Phương pháp luận Hồ Chí Minh trong xây dựng đời sống văn hoá cơ sở. Sự nhận thức và vận dụng trong thực tiễn?

Thứ ba, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở chính là góp phần tạo ra các điều kiện cần thiết để nhân dân phát huy và thực thi quyền làm chủ của mình trong sáng tạo và hưởng thụ các giá trị

Câu 1- Phương pháp luận Hồ Chí Minh trong xây dựng đời sống văn hoá

cơ sở Sự nhận thức và vận dụng trong thực tiễn?

Mở đầu

Tại đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V (1981), Đảng ta đã xác định:

“Một nhiệm vụ của cách mạng tư tưởng và văn hoá là đưa văn hoá xâm nhập vào đời sống hàng ngày của nhân dân Đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hoá ở cơ sở, bảo đảm mỗi nhà máy, công trường, nông trường, lâm trường, mỗi đơn vị lực lượng vũ trang, công an nhân dân, mỗi cơ quan, trường học, bệnh viện, của hàng, mỗi xã, hợp tác xã, phường, ấp đều có đời sống văn hoá” Đây là một quan điểm chỉ đạo mang tầm chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa, xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống con người phù hợp với yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước

Nói đến đời sống văn hoá là nói đến con người và nhiệm vụ trọng tâm của sự nghiệp văn hoá đó là bồi dưỡng con người về đạo đức, lối sống, trí tuệ, bản lĩnh, tâm hồn, tình cảm … hướng con người tới các giá trị nhân văn Trong đời sống xã hội, đời sống văn hoá có vai trò hết sức quan trọng Nó là

bộ phận hữu cơ không thể thiếu được trong đời sống xã hội Đời sống văn hoá

là một phạm trù phản ảnh một lĩnh vực đặc thù của đời sống xã hội, dùng để chỉ toàn bộ quá trình sản xuất và tái sản xuất ra các giá trị văn hóa; là tổng thể các dạng hoạt động của con người trên các lĩnh vực: tư tưởng, đạo đức, nghệ thuật, khoa học, giáo dục - đào tạo, thẩm mỹ, sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, thể dục thể thao hướng tới chân - thiện - mỹ

Đời sống văn hóa ở cơ sở là khái niệm chỉ sự tổng hòa các điều kiện vật chất, tinh thần, hoàn cảnh, các sản phẩm văn hóa, hoạt động văn hóa, các thiết chế văn hóa ở cơ sở được con người nhận thức và thực thi một cách tự giác,

có định hướng trong cuộc sống hàng ngày nhằm xây dựng một đời sống văn

Xây dựng Đời sống văn hoá cơ sở là là một quan điểm nhất quán và xuyên suốt, là một trong những chủ trương lớn của Đảng và nhà nước ta Xây dựng đời sống văn hoá cơ sở là bước đi đầu tiên, là nền tảng phát triển tinh thần xã hội Nghị quyết Trung ương 10 khoá IX của Đảng đã xác định “đây là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, vừa cấp bách, vừa cơ bản, lâu dài”

Tính tất yếu của vấn đề xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở

Thứ nhất, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở chính là phương thức tốt nhất để không ngừng chăm lo cải thiện đời sống văn hóa, nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu văn hoá thiết yếu của đồng bào các dân tộc, đồng thời thu hút họ trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo ra những giá trị văn hoá mới, trở thành những chủ thể văn hoá đích thực của cộng đồng dân tộc mình.

Thứ hai, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở được coi như bước đi ban đầu của sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc theo định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng một nền văn hoá thống nhất và đa dạng.

Thứ ba, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở chính là góp phần tạo ra các điều kiện cần thiết để nhân dân phát huy và thực thi quyền làm chủ của mình trong sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa nghệ thuật, xây dựng một lối sống văn minh, lịch sự thắm đượm những tinh hoa văn hoá của dân tộc và những phong tục tập quán tốt đẹp của cộng đồng dân tộc, vừa phù hợp với trào lưu văn hoá tiên tiến của nhân loại.

Thứ tư, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở sẽ khơi dậy phong trào văn hóa, văn nghệ, hoạt động thể dục thể thao quần chúng sôi động và đều khắp, khơi dậy những tiềm năng sáng tạo còn ẩn chứa trong nhân dân, góp phần nâng cao đời sống tinh thần và nhu cầu hưởng thụ văn hoá tại chỗ của đồng bào các dân tộc, nhất là ở những khu vực vùng sâu, vùng xa.

Thứ năm, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở còn tăng cường tính chiến đấu trên mặt trận tư tưởng và văn hóa nhằm khẳng định các giá trị tốt đẹp trong nền văn hoá dân tộc đi đoi với việc mở rộng giao lưu văn hoá với nước ngoài Đây còn là cuộc đấu tranh không khoan nhượng để bài trừ các

hủ tục lạc hậu, mê tín, dị đoan, cũng như các tệ nạn xã hội khác, loại trừ các hành vi thô bạo, lai căng, phi đạo đứcvà phi nhân tính, phản văn hoá Xây dựng đời sống văn hoá còn tạo ra các giải pháp thực tế để củng cố khối đại đoàn kết dân tộc, làm thất bại âm mưu diễn biến hoà bình của các thế lực thù địch

Thứ sáu, xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là xây dựng mạng lưới các thiết chế văn hóa (trung tâm văn hóa, câu lạc bộ, thư viện ) với tư cách là những yếu tố không thể thiếu được để nâng cao đời sống văn hóa cho nhân dân, nhất là ở những vùng núi.

Thứ bảy, là xuất phát từ thực trạng đời sống văn hóa cơ sở ở nước ta hiện nay Khắc phục các hạn chế như: xuống cấp về tư tưởng đạo đức lối sống; không có những tác phẩm đỉnh cao; khuynh hướng sáng tạo lệch lạc, phủ nhận qúa khứ hào hùng của dân tộc, hạ bệ các danh nhân văn hóa của dân tộc, dung tục hóa trong sáng tác, lai căng; tách văn hóa ra khỏi sự lãnh đạo của Đảng.

Phương pháp luận Hồ Chí Minh

Như vậy xây dựng Đời sống văn hoá cơ sở chính là quá trình không ngừng tạo dụng những giải pháp thiết thực và hiệu quả, phù hợp với thực tiễn từng địa phương để không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân, từng bước rút ngắn sự cách biệt giữa thành thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi Đó là quá trình đòi hỏi phải phấn đấu bền bĩ, lâu dài Trong hoàn cảnh đất nước còn gặp nhiều khó khăn như hiện nay mà đặc biệt

là đối với vùng đồng bào các dân tộc thiểu số, cùng một lúc chúng ta không thể đáp ứng ngay, đáp ứng đầy đủ mọi nhu cầu văn hoá của nhân dân Trong bối cảnh đó, xây dựng Đời sống văn hoá cơ sở chính là quá trình phát huy nội lực tại chỗ, cũng với sự hỗ trợ của nhà nước để đẩy mạnh các hoạt động văn hoá, văn nghệ, thể dục thể thao ở cơ sở ngày càng phong phú, thiết thực, xây dựng một đời sống tinh thần phù hợp với những điều kiện cho phép của từng địa phương

Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống toàn diện và sâu sắc Ngày nay, trong sự nghiệp đổi mới đất nước, đổi mới và chỉnh đốn Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh càng thêm sáng ngời khi được nghiên cứu, vận dụng hệ thống trong xây dựng văn hoá lãnh đạo và văn hoá quản lý của Đảng và Nhà nước ta

Tuy nhiên trong nhận thức của các cấp uỷ đảng, chính quyền, đoàn thể nhân dân, có nơi, có lúc chưa nhận thức đúng đắn Vì vậy cần phải nắm phương pháp luận khoa học trong nhận thức để lý giải, chỉ đạo hoạt động thực tiễn việc xây dựng đồi sống văn hoá ở cơ sở

Phát triển tư tưởng các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin về một nền văn hóa tinh thần kiểu mới in đậm tính nhân văn, phương pháp luận Hồ Chí Minh trong xây dựng đời sống văn hóa tinh thần, đời sống mới là sự hội

tụ nhuần nhuyễn giữa phép biến chứng mácxít với cách ứng xử khôn khéo của các giá trị văn hóa phương Đông Phương pháp đó không dừng lại ở lý luận chung về phương pháp, về tính quy luật của việc xây dựng đời sống tinh thần

mà còn xác lập những giải pháp thực hiện vừa định hướng vừa chỉ đạo thực tiễn hành động

Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Đời sống mới không phải cái gì cũng bỏ hết, cái gì cũng làm mới Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ… Cái gì cũ mà tốt, thì phải phát triển thêm… Cái gì mới mà hay, thì ta phải làm…Làm thế nào cho đời sống của dân ta vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn Đó là mục đích của đời sống mới"

Hồ Chí Minh coi con người là trung tâm của văn hóa nếp sống mới Người quan niệm: "Người là gốc của làng nước, nên mọi người cố gắng làm đúng đời sống mới thì dân tộc nhất định phú cường" và đề ra phương châm của cuộc vận động đời sống mới đó là "Kiên trì thuyết phục, tránh phô trương

và tự nguyện"

Có thể khái quát một số nội dung chủ yếu trong phương pháp luận Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống văn hóa cơ sở như sau:

a Đổi mới không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới.

Hồ Chí Minh cho rằng: “Cách mạng là đổi cái cũ ra cái mới, đổi cái xấu

ra cái tốt” Điều đó có nghĩa xây dựng đời sống văn hóa mới trước hết phải thay đổi đời sống văn hóa tinh thần kiểu cũ thành đời sống tinh thần kiểu mới thắm đượm những giá trị thời đại và nhân văn Tuy nhiên, đời sống văn hóa mới không đoạn tuyệt, cắt rời quá khứ mà luôn thể hiện sự phát triển tiếp nối biện chứng những giá trị tốt đẹp của truyền thống, lấy các giá trị tốt đẹp đó làm cơ sở cho sự ra đời, sự phát triển của cái mới Xây dựng đời sống văn hóa

ở cơ sở không có nghĩa phải làm cho nó khác hẳn đi đời sống văn hóa truyền thống của dân tộc mà điều cốt yếu nhất là phải biết phát triển nó lên cho phù hợp sự tiến bộ văn hóa trong xã hội mới Mác và Ăngghen rất sâu sắc khi cho rằng: Dại dột là những ái không thấy hết giá trị của thời đại Hy Lạp đối với CNXH vừa chiến thắng trong sự nghiệp xây dựng lại đời sống loài người

Nội dung của phương pháp luận cho thấy rằng, xây dựng Đời sống văn hoá cơ sở không có nghĩa phải làm cho nó khác hẵn đi đời sống văn hoá truyền thống của dân tộc mà điều cốt yếu nhất là phải biết phát triển nó lên cho phù hợp với sự tiến bộ văn hoá trong xã hội mới Lòng yêu nước nồng nàn, ý chí quật cường của dân tộc, lòng nhân ái Việt Nam, tinh thần đoàn kết cộng đồng… là những giá trị được hình thành trong quá khứ, là nền tảng tinh thần của xã hội Việt Nam Thực tế xây dựng Đời sống văn hoá cơ sở thời gian qua đã chứng minh, do không nắm vững nội dung phương pháp luận này dẫn đến nhiều sai lầm, khuyết điểm trong chỉ đạo hoạt động thực tiễn Đó là những biểu hiện đoạn tuyệt, phủ định sạch trơn cái cũ, cấm đoán, ngăn cản các lê hội truyền thống, quy các giá trị văn hoá cổ truyền là cổ hủ, lạc hậu, mang nặng tư tưởng phong kiến dẫ đến nhiều nơi phá huỷ công trình văn hoá

có giá trị của cha ông

Sai lầm trong khuynh hướng này còn bộc lộ ở xu hướng muốn “hiện đại hoá” một cách thái quá nền văn hoá của dân tộc mình cũng như các giá trị nghệ thuật cổ truyền đặc sắc của dân tộc (như tuồng, chào, cải lương ) biến thái nó thành một hình thức lai căng, xa lạ với cách cảm nhận của dân tộc

b Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ Cái gì cũ mà không xấu nhưng phiền phức thì phải sửa đổi cho hợp lý, cái gì cũ mà tốt thì phát triển thêm cho phù hợp.

Đây là phương pháp rút ra từ phép phủ định biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin Bởi lẽ sự phát triển của các sự vật, hiện tượng bao giờ cũng là

sự thống nhất biện chứng giữa sự lọc bỏ và kế thừa, giữa sự phê phán và tiếp thu; giữa sự bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Nếu như V.I.Lênin đã từng nói: “Bản chất và linh hồn sống của chủ nghĩa Mác là phân tích cụ thể một tình hình cụ thể”, thì ở Hồ Chí Minh sự nhận thức đánh giá, định hướng hành động đối với hiện tượng cái cũ trong sự nghiệp xây dựng đời sống mới hết sức tinh tế và sâu sắc

Theo nội dung phương pháp luận Hồ Chí Minh thì cái cũ mà xấu ta cần phải xóa bỏ trong xây dựng đời sống văn hóa tinh thần Đó là những tư tưởng phong kiến gia trưởng, trọng nam khinh nữ, đó là lối sống tư sản xem đồng tiền là tất cả, đó là những phong tục tập quán, hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan mang tính chất phản văn hóa Sự tồn tại khá phổ biến các quan niệm, hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan ở một số vùng đồng bào dân tộc chính là biểu hiện cụ thể việc thiếu hụt về mặt nhận thức và sự vận dụng nội dung phương pháp luận này trong xây dựng Đời sống văn hoá cơ sở

Đối với cái cũ ngoài những hiện tượng xấu phải xóa bỏ, cái cũ không xấu nhưng phiền phức cần phải sửa đổi cho hợp lý, còn có cái cũ mà tốt cần phải phát triển thêm Cái cũ mà tốt theo quan niệm Hồ Chí Minh, đó là giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc và nhân loại, những cái tuy còn hạn chế xét

về mặt lịch sử nhưng là cái hướng tới cái đẹp, cái thiện Đây là hiện tượng mà trong việc xây dựng đời sống văn hóa tinh thần cần phải phát triển, hoàn thiện cho phù hợp với sự tiến bộ xã hội

c Cái gì mới mà hay thì nên làm.

Đây cũng là nội dung quan trọng trong phương pháp luận Hồ Chí Minh Theo lý luận thì cái gì mới bao giờ cũng tiêu biểu cho cái tiến bộ, mang xu hướng tích cực và dĩ nhiên cần phải biết phát hiện cái mới, ủng hộ cái mới, tạo điều kiện cho cái mới hình thành và phát triển Nhưng ở Hồ Chí Minh, nó không dừng lại ở tính chung của phương pháp mà còn phân tích cụ thể một thực trạng cụ thể của cái mới Nội dung của phương pháp này giúp ta phân biệt cái mới đích thực với cái lạ tưởng như mới hoặc cái giả hiệu cũng như cái mới sẽ làm ở hoàn cảnh nào, ở đối tượng nào là phù hợp

Theo Hồ Chí Minh, cái mới mà hay, ta cần phải làm, đó là cái mới đích thực (hướng tới chân thiện mỹ), phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc

và tinh hoa văn hoá của nhân loại Trong việc xây dựng đời sống văn hoá đó

là lối sống và làm việc theo pháp luật; là xây dựng gia đình văn hóa mới; xây dựng các thiết chế văn hóa hiện đại để biến các giá trị văn hóa của dân tộc, nhân loại thành tài sản của nhân dân và tạo điều kiện để nhân dân đến với văn hóa Đối với vùng đồng bào các dân tộc thiểu số đó là phong trào thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, các hình thức sinh hoạt cộng đồng; đó là các phong trào “Đền ơn, đáp nghĩa”, “Xóa đói giảm nghèo” Nhưng cần phải lưu ý, các yếu tố mới tuy hay như đã nêu trên nhưng khi vận dụng lại phải phù hợp với hoàn cảnh, đối tượng từng dân tộc

Sự nhận thức và vận dụng của Đảng ta trong thực tiễn.

Văn hoá phải thấm nhuần chủ trương, đường lối của Đảng , Nhà nước phục vụ các nhiệm vụ cách mạng cụ thể Chủ tịch Hồ Chí Minh phê phán thứ văn hoá phù phiếm, xa rời cuộc sống: “Văn hoá phải gắn liền với lao động sản xuất Văn hoá xa đời sống, xa lao động là văn hoá suông”

Xây dựng đời sống văn hoá cơ sở tức là làm sao cho mỗi thành viên trong xã hội, mỗi tế bào của xã hội đều có đời sống văn hoá Văn hoá thuộc

về toàn thể nhân dân chứ không thuộc về một tầng lớp người có đặc ân nào,

do đó toàn thể nhân dân phải có đời sống văn hoá Đó chính là tinh thần cơ bản để Đảng ta ấn định nhiệm vụ xây dựng dời sống văn hoá ở cơ sở và coi

đó là sự nghiệp của toàn đảng, toàn dân, được thực thi theo nguyên tắc Đảng lãnh đạo, chính quyền quản lý, nhân dân làm chủ Trải qua các thời kỳ, quan điểm đó luôn được phát triển, bổ sung, hoàn thiện cho phù hợp với điều kiện lịch sử cụ thể

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V (1981), Đảng ta đã xác định:

“Một nhiệm vụ của cách mạng tư tưởng và văn hóa là đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hàng ngày của nhân dân Đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở” Đây là một quan điểm chỉ đạo mang tầm chiến lược đối với

sự nghiệp xây dựng văn hóa, xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống con người phù hợp với yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước trong tình hình mới Ngày nay, từ khi đất nước chuyển sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở đòi hỏi hoạt động văn hóa đặc biệt là văn hóa cơ sở phải có những phương thức, hình thức phù hợp với tình hình mới Hội nghị lần thứ V Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) đề ra nghị quyết "Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiến tiến đậm đà bản sắc dân tộc" đã hoạch định 4 giải pháp lớn trong đó giải pháp đầu tiên là: Mở cuộc vận động giáo dục chủ nghĩa yêu nước, gắn với thi đua yêu nước và phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX tiếp tục khẳng định: “Đẩy mạnh phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá"; ngăn chặn việc phục hồi các hủ tục, khắc phục tình trạng mê tín đang có xu hướng lan rộng trong xã hội”

Sự ra đời của phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" là một tất yếu khách quan xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội đất nước thời kỳ đẩy mạnh CNH - HĐH đất nước với cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đây là nhận thức và vận dụng sáng tạo đường lối xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở của Đảng ta trong tình hình mới, thực sự là một sản phẩm trí tuệ của toàn Đảng, phản ảnh ý nguyện của toàn dân ở diện rộng, chiều sâu và tầm cỡ lớn lao hơn Đã nhìn nhận vị thế, vai trò của văn hóa một cách toàn diện từ quan niệm văn hóa với nội hàm rộng đến việc xác lập trọng tâm công tác văn hóa những năm trước mắt và lâu dài Từ quan điểm gắn kết văn hóa với phát triển kinh tế, xã hội và sự thấm sâu của của văn hóa trong đời sống xã hội đến hình thành một phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa " là một sự gắn kết khoa học, sáng tạo, thể hiện một bước phát triển mới về chất trong tư duy và nhận thức của Đảng ta

Sự ra đời của phong trào không chỉ thể hiện ở mặt lý luận mà trong thực tiễn của những năm gần đây nó đã được khẳng định và xác lập, đã huy động được sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và của toàn xã hội tham gia xây dựng đời sống văn hóa, góp phần quan trọng cho việc chuyển đổi cơ chế trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở từ thời bao cấp sang hạch toán kinh

tế, kinh doanh xã hội chủ nghĩa, đại chúng hóa văn hóa Nó khắc phục được những nhược điểm của phong trào văn hóa ở cơ sở trước đây thống nhất vào một phương thức lãnh đạo của Đảng, quản lý của nhà nước, sự tham mưu của các ngành có liên quan, sự làm chủ của nhân dân Có thể nói cuộc vận động gắn chặt được ý Đảng lòng dân, do vậy, nó đã thâm nhập vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, mọi cơ sở của xã hội, phát huy tổng thể nhiều chương trình hành động của các phong trào