luật, trong phạm vi nghiên cứu của khóa luận, tôi xintrình bày những hiểu biết của mình về BHXH tự nguyện theo quy định của Luậtbảo hiểm xã hội 2006

Khóa luận sẽ cố gắng làm sang tỏ một cách cụ thể những đặc thù củaBHXH tự nguyện không chỉ trên phương diện lý luận, pháp luật thực định màcòn căn cứ trên thực tế triển khai thực hiện Với mong muốn BHXH tự nguyệnkhông chỉ dừng lại ở các quy định mà có thể triển khai sâu rộng, thực hiện tốtvai trò của mình trong hệ thống an sinh xã hội, trên cơ sở những nghiên cứu,khóa luận xin đưa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định pháp luậtBHXH tự nguyện và nâng cao hiệu quả của việc thực hiện BHXH trên thực tế

Trong quá trình nghiên cứu, kháo luận đã sử dụng các phương pháp phântích, tổng hợp, phương pháp so sánh, thống kê… kết hợp giữa lý luận và thựctiễn để tìm hiểu vấn đề

Ngoài Lời mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, khóa luậngồm 3 chương

Chương 1 : Khái quát chung về BHXH tự nguyện

Chương 2: Pháp luật và thực hiện Pháp luật về BHXH tự nguyện 4 nămqua ( 2008 – 2011)

Chương 3 : Một số kiến nghị hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiệnBHXH tự nguyện

Với một đề tài nghiên cứu không hề mới, tiếp thu những kết quả, số liệunghiên cứ trước đó, hy vọng khóa luận có thể cung cấp cho người đọc một cáchtiếp cận đầy đủ về BHXH tự nguyện, thấy được các quy định, chính sách vềBHXH đang từng bước từng bước đi vào đời sống Trong quá trình tìm hiểu,nghiên cứu đề tài, do hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm, khóa luận khôngtránh khỏi những khiếm khuyết Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến củathầy cô giá và các bạn để tôi có điều kiện nghiên cứu vấn đề này một cách sâusắc hơn trong thời gian tới Xin trân trọng cảm ơn !

Chương 1 : Khái quát chung về BHXH tự nguyện

1 Khái niệm BHXH tự nguyện

1.1.Khái niệm BHXH

Trong cuộc sống, con người muốn tồn tại và phát triển đòi hỏi phải thỏamãn các nhu cầu tối thiểu về vật chất và tinh thần hay nói cách khác con ngườiphải lao động để tồn tại Trong thực tế không phải lúc nào cuộc sống và laođộng cũng đều thuận lợi, thu nhập thường xuyên, sức khỏe ổn định mà luôn tiềm

ẩn những nguy hiểm, rủi ro như thiên tai, lũ lụt, ốm đau, tai nạn, những biếnđộng xã hội Không ai tránh khỏi quy luật sinh – lão – bệnh – tử , không ailường trước được những khó khăn rủi ro sẽ xảy ra Trong những trường hợp đó,thu nhập cá nhân mất hoặc giảm sút, khả năng lao động cũng hạn chế nhưng cácnhu cầu cấp thiết của cuộc sống không hề mất đi mà còn tăng lên đáng kể, thậmchí đòi hỏi các nhu cầu mới như ốm đau cần được chữa bệnh, tai nạn cần ngườiphục vụ…Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp tới bản thân và gia đình mỗingười mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển chung của toàn xã hội Bởi vậy,muốn tồn tại con người và xã hội phải tìm ra những biện pháp khắc phục.BHXH là một biện pháp tỏ rõ sự ưu việt, có “sự bảo vệ của cộng đồng xã hộiđối với các thành viên của mình thông qua sự huy động các nguồn đóng góp vàoquỹ bảo hiểm xã hội để trợ cấp trong các trường hợp ốm đau, tai nạn, thương tật,già yếu, thất nghiệp Đồng thời chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đôngcon để ổn định đời sống của thành viên và đảm bảo an toàn của xã hội”

Dưới góc độ pháp lý, “chế độ BHXH là tổng hợp các quy định của Nhànước, quy định các hình thức đảm bảo điều kiện vật chất và tinh thần cho ngườilao động và trong một số trường hợp là thành viên gia đình họ khi bị giảm hoặcmất khả năng lao động”[ GT, Tr 105] Luật BHXH 2006 đưa ra khái niệmBHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người laođộng khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động,bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vàoquỹ bảo hiểm xã hội ( Khoản 1 Điều 3).

Nhìn chung, khái niệm BHXH được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhaunhưng đều nhấn mạnh tính chất bảo vệ thu nhập của người lao động Theo cách

hiểu chung, ta có thể hiểu: “BHXH là sự tổ chức bảo đảm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không được sử dụng, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác, nhằm góp phần đảm bảo an toàn kinh tế cho người lao động và gia đình họ; đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội”

Các quốc gia luôn nhận thức rõ ràng người lao động là nguồn lực chính củaquốc gia, là yếu tố quan trọng cho sự phát triển chung của xã hội Vì vậy, đảmbảo an sinh xã hội, đảm bảo cuộc sống của người lao động với nòng cốt làBHXH luôn được quan tâm, chú trọng xây dựng

1.2.Khái niệm BHXH tự nguyện

Nhằm mục đích “ không ngừng mở rộng mạng lưới an sinh xã hội” nhưNghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã đề ra, cùng với BHXH bắtbuộc, BHXH tự nguyện ở Việt Nam ra đời và phát triển đã góp phần làm đầy

đủ, hoàn thiện hơn pháp luật BHXH nước nhà, bảo đảm quyền bình đẳng vềBHXH cho mỗi người lao động

“Tự nguyện là theo yêu cầu, đề nghị của chính mình, xuất phát từ ý muốncủa bản thân” [ tr 1675] Ta có thể hiểu bản chất tự nguyện của BHXH thể hiện

ở sự tự do ý chí của người tham gia, việc tham gia BHXH xuất phát từ nhu cầu,nguyện vọng của chính bản thân người lao động mà không có sự bắt ép haycưỡng chế từ bất cứ chủ thể nào khác.

Theo từ điển giải thích thuật ngữ Luật học: “ BHXH tự nguyện là loại hìnhBHXH hình thành trên cơ sở kết hợp giữa việc tổ chức, bảo trợ của Nhà nướcvới sự tham gia tự nguyện của người lao động có nhu cầu bảo hiểm [tr87]

Theo Luật BHXH 2006, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH mà người laođộng tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phùhợp với thu nhập của mình để hưởng BHXH ( Khoản 3 Điều 3 Luật BHXH )Nhìn chung, căn cứ vào mục tiêu an sinh xã hội của BHXH nói chung, tínhchất đặc thù luôn bảo đảm tính tự nguyện cho người tham gia, có thể hiểu mộtcách tổng quát: BHXH tự nguyện là một hình thức bảo hiểm xã hội được ápdụng cho những người lao động có nhu cầu, nguyện vọng tham gia theo cơ chế

tự nguyện Trong đó xác định các mức và phương tiện đóng BHXH tự nguyệnkhác nhau, tạo điều kiện cho người lao động tham gia bảo hiểm phù hợp vớikhả năng, điều kiện thực tế

2 Đặc điểm BHXH tự nguyện.

BHXH tự nguyện là một hình thức tham gia của BHXH bên cạnh BHXHbắt buộc Do vậy, BHXH tự nguyện cũng mang đầy đủ các đặc điểm của BHXHnói chung:

- BHXH luôn có một bên tham gia là cơ quan BHXH do nhà nước thànhlập và quản lý

- BHXH mang tính chất tương trợ cộng đồng giữa những người lao độngtrong phạm vi quốc gia

- BHXH nhằm mục đích an sinh xã hội thông qua các chế độ trợ cấp bảođảm thay thế và bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất thunhập hoặc bị giảm, mất khả năng lao động, mất việc làm trong những điều kiệnnhất định

- Người lao động tham gia BHXH có nghĩa vụ đóng góp để hình thành quỹbảo hiểm xã hội.

Bên cạnh những đặc điểm chung, BHXH tự nguyện còn mang một số nétriêng biệt, đặc thù :

Trước hết, đúng như tên gọi của nó, việc tham gia BHXH tự nguyện hoàn toàn mang tính chất tự nguyện:

BHXH tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước ban hành cơ chế, chínhsách, tổ chức thực hiện để động viên, khuyến khích người lao động tiết kiệmthu nhập để tham gia nhằm tạo một quỹ tích luỹ sử dụng bù đắp thu nhập, ổnđịnh cuộc sống cho người lao động khi hết tuổi lao động, giảm bớt gánh nặngcho cộng đồng, gia đình, góp phần đảm bảo công bằng, an sinh xã hội Chính vìvậy mà BHXH tự nguyện luôn bảo đảm tính tự nguyện của người tham gia Với BHXH bắt buộc, những người lao động thuộc diện đóng BH phải “ bắtbuộc’’ tham gia Đó không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ, trách nhiệm của họ.Nếu họ không tham gia loại hình BHXH này “ tùy theo tính chất, mức độ viphạm mà xử vi phạm hành chính, xử lý kỉ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hìnhsự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường” (Khoản 1 Điều 138 Luật BHXH 2006).Ngược lại, đối với người lao động thuộc khu vực phi chính thức ( đối tượngkhông bắt buộc tham gia BHXH) việc tham gia hay không tham gia BHXH hoàntoàn phụ thuộc vào ý chí, nhu cầu tham gia của bản thân họ, không một chủ thểnào có thể cưỡng chế

Tính tự nguyện còn thể hiện cụ thể ở việc người tham gia BHXH tự nguyện

có thể lựa chọn trên cơ sở các quy định của pháp luật mức đóng và phương thứcđóng phù hợp với nhu cầu và thu nhập của mình Bởi lẽ, đối tượng tham gia loạihình BH này thường có thu nhập không thường xuyên và ổn định, việc xác địnhthu nhập của đối tượng này khá khó khăn và phức tạp nên để tạo điều kiện thuậnlợi, khuyến khíc việc tham gia BHXH tự nguyện thì các quy định pháp luật đãlinh hoạt trong việc cho phép người nào động lựa chọn, thay đổi mức thu nhậpcũng như phương thức đóng BHXH tự nguyện

Bên cạnh đó, xét về mặt lý luận, người lao động tham gia BHXH còn cóthể lựa chọn tham gia một số chế độ bảo hiểm xã hội phù hợp với nhu cầu củamình Hiện nay, ở hình thức BHXH bắt buộc đang thực hiện các chế độ sau: ốmđau; thai sản; TNLĐ, bệnh nghề nghiệp; hưu trí và tử tuất; thất nghiệp Trongchính sách BHXH ở nhiều quốc gia có quy định nhiều chế độ khác nhau choNLĐ lựa chọn tùy thuộc vào khả năng và nguyện vọng của họ Xuất phát từhoàn cảnh kinh tế, xã hội của đất nước mà ở Việt Nam hiện nay BHXH tựnguyện mới thực hiện 2 chế độ hưu trí và tử tuất Với sự mở rộng, gia tăng cácchế độ BH khác thì trong tương lai không xa, tin chắc NLĐ thêm nhiều lựa chọnkhi tham gia BHXH tự nguyện, tính chất tự nguyện của loại hình BH này sẽngày càng thể hiện rõ nét.

Thứ hai, BHXH tự nguyện có đối tượng áp dụng rộng rãi:

Mọi đối tượng trong xã hội, không phân biệt thành phần kinh tế, vùngmiền, mức thu nhập nếu có nhu cầu và điều kiện đều có thể tham gia BHXH tựnguyện Đối tượng mà BHXH tự nguyện hướng tới là những người lao độngthuộc khu vực không chính thức, những người lao động không thuộc diện thamgia BHXH bắt buộc Những đối tượng này chiếm đông đảo trong xã hội, theo sốliệu năm 2010, cả nước có trên 48 triệu người trong độ tuổi lao động lao độngthì có tới 33 triệu người lao động hoạt động trong khu vực phi chính thức, chưa

kể tới số lượng lao động gia tăng mỗi năm Bên cạnh đó là nhu cầu tham giaBHXH tự nguyện của những hiện nay đã tưng tham gia BHXH bắt buôc Có thểnói, BHXH tự nguyện hướng tới đông đảo người lao động trong xã hội

Thứ ba, Quỹ BHXH tự nguyện hình thành trên cơ sở đóng góp của người lao động, không có sự tham gia của người sử dụng lao động, ngoài ra còn có sự

hỗ trợ của Nhà nước.

BHXH bắt buộc được hình thành trên cơ sở quan hệ lao động giữa NLĐ vàngười sử dụng lao động NLĐ tham gia quan hệ lao động không chỉ tạo ra thunhập cho bản thân mà còn tạo ra lợi nhuận cho NLĐ Duy trì quan hệ lao động,thể hiện trách nhiệm của mình với NLĐ, người sử dụng lao động có trách nhiệm

đóng góp một phần vào quỹ BHXH Khác với BHXH bắt buộc, người lao độngtham gia BHXH tự nguyện hầu như không thiết lập quan hệ lao động lâu dài vớingười sử dụng lao động, họ thường làm việc theo thời vụ, thu nhập có được từnhiều công việc…Bởi vậy mà người sử dụng lao động không có trách nhiệm vớinhững người này, nếu người tham gia BHXH tự nguyện nếu tham gia quan hệlao động ( dưới 3 tháng) thì khoản tiền lương hàng tháng do người sử dụng chitrả có thể được người lao đọng tự lo bảo hiểm Người lao động phải tự mìnhđóng góp vào quỹ BHXH tự nguyện Tuy nhiên, để động viên, khuyến khíchtham gia BHXH, người tham gia BHXH tự nguyện luôn nhận được sự hỗ trợ,giúp đỡ của nhà nước.

3 Tầm quan trọng của BHXH tự nguyện trong nền kinh tế thị trường

BHXH là trụ cột chính, là xương sống trong hệ thống an sinh xã hội ( ILO).BHXH đã đem lại chỗ dựa vững chắc cho cuộc sống người lao động, cho sự ổnđịnh của các doanh nghiệp, các công ty và tổ chức Là một trong những hìnhthức của BHXH, BHXH tự nguyện đóng vai trò to lớn trong đời sống xã hội.Đặc biệt, với sự phát triển kinh tế Việt Nam hiện nay, BHXH tự nguyện càngkhẳng định tầm quan trọng đối với người lao động:

Thực hiện đường lối công nghiệp hóa, hiện đại hóa phát triển nền kinh tếhàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường, hội nhập sâu rộng kinh tếquốc tế Hòa trong sự phát triển chung của ASEAN, cộng đồng AEC, gia nhậpcác tổ chức WTO, khu vực AFTA, AIA,…Việt Nam đang có những chuyểnbiến tích cực trên nhiều mặt, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế tương đối nhanh kéotheo sự thay đổi về cơ cấu ngành nghề, cơ cấu lao động, cơ cấu khu vực kinh tếtrở nên đa dạng hơn, mức sống của người lao động thuộc các thành phần kinh tếđều tăng lên, thu nhập của họ không những trang trải được các nhu cầu sinh hoạthàng ngày mà còn có tích lũy, dự phòng Đồng thời Sự phát triển đó đã tạo điềukiện cho thị trường lao động phát triển hơn, số người lao động tăng lên, sựchuyển dịch lao động giữa các thành phần kinh tế tăng cao, đặc biệt số lượng laođộng trong khu vực phi chính thức tăng nhanh chóng Như vậy, số lượng lao

động thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc sẽ ít đi, thay vào đó là một lượng lớnlao động tự do luôn phải đối mặt với những biến cố rủi ro, sự đào thải của “ thịtrường” Giải quyết những vấn đề của thị trị lao động, mặt trái của hội nhập pháttriển kinh tế, ổn định xã hội thông qua hệ thống BHXH là một công cụ hữu hiệu.Trong đó cần thiết quy định một loại hình bảo hiểm dành cho người lao động ởkhu vực phi chính thức như BHXH tự nguyện.

Đồi với người lao động : Bất kì người lao động nào khi tham gia quá trìnhlao động sản xuất đều mong muốn thu nhập của mình được đảm bảo, có được sự

ổn định, an toàn cho cuộc sống Nếu như người lao động ở khu vực chính thức,

có được sự hỗ trợ, đảm bảo thông qua BHXH bắt buộc thì người lao động tự do,

ở khu vực phi chính thức càng cần có sự đảm bảo cho những rủi ro, bất trắc mà

họ có thể gặp phải BHXH tự nguyện sẽ góp phần đảm bảo điều kiện vật chất vàtinh thần cho người lao động khi thu nhập họ bị giảm hoặc mất đi do tuổi giàhoặc những biến cố trong cuộc sống Không chỉ vậy, khi tham gia BHXH tựnguyện, người lao động trong khu vực phi chính thức sẽ có được sự bình đẳngtrong tham gia BHXH với lao động trong khu vực chính thức, từ đó họ càng có

sự an tâm, tin tưởng trong cuộc sống

Đối với xã hội, với sự hỗ trợ của quỹ BHXH tự nguyện, Nhà nước giảm bớtgánh nặng những chi phí khi cuộc sống người dân gặp khó khăn, tạo sự chủđộng về tài chính Mặt khác, sự bình đẳng giữa mọi người lao động ở các khuvực, các thành phần kinh tế khác nhau trong việc đều được tham gia BHXHchính là một yếu tố thúc đẩy sự phát triển bền vững của thị trường lao động, sự

ổn định của nền kinh tế Hơn nữa, thông qua việc tham gia BHXH tự nguyện,mối quan hệ giữa Nhà nước và phần đông người lao động trong xã hội càng trởnên khăng khít, gắn bó Người dân cảm thấy quyền lợi được đảm bảo, tin tưởngvào chế độ xã hội từ đó mà sẵn sàng cống hiến hết sức mình trong lao động, vì

sự phát triển bền vững BHXH tự nguyện thể hiện sự quan tâm của Đảng, nhànước tới mọi thành phần kinh tế, thể hiện rõ nét sự tương thân, tương ái, đoànkết giúp đỡ lẫn nhau giữa các thành viên trong xã hội; là công cụ đắc lực giúp

xóa đói giảm nghèo và thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.

BHXH tự nguyện thực hiện trên cơ sở tự nguyện của người tham gia.

Đây là nguyên tắc đặc thù, thể hiên bản chất của BHXH tự nguyện – mộtchế độ bảo hiểm hoàn toàn mang tính chất tự nguyện Người tham gia BHXH tựnguyện được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhậpcủa mình

Mức đóng BHXH tự nguyện được tính trên cơ sở mức thu nhập tháng đóng BHXH tự nguyện mà người tham gia lựa chọn nhưng có giới hạn tối thiểu và tối đa.

Một điểm dễ nhận thấy là đối tượng tham gia BHXH tự nguyện thường cóthu nhập không thường xuyên và định kì, rất khó xác định thu nhập hàng thángcủa họ theo một con số cụ thể Bởi vậy, nếu như người tham gia BHXH bắtbuộc, BH thất nghiệp có thể dựa trên cơ sở tiền lương, tiền công hàng tháng làmcăn cứ xác định mức đóng BH thì mức đóng BHXH tự nguyện lại dựa trên cơ sởmức thu nhập mà người tham gia lựa chọn, thay đổi theo khả năng của họ ở từngthời kì

Tuy linh hoạt trong việc lựa chọn mức đóng nhưng việc lựa chọn mức đóng

đó luôn phải đảm bảo phù hợp với giới hạn tối thiểu và tối đa: thấp nhất bằng

mức lương tối thiểu chung và cao nhất bằng 20 tháng lương tối thiểu chung.Việc khống chế mức sàn là cần thiết nhằm bảo đảm mức đóng và hưởng khôngquá thấp, bảo đảm BHXH tự nguyện có thể phát huy tác dụng của nó Đồngthời việc khống chế mức trần có thể tránh sự chênh lệch quá lớn về đời sống củanhững người hưởng bảo hiểm và tránh gây xáo trộn, khó khăn cho quỹ BH khiphải chi trả mức bảo hiểm quá cao so với mức chung.

Nguyên tắc đảm bảo sự liên thông giữa BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.

Nguyên tắc đã được khẳng định rõ tại Điều 4 Luật BHXH, theo đó: “Người lao động vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gian đóng BHXH tự nguyện được hưởng chế độ hưu trí và chế độ tử tuất trên cơ sở tổng thời gian đóng BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện”

Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện là những người thuộc diện khôngtham gia BHXH bắt buộc Tuy nhiên, với sự phát triển của kinh tế thị trường, sựthay đổi cơ cấu ngành nghề, nhu cầu phát triển của cá nhân kéo theo sự chuyểndịch của thành phần lao động, những người làm việc ở khu vực phi chính thức

có thể trở thành lao động tự do, làm việc khu vực phi chính thức và ngược lại Ởlại hình nào, người lao động đều có quyền tham gia BHXH đúng loại để bảo vệquyền lợi của mình Nếu không có sự lien thông giữa 2 loại hình BH sẽ thực sựthiệt thòi, không công bằng cho những người lao động khi bị gián đoạn, mấtquyền lợi vì sự thay đổi hình thức tham gia BHXH Để đảm bảo sự bình đẳng,đảm bảo quyền lợi cho người lao động khi tham gia BHXH theo cả 2 loại hìnhbảo hiểm xã hội, thuận lợi trong việc liên thông giữa BHXH bắt buộc và tựnguyện, phù hợp với chủ trương cải cách hành chính, sắp xếp lại doanh nghiệp,đổi mới công nghệ, đáp ứng được yêu cầu chuyển dịch lao động giữa các khuvực, các chế độ BHXH tự nguyện được thiết kế tương đối phù hợp theo các quyđịnh của loại hình BHXH bắt buộc, phù hợp với lộ trình cải cách chính sáchBHXH bắt buộc

Chương 2:Pháp luật và thực hiện pháp luật BHXH tự nguyện ở Việt Nam trong bốn năm qua ( 2008- 2011)

Quan điểm về việc xây dựng và thực hiện BHXH tự nguyện để đảm bảoquyền được tham gia BHXH của mọi người lao động đã được Đảng và Nhànước ta quan tâm từ rất sớm Ngay từ khi xây dựng Bộ Luật Lao động năm

1994, tại Điều 140 Chương XII của Bộ Luật Lao động được Quốc hội khoá IX

thông qua năm 1994, đã quy định “các loại hình BHXH bắt buộc hoặc tự nguyện được áp dụng đối với từng loại đối tượng và từng loại doanh nghiệp để bảo đảm cho người lao động được hưởng các chế độ BHXH thích hợp”, Bộ luật Lao động 2003 cũng quy định rõ: cần “xây dựng chế độ BHXH tự nguyện cho người lao động chưa tham gia BHXH bắt buộc”, những quy định này cũng nhằm mục đích “không ngừng mở rộng mạng lưới an sinh xã hội” như Nghị

quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã đề ra

Thi hành quy định này, năm 1995 Nhà nước đã ban hành chính sách BHXHbắt buộc đối với người lao động làm công ăn lương trong các thành phần kinh

tế Kể từ đó đến nay, chúng ta mới tập trung xây dựng và thực hiện loại hìnhBHXH bắt buộc theo cơ chế mới, còn loại hình BHXH tự nguyện mặc dù đãđược quy định trong Bộ Luật Lao động và đã qua nhiều lần nghiên cứu, nhưngvẫn chưa được ban hành do điều kiện kinh tế, xã hội chưa cho phép thực hiện

Từ cuối những năm 90, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã được giaonhiệm vụ nghiên cứu, xây dựng và trình ban hành loại hình BHXH tuổi già tựnguyện đối với nông dân và lao động nông thôn

Thực hiện nhiệm vụ này, từ năm 1997 đến nay, Bộ Lao động – Thươngbinh và Xã hội đã nhiều lần trình Chính phủ về việc ban hành Điều lệ BHXH tựnguyện Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc thực hiện BHXH tự nguyện là rất khókhăn do phần lớn đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội đều có thu nhập thấp,không ổn định, khả năng đóng hạn chế Vì vậy, Chính phủ đã có chỉ đạo hoànthiện chính sách BHXH tự nguyện và đưa vào Luật BHXH

Trước những tác động của hội nhập kinh tế cùng với cam kết của Chính

phủ trong việc gia nhập WTO về chính sách an sinh xã hội và với sự chin muồi

về nhận thức, về điều kiện kinh tế xã hội đất nước, về nhu cầu của đời sống xãhội, ngày 29/6 /2006 tại kì họp Quốc hội khóa XI, nước ta đã thông qua LuậtBHXH có hiệu lực từ ngày 1/1/ 2007 nhưng đối với loại hình BHXH tự nguyện

có hiệu lực từ ngày 1/1/2008 Các quy định liên quan đến các chế độ, mức đóng,mức hưởng của bảo hiểm xã hội tự nguyện được quy định tại Chương IV từĐiều 69 đến Điều 79 và mục 2 Chương VI từ Điều 98 đến Điều 101 của LuậtBảo hiểm xã hội Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để các Bộ, ngành liên quannghiên cứu, xây dựng, trình Chính phủ ban hành các văn bản hướng dẫn việc tổchức và thực hiện loại hình BHXH tự nguyện ở nước ta như Nghị định190/2007/ NĐ- CP hướng dẫn một số điều của Luật BHXH về BHXH tựnguyện, Thông tư 02/2008/ TT- BLĐTBXH hướng dẫn thực hiện một số điềucủa Nghị định 190/ 2007/ NĐ- CP …

Như vậy ở Việt Nam, BHXH tự nguyện đã được quy định cụ thể tại các vănbản pháp lý có giá trị cao Với sự chuẩn bị kĩ lưỡng mọi điều cần thiết, thực tiễn

4 năm triển khai sẽ cho ta những kinh nghiệm, bài học để hoàn thiện pháp luậtBHXH tự nguyện và triển khai hiệu quả loại hình bảo hiểm này

1 Chủ thể tham gia quan hệ BHXH tự nguyện

Quan hệ BHXH tự nguyện là quan hệ xã hội, phát sinh trong quá trình tổchức, quản lý và thực hiện BHXH tự nguyện giữa các bên tham gia, được quyphạm pháp luật về BHXH điều chỉnh Quan hệ BHXH tự nguyện được thực hiệnbởi các chủ thể

- Bên thực hiện BHXH

- Bên tham gia BHXH

- Bên hưởng BHXH

1.1.1.Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện

Người tham gia BHXH tự nguyện là người đóng phú vào quỹ BHXH tựnguyện để bảo hiểm cho mình hoặc người khác BHXH nói chung luôn có sựtham gia của Nhà nước trong chừng mực nhất định nhằm bảo vệ lực lượng lao

động trong xã hội, góp phần ổn định cuộc sống của người lao động Tuy nhiên,BHXH tự nguyện có điểm đặc thù về người tham gia, xuất phát từ bản chất củaBHXH tự nguyện trên cơ chế tự giá tham gia, tự giác đóng góp của người laođộng để hưởng các chế độ BHXH tự nguyện khi có đủ các điều kiện theo quyđịnh của Nhà nước Vì thế sự tham gia của người lao động chiếm vị trí đặc biệtquan trọng đối với sự phát triển của BHXH tự nguyện trên thực tế

Theo quy định tại khoản 5 Điều 2 Luật Bảo hiểm Xã hội thì “Người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện là công dân Việt Nam trong độ tuổi lao động, không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc”, điều này có nghĩa là

đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện gồm có:

- Người lao động làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn dưới 3 tháng

- Cán bộ không chuyên trách cấp xã

- Người tham gia các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, kể cả xã viênkhông hưởng tiền lương, tiền công trong các hợp tác xã, liên hợp hợp tác xã

- Người lao động tự tạo việc làm

- Người lao động làm việc có thời hạn ở nước ngoài mà trước đó chưa thamgia bảo hiểm xã hội bắt buộc hoặc đã nhận bảo hiểm xã hội một lần

- Người tham gia khác

( Điều 2 Nghị định 190/ 2007/ NĐ- CP)

Việc xác định người lao động tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc khôngthuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc cần được phân biệt thật rõ đểthuận lợi trong tổ chức thực hiện và tránh việc doanh nghiệp “lách luật”, khôngđóng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người lao động, mà hướng người lao độngtham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để trốn tránh trách nhiệm của người sửdụng lao động trong việc đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc Việc quy định cácnhóm đối tượng tham gia như trên tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức, thựchiện BHXH tự nguyện có hiệu quả và phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng.Đồng thời, theo quy định của pháp luật đã cho thấy đối tượng tham giaBHXH tự nguyện đã hướng tới gần hết lực lượng lao động trong cả nước Tính

đến 2011 Việt Nam có tới 46, 48 triệu người trong độ tuổi lao động, nếu thựchiện tốt BHXH tự nguyện thì sẽ có trên 50% dân số được thụ hưởng BHXH;trong đó đã phần là những người mà trước đây chưa có điều kiện được tham giaBHXH bắt buộc như nông dân, lao động tự do, người tự tạo việc làm Điều này

đã giảm bớt sự bất bình đẳng quyền lợi và nghĩa vụ giữa người lao động trongcác thành phần kinh tễ xã hội, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường đầy biếnđộng, cơ hội và rủi ro chia đều cho mọi người lao động

Thực tế, theo báo cáo của BHXH Việt Nam BHXH tự nguyện, triển khaithực hiện từ 1/1/2008 có khoảng 63.000người tham gia, trong đó có đến 80%đối tượng tham gia là người đã có thời gian đóng BHXH bắt buộc nay có nhucầu tiếp tục tham gia để có điều kiện hưởng lương hưu

Đến 31/6/ 2009, cả nước có khoảng 12390 người tham gia BHXH tựnguyện, tăng hơn 2 lần so với năm 2008 Tính đến cuối năm 2009, lượng ngườitham gia BHXH tự nguyện đã tăng lên một cách đáng kể là 41.193 người Tuynhiên, trong đó có một lượng lớn là số BHXH nông dân Nghệ An chuyển sang

và trên 70% số người trước đó đã có thời gian tham gia BHXH bắt buộc

BHXH tự nguyện năm 2010 ước thực hiện là 61.689 người, tăng 49,8% so

với năm 2009 Đến tháng 7/2011 số người tham gia đạt trên 82 ngàn Theo báocáo mới nhất của BHXH Việt Nam, số người tham gia BHXH tự nguyện là104.518 người, tăng 28,53%) so với năm 2010 Bên cạnh lực lượng chủ đạo lànhững đối tượng đã từng tham gia BHXH bắt buộc thì người lao động thời vụtrong các cơ quan, doanh nghiệp ngày càng nhận thức được lợi ích của BHXH

tự nguyện, đáng chú ý trong đó lao động thời vụ, cộng tác viên của Tập đoànviễn thông quân đội với sự hỗ trợ của BHXH Bộ Quốc Phòng đã chiếm hơn14.000 đối tượng, đạt tỷ lệ 22%

Nhìn chung, qua 4 năm BHXH tự nguyện, xuất phát từ con số 6 nghìnngười tham gia, với mức tăng mới bình quân là 25.500 người/năm đến nay đãđạt được kết quả đáng ghi nhận Tuy nhiên, nếu so sánh với một lực lượng đôngđảo người lao động hiện nay, không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc ( 86 1

% người trong độ tuổi lao động thuộc khu vực phi chính thực) con số này quả là

ít ỏi Hơn nữa, phần lớn người tham gia BHXH tự nguyện lại là những người đã

có thời gian đóng BHXH bắt buộc hoặc chuyển từ BHXH nông dân Nghệ Anchuyển sang

1.1.2 Đối tượng hưởng BHXH tự nguyện

Người hưởng BHXH tự nguyện là những cá nhân được nhận tiền bảo hiểm

từ quỹ BHXH tự nguyện khi thỏa mãn đầy đủ các điều kiện hưởng BHXH tựnguyện theo quy định của pháp luật Đó có thể là người lao động tham giaBHXH tự nguyện hoặc thân nhân gia đình của họ

Khi đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định pháp luật, người được hưởngBHXH tự nguyện sẽ được quỹ BHXH chi trả số tiền bảo hiểm Các điều kiệnchủ yếu theo quy định pháp luật thường là : tuổi đời, mức suy giảm khả năng laođộng, mức đóng và thời gian đóng BHXH Mục đích của việc chi trả tiền bảohiểm là nhằm đảm bảo cuộc sống và trợ giúp khó khăn cho người lao động vàgia đình của họ

Các chủ thể của quan hệ BHXH tự nguyện có mối quan hệ mật thiệt vớinhau, trong mối liên hệ thống nhất, chặt chẽ theo quy định của pháp luật Trong

đó vai trò của người lao động là quan trọng nhất và cần thiết còn Nhà nước chỉđóng vai trò hỗ trợ cho hoạt động BHXH tự nguyện Tuy nhiên, trong mọitrường hợp, sự tác động qua lãi lẫn nhau giữa các chủ thể tham gia quan hệBHXH tự nguyện luôn ảnh hưởng to lướn đến hoạt động của BHXH tự nguyện.1.1.3 Đối tượng quản lý, thực hiện BHXH tự nguyện

Người thực hiện BHXH tự nguyện là cơ quan BHXH do Nhà nước thànhlập Do tính chất phức tạp và đặc thù trong quản lý và nghiệp vụ bảo hiểm nênviệc thực hiện BHXH đòi hỏi một cơ quan chuyện môn chứ không chỉ là cơquan quản lý chung Cơ quan BHXH là một tổ chức sự nghiệp phục vụ lợi íchcông, có tư cách pháp nhân, con dấu, tài khoản, trụ sở riêng Đây là một trong số

tổ chức có quy mô lớn, mạng lười rộng khắp cả nước, là cơ quan có chức năng

và vai trũ quan trọng trong hệ thống cỏc cơ quan nhà nước Hệ thống cơ quanBHXH được thành lập thống nhất từ trung ương đến địa phương.

Quyền và trỏch nhiệm của tổ chức BHXH được quy định tại Điều 19, Điều

20 Luật BHXH và cụ thể húa tại Điều 8 Nghị định 190/ 2007/ NĐ- CP Theo đú,

cơ quan BHXH cú chức năng quản lý, tổ chức thực hiện BHXH tự nguyện, chịutrỏch nhiệm tổ chức thu và phõn bổ phớ BHXH vào cỏc quỹ tài chớnh tập trung

để chi trả cho cỏc chế độ BHXH tự nguyện Đồng thời là cơ quan cú chức năngquan trọng trong việc quản lý quỹ BHXH, tổ chức chi trả đầy đủ, thuận tiện,đỳng thời hạn cỏc khoản trợ cấp BHXG cho người tham gia khi cú đủ điều kiệnhưởng; xõy dựng và tổ chức cỏc dự ỏn và biện phỏp để duy trỡ và phỏt triển quỹ,tiến hành kiểm tra, thanh tra việc thực hiện cỏc chế độ chớnh sỏch BHXH

Như vậy, cơ quan BHXH là cơ quan thực hiện BHXH tự nguyện Cơ quannày hoạt động trong khuụn khổ phỏp luật, chịu trỏch nhiệm trước Nhà nước vềviệc thực hiện BHXH tự nguyện đối với người lao động theo quy định của phỏpluật và chịu trỏch nhiệm vật chất với người được bảo hiểm khi họ cú đủ điềukiện theo quy định của phỏp luật

2 Mức đúng và phương thức đúng BHXH tự nguyện

* Về mức đúng

Khi tham gia BHXH tự nguyện, trước hết người lao động phải tham giađúng BHXHtheo quy định, đõy chớnh là nghĩa vụ cơ bản của người tham giabảo hiểm xó hội tự nguyện Mức đúng và phương thức đúng của BHXH tựnguyện cú đặc điểm tương đối khỏc so với BHXH bắt buộc Khụng được xỏcđịnh trờn cơ sở tiền lương, tiền cụng mà mức đống BHXH tự nguyện được xỏcđịnh trờn cơ sở mức thu nhập do người lao động lựa chọn Mức đúng BHXH tựnguyện được tớnh theo cụng thức sau:

Mức thu nhập tháng ng ời tham

gia BHXH tự nguyện lựa chọn = Lmin + m x 50.000

(đồng/tháng)

- Lmin: mức lương tối thiểu chung;

- m: là số nguyên, ≥ 0.

Mức thu nhập làm cơ sở để tính đóng BHXH được thay đổi tuỳ theo khảnăng của người lao động ở từng thời kỳ, nhưng thấp nhất bằng mức lương tốithiểu chung và cao nhất bằng 20 tháng lương tối thiểu chung

và tương xứng với mức đóng góp của người tham gia BHXH bắt buộc

Tuy nhiên, với mức đóng góp theo quy định, hiện nay là 20% , đối vớinhững người sống ở vùng nông thôn, đa phần là nông dân, người lao động cóthu nhập thấp và không ổn định nên việc tham gia BHXH tự nguyện bằng cáchchắt bóp thu nhập vốn ít ỏi hàng tháng của mình là rất khó khăn Theo số liệucủa tổng cục thống kê năm 2010 thì có tới 64, 57% số người trong độ tuổi laođộng thuộc nhóm có thu nhập mức trung bình, trong khi đó thu nhập bình quân

1 nhân khẩu 1 tháng của nhóm có thu nhập cao nhất mới chỉ dừng lại ở mức

1182, 27 nghìn đồng Trong khi giá cả tiêu dùng tăng mạnh, chưa kể công việcbấp bênh, thu nhập không ổn định( trong số lao động hưởng lương ở khu vựcphi chính thức thì có tới 34,2% lao động không có tiền công ổn định; 31,7% laođộng hưởng tiền lương theo tháng hoặc quý, những người hưởng lương theongày chiếm tỷ lệ nhỏ, khoảng 22,7% trong tổng số lao động ở khu vực này; vớinhững lao động làm việc trong kinh tế gia đình thì 91,8% là thu nhập không ổnđịnh.) [ttplds] Với người lao động khu vực thành thị thu nhập cao việc bỏ ramỗi tháng mấy trăm ngàn đóng bảo hiểm có thể coi như tiền tiết kiệm nhưng đốivới các các hộ ở vùng nông thôn thu nhập từ 1-2 triệu đồng/tháng, chi phí cho3-5 người thì việc dành ra một khoản tiền đóng BHXH tự nguyện hàng tháng làkhó khăn Hơn nữa, mức đóng BHXH tự nguyện sẽ tăng dần theo lộ trình đóngbảo hiểm cũng như tăng mức lương tối thiểu chung thì nhiều người không chắcchắn mình có thể theo đuổi được mức đóng lũy tiến đó đến khi đạt đến mức22% lương tối thiểu chung Thu nhập là điều kiện tiên quyết trong quyết địnhtham gia BHXH tự nguyện Thực tế theo kết quả điều tra, lí do chưa tham giaBHXH tự nguyện của lao động khu vực phi chính thức là do thu nhập thấp,không có tiền đóng BHXH [tạp chí kt…]

Ngoài ra, tâm lý chung của người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyệnthông thường thường chọn mức đóng thấp do khả năng thu nhập hạn chế cũngnhư chưa hiểu rõ việc đóng thấp sẽ đồng nghĩa với việc mức hưởng sẽ thấp.Mặt khác đa số đối tượng tham gia BHXH tự nguyện ở khu vực phi kết cấu, dovậy khái niệm lương tối thiểu còn khá mới mẻ đối với họ nên trong quá trìnhthực hiện, hàng năm hoặc mỗi khi tiền lương tối thiểu thay đổi, cơ quan bảohiểm xã hội cần cụ thể hoá mức thu nhập tối thiểu và tối đa đóng bảo hiểm xãhội tự nguyện để người lao động thuận lợi trong việc lựa chọn mức đóng củamình

 Về phương thức đóng:

Theo quy định tại Điều 100 Luật BHXH và Điều 26 Nghị định 190/

NĐ-CP thì Người lao động được lựa chọn một trong các phương thức đóng hằngtháng hoặc hằng quý hoặc sáu tháng một lần để phù hợp với điều kiện của mình.Trong trường hợp đóng hàng tháng thì đóng vào 15 ngày đầu tháng; trongtrường hợp đóng hằng quý thì đóng vào 45 ngày đầu với phương thức đóng hàngquý; đóng vào 3 tháng đầu với phương thức đóng 6 tháng một lần.

Tuy nhiên, do đây là một trong những ưu tiên đối với người tham gia bảohiểm xã hội tự nguyện nên nếu lựa chọn đóng 3 tháng một lần hoặc sáu thángmột lần đều không phải đóng tiền lãi do đóng chậm hơn hàng thàng hay phải bùchênh lệch số tiền đã đóng theo mức lương tối thiểu chung nếu Chính phủ có sựđiều chỉnh mức lương tối thiểu chung, cụ thể:

Mức đóng 3 tháng (hoặc 6 tháng) = Mức đóng hằng tháng x 3 (hoặc x 6 )Người tham gia nếu có nguyện vọng được đăng kí lại mức đóng và phươngthức đóng với tổ chức BHXH tự nguyện nhưng ít nhất là sau 6 tháng kể từ lầnđăng kí trước Thời điểm áp dụng mức đóng và phương thức đóng mới đượcthực hiện từ tháng hoặc quý hoặc sáu tháng liền kề tùy thuộc vào phương thứcđóng mà NLĐ lựa chọn Tuy nhiên, để đảm bảo thuận lợi trong quá trình thựchiện thì việc lựa chọn mức thu nhập này nên được tiến hành để người lao độngđăng ký từ đầu năm và thực hiện ổn định trong suốt năm đó

3 Chế độ BHXH tự nguyện

Hiện nay, chính sách BHXH bắt buộc thực hiện 6/9 chế độ bảo hiểm xã hộitheo khuyến nghị tại Công ước 102 của Tổ chức Lao động Quốc tế Tuy nhiên,đối với loại hình BHXH tự nguyện do nhu cầu, khả năng, trình độ quản lý, tổchức thực hiện không thể thực hiện ngay cả 6 chế độ như BHXH bắt buộc màchỉ thực hiện các chế độ BHXH dài hạn, đó là chế độ hưu trí và tử tuất

3.1 Chế độ hưu trí

Chế độ hưu trí là chế độ BHXH quy định về điều kiện hưởng và mức trợcấp cho người tham gia BHXH khi đã hết tuổi lao động hoặc không còn thamgia lao động nữa Đây là chế độ BHXH mà bất kỳ người lao động thuộc thànhphần kinh tế nào đều mong muốn được thực hiện, để tích luỹ thu nhập khi còn

làm việc, khoẻ mạnh để có thu nhập ổn định khi về già hoặc gặp phải rủi ro,giảm bớt gánh nặng cho con cái, cộng đồng Mong muốn đảm bảo thu nhập khi

về hưu là lí do cơ bản để người lao động tham gia BHXH Bởi vậy mà BHXHcác nước trên thế giới đều chú trọng thực hiện chế độ BHXH này

Đối tượng áp dụng chế hưu trí theo quy định của Luật BHXH 2006 ( Điều69) là người tham gia BHXH tự nguyện Đối với chế độ bảo hiểm hưu trí thìtuổi đời và thời gian đóng BHXH là hai điều kiện quan trọng để người lao độngđược hưởng bảo hiểm Do vậy phải đến khi đạt đến độ tuổi và có một thời gianđóng bảo hiểm nhất định người lao động mới được nghỉ hưu và hưởng trợ cấp.Tuổi nghỉ hưu là thời điểm mà về mặt sinh học người lao động bị suy giảm khảnăng lao động, do tuổi cao mà họ không thể làm việc bình thường và hiệu quảđược nữa, người lao động có nhu cầu được nghỉ ngơi Thời gian đóng BHXH làtổng thời gian mà người lao động đã đóng BHXH Tùy vào tuổi đời và thời gianđóng BHXH mà người lao động tham gia BHXH tự nguyện được hưởng chế độhưu trí hàng tháng hay chế độ hưu trí một lần

3.1.1 Chế độ hưu trí hàng tháng

Điều kiện hưởng:

Người tham gia bảo hiểm tự nguyện được hưởng lương hưu hàng tháng khi

có đủ điều kiện sau:

- Nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi

- Đủ 20 năm đóng bảo hiểm xã hội trở lên (bảo hiểm xã hội tự nguyện hoặcvừa có thời gian đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện vừa có thời gian đóng bảohiểm xã hội bắt buộc)

Cũng như BHXH bắt buộc, về tuổi đời để hưởng chế độ hưu trí hàng thángcủa BHXH tự nguyện quy định “Nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi”, tuổi nghỉ hưunày được giảm tối đa là 5 tuổi, cụ thể là đủ 55 tuổi đối với nam và đủ 50 tuổi đốivới nữ trong các trường hợp người lao động có đủ 15 năm làm nghề hoặc côngviệc nặng nhọc độc hại, có đủ 15 năm làm việc nơi có phụ cấp khu vực hệ số từ0.7 trở lên ( Điều 9 Nghị định 190/ 2007/ NĐ- CP) Quy định này về cơ bản đã

phù hợp với thực tế và tương đồng với các nước trên thế giới Tuy nhiên, đếntuổi nghỉ hưu nhiều người lao động( đặc biệt là lao động nữ) vẫn đủ khả năng,sức khỏe để làm việc Ngoài ra, với sự đa dạng ngành nghề của đối tượng thamgia BHXH tự nguyện, phần lớn là người lao động chân tay, công việc nặng nhọc

có thể không thể tiếp tục làm việc đến khi đủ tuổi theo quy định Vì vậy, phápluật Việt Nam cần có sự điều chỉnh độ tuổi về hưu phù hợp cho người lao độngtham gia BHXH tự nguyện, cũng như đảm bảo sự bình đẳng khi xem xét tuổi vềhưu giữa lao động nam và lao động nữ

Về thời gian đóng BHXH, cũng như BHXH bắt buộc, người lao động thamgia BHXH tự nguyện phải đóng đủ 20 năm mới được hưởng lương hưu hàngtháng Việc quy định điều kiện này nhằm mục đích cân đối tài chính trong quátrình đóng và hưởng, đảm bảo hợp lý giữa cống hiến, đóng góp và hưởng thụcủa những người tham gia BHXH tự nguyện Ngoài ra, để đảm bảo cho ngườilao động khi nghỉ việc nhưng thời gian đóng BHXH còn thiếu được hưởng chế

độ hưu trí hàng tháng, pháp luật quy định: “ Nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi nhưng thời gian đóng BHXH còn thiếu không quá 5 năm mới đủ 20 năm, kể cả những người có đủ 15 năm đóng BHXH bắt buộc trở lên mà chưa nhận BHXH một lần có nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện thì được đóng tiếp cho đến khi đủ

20 năm” Điều này rất có lợi cho đông đảo đội ngũ lao động làm việc ở cấp xã

như cán bộ đài truyền thanh, trạm y tế, dân số - kế hoạch hóa gia đình có thờigian dài đóng BHXH bắt buộc, nhưng lúc nghỉ công tác thường chỉ được hưởngchế độ một lần do chưa đủ tháng đóng BHXH để hưởng chế độ hưu trí CóBHXH tự nguyện họ có thể được cộng nối thời gian khi chuyển sang chế độBHXH tự nguyện và được hưởng lương hưu Tuy nhiên, theo quy định trên chỉcho phép những người còn thiếu tối đa không quá 5 năm đóng BHXH mới đượcđóng tiếp BHXH tự nguyện sau tuổi 60 đối với nam và 55 đối với nữ (có nghĩa

là ở tuổi 60 đối với nam và 55 đối với nữ người lao động phải có từ 15 nămđóng bảo hiểm xã hội tự nguyện trở lên thì mới được tiếp tục đóng sau tuổi quyđịnh, nêu không đủ sẽ phải nhận bảo hiểm xã hội 1 lần) Quy định như vậy chưa

phù hợp với nguyên tắc tự nguyện vì khi loại hình bảo hiểm xã hội tự nguyện cóhiệu lực thi hành từ 1/1/2008, nếu người lao động nam trên 45 tuổi, lao động nữtrên 40 tuổi tham gia đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện liên tục đến tuổi 60 đốivới nam và 55 đối với nữ cũng sẽ không đủ điều kiện 15 năm đóng BHXH Điềunày sẽ hạn chế nhóm đối tượng này tham gia BHXH tự nguyện, mặc dù đây lànhóm đối tượng “khá tiềm năng” vì vào độ tuổi này kinh tế gia đình đã tươngđối ổn định và người lao động đã có suy tính cho cuộc sống khi hết tuổi laođộng.

tế Mức điều chỉnh từng thời kì do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội chủtrì, phối hợp với Bộ Tài chính nghiên cứu, trình Chính Phủ quyết định

Cách tính lương hưu này tương tự như đối với người lao động tham giaBHXH bắt buộc có toàn bộ thời gian đóng BHXH theo chế độ tiền lương dongười sử dụng lao động quyết định : Mức lương hưu tối đa bằng 75% mức bìnhquân thu nhập tháng đóng BHXH Tuy nhiên, về mức lương tối thiểu, BHXHkhông xác định mức lương tối thiểu thấp nhất trên cơ sở mức tiền lương tối thiểuchung mà căn cứ vào mức bình quân thu nhập hàng tháng đóng BHXH tựnguyện Bởi, với tính chất tự nguyện của loại hình BH này, người lao động tựxác định mức thu nhập đóng BHXH hàng tháng Tuy nhiên, với cách tính nhưvậy, mức hưởng lương hưu đối với người tham gia BHXH tự nguyện ( không kểđến những người có thời gian tham gia BHXH bắt buộc ) là tương đối thấp, mứclương hưu có thể thấp hơn mức lương tối thiểu chung, không đảm bảo hỗ trợcho người lao động khi về già, hạn chế khả năng lao động Mức hưởng lương

hưu thấp là một trong những lớ do khiến BHXH tự nguyện chưa thực sự hấp dẫnngười lao động.

Việc tớnh mức bỡnh quõn thu nhập thỏng đúng BHXH tự nguyện đó đượchướng dẫn cụ thể tại Điều 16, Điều 17 Nghị định 190/2007/ NĐ- CP và Thụng

tư 02/2008/ TT- BLĐTBXH

Mức bỡnh quõn thu nhập thỏng đúng BHXH được tớnh theo cụng thức sau:

Mức bỡnh quõn Tổng số thu nhập của cỏc thỏng đúng BHXH tựnguyện

Mức bỡnh quõn tiền lương, tiền cụng và thu nhập thỏng đúngbảo hiểm xó hội được tớnh theo cụng thức sau:

Trong đú mức bỡnh quõn tiền lương, tiền cụng thỏng đúng bảo hiểm xó hộibắt buộc được tớnh theo quy định Luật Bảo hiểm xó hội, Nghị định 152/2006/NĐ- CP hướng dẫn một số điều của Luật BHXH bắt buộc và Nghị định68/2007/ NĐ- CP hướng dẫn một số điều của Luật BHXH về BHXH bắt buộcđối với lực lượng vũ trang

Tổng số tháng đóng BHXH bắt buộc

=

Tổng số tháng đóng BHXH bắt buộc

Tổng các mức thu nhập tháng

đóng BHXH tự nguyện

Tổng số tháng đóng BHXH tự nguyện

+

* Trợ cấp một lần khi nghỉ hưu:

Người tham gia BHXH tự nguyện đã đóng bảo hiểm xã hội trên 30 năm đốivới nam, trên 25 năm đối với nữ, khi nghỉ hưu, ngoài lương hưu còn đượchưởng trợ cấp một lần

Mức trợ cấp được tính theo số năm đóng bảo hiểm xã hội kể từ năm thứ 31trở đi đối với nam và năm thứ 26 trở đi đối với nữ Cứ mỗi năm đóng BHXH thìđược tính bằng 0,5 tháng mức bình quân thu nhập tháng đóng bảo hiểm xã hội ( Khoản 2 Điều 72 Luật BHXH )

Ngoài ra người tham gia BHXH tự nguyện khi hưởng lương hưu hàngtháng sẽ được hưởng bảo hiểm y tế do quỹ BHXH tự nguyện bảo đảm và nếu họchết thì thân nhân của họ sẽ được hưởng chế độ tử tuất

Tạm dừng hưởng lương hưu hàng tháng:

Cũng như BHXH bắt buộc, người lao động đang hưởng lương hưu, trợ cấpBHXH hàng tháng bị tạm dừng hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng khithuộc một trong các trường hợp sau:

- Chấp hành hình phạt tù nhưng không được hưởng án treo;

độ hưu trí hàng tháng, tuy nhiên do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan,người lao động không thể tiếp tục đóng BHXH tự nguyện thì được nhận trợ cấpBHXH một lần

Điều kiện hưởng

Điều 73 Luật Bảo hiểm xã hội quy định về BHXH một lần đối với ngườikhông đủ điều kiện hưởng lương hưu hàng tháng khi thuộc một trong các trườnghợp sau