SKKN Hướng dẫn soạn bài đọc hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc- sáng tạo của học sinh THPT NGA SƠN 1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT NGA SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN SOẠN BÀI ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN THEO HƯỚNG PHÁT HUY NĂNG LỰC CẢM THỤ VÀ ĐỌC – SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH Người

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT NGA SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

HƯỚNG DẪN SOẠN BÀI ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN THEO HƯỚNG PHÁT HUY NĂNG LỰC CẢM THỤ VÀ ĐỌC – SÁNG

TẠO CỦA HỌC SINH

Người thực hiện: Nguyễn Khánh Ly Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Ngữ văn

THANH HÓA NĂM 2013

MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ 1

NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của việc hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS 3

2 Thực trạng soạn bài Đọc- hiểu văn bản của HS hiện nay… 4

3 Giải pháp Hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của HS ………

3.1 Cách thức xây dựng hệ thống câu hỏi hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn

bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của HS…5

3.2 Vận dụng câu hỏi hướng dẫn soạn bài trong quá trình giảng dạy… …10

3.3 Vai trò, ý nghĩa của việc hướng dẫn soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo

hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của học sinh……….….17

4 Kết quả thực hiện……… 18 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 19 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Trong quá trình dạy học môn Ngữ văn, soạn bài là yêu cầu quan trọng,

bắt buộc bởi đây là khâu “khởi động”, chuẩn bị cho HS những kiến thức, tâm lí,cảm xúc ban đầu, tạo tiền đề để các em tiếp nhận bài học tốt hơn Có chuẩn bịbài tốt thì HS mới có thể lĩnh hội kiến thức hiệu quả trong quá trình Đọc - hiểuvăn bản Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc soạn bài của HS hiện nay chưa thựchiện được vai trò của nó, xuất phát từ nhiều nguyên nhân Một trong những

nguyên nhân ấy chính là do hệ thống câu hỏi mục Hướng dẫn học bài trong

SGK có một số điểm chưa hợp lý: không làm HS thích, quá khó, quá hàn lâm,chưa phát huy khả năng cảm thụ và đọc sáng tạo – điều rất cần trong việc họcVăn hiện nay mà chỉ tập trung buộc HS trả lời sao cho đúng Vì vậy, HS rất ngại

và ghét soạn bài, thường chép văn mẫu để có bài soạn chiếu lệ, đối phó dẫn đếnviệc đã soạn bài nhưng vẫn chưa nắm được nội dung cơ bản của tác phẩm

Do vậy, làm thế nào để khâu soạn bài có thể phục vụ hiệu quả cho việcđọc – hiểu văn bản trên lớp, làm thế nào để thông qua việc soạn bài, HS có thểthể hiện bước đầu năng lực tư duy, cảm thụ tác phẩm văn chương một cách độcđáo, in dấu ấn cá nhân… đã trở thành nỗi băn khoăn không chỉ của riêng GVNgữ văn mà còn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu

2 Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi may mắn đã được tiếp cận

với một số những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, nhà giáo dục

học, các GV trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn như: “Con đường đổi mới căn bản phương pháp dạy - học văn” của tác giả Trần Đình Sử trên Văn nghệ số 10, ngày 7 – 3 - 2009; “Cách soạn văn có hiệu quả” của Trịnh Hằng Nga (GV Trường THPT Hoài Đức B) trên http://edu.go.vn; đề tài Nghiên cứu hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài văn bản văn học lớp 11 thông qua hai bộ sách Ngữ văn chuẩn và nâng cao của Đỗ Thị Hải, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên… Đặc biệt, chúng tôi đã được tiếp cận với công trình Xây dựng hệ thống câu hỏi cho bài soạn Ngữ văn 12 của tác giả Trầm Thanh Tuấn, Trường

THPT Long Hiệp - Huyện Trà Cú - Tỉnh Trà Vinh Điểm chung là các tác giả

đều khẳng định sự cần thiết phải thay đổi hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bàitheo hướng khuyến khích năng lực tư duy, cảm thụ tác phẩm của các em Tuynhiên, các tác giả vẫn chưa đề xuất được hệ thống câu hỏi soạn bài có thể thuhút và kích thích năng lực cảm thụ, đọc – sáng tạo của HS Và quan trọng hơn,

hệ thống câu hỏi ấy vẫn chưa đủ sức “kéo” các em về với văn bản, chưa làm các

em thích thú việc tìm hiểu tác phẩm

Xuất phát từ những lý do đó, chúng tôi mạnh dạn đề xuất sáng kiến

Hướng dẫn soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS Tuy nhiên, trong những thử nghiệm ban đầu,

chúng tôi chỉ tiến hành áp dụng chủ yếu trên những văn bản tự sự dân gian trong

chương trình Ngữ văn 10, tập 1.

NỘI DUNG

1 Cơ sở lí luận của việc hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS

1.1 Trong hoạt động tiếp nhận tác phẩm, HS là chủ thể trung tâm quyết

định khuynh hướng và mức độ tiếp nhận kiến thức Với những thành tựu về líluận văn học và tiếp nhận văn chương, các nhà nghiên cứu, giảng dạy đã thấyrằng phân tích tác phẩm văn chương không chỉ dừng lại ở văn bản và các yếu tốngoài văn bản mà còn phải chú trọng đến tác động chức năng của tác phẩm đốivới người đọc Hướng về người đọc là một tiền đề quan trọng để hình thành tưtưởng tiếp cận tác phẩm văn chương Hướng đến bạn đọc - HS là cốt lõi của tưtưởng đổi mới trong phương pháp dạy học văn hiện nay Do vậy, phải làm sao

để HS chủ động và thích thú đọc Văn, thích giải mã tác phẩm theo sự cảm thụ,theo khả năng sáng tạo của mình chứ không phải theo định hướng của tài liệumẫu hay theo công thức áp đặt của giáo viên

1.2 Từ trước đến nay, do áp lực thi cử nên cả GV và HS dường như đều

cho rằng: mục đích chính của việc học Văn chính là để biết kiến thức, để trả lời đúng các câu hỏi trọng tâm và để đi thi đạt điểm cao Chính vì vậy, chúng ta

lãng quên mục đích bản chất của việc học Văn Nhiều công trình nghiên cứutrên cơ sở phân tích thực trạng dạy học Văn hiện nay đã chỉ ra rằng, mục đích

của việc học Văn là học để giao tiếp và yêu cầu quan trọng nhất của việc học Văn chính là phải phát huy năng lực cảm thụ, sáng tạo, phải làm cho HS thích

và có thể đọc theo yêu cầu mức độ khác nhau Chỉ có phát huy khả năng cảmthụ tác phẩm, giúp HS đọc tác phẩm một cách sáng tạo mới đáp ứng được cácyêu cầu của việc dạy Văn Sáng 05/01/2013 tại Trường ĐH Sư phạm Huế, BộGiáo dục và Đào tạo tổ chức Hội thảo quốc gia về dạy và học môn Văn trongtrường phổ thông Trong đó, các nhà khoa học đã đề xuất phương hướng dạy và

học văn mới áp dụng từ năm 2015 trở đi là: học để biết cách giao tiếp, phải làm

HS yêu thích và thay đổi ngữ liệu, cách đánh giá Việc kiểm tra, đánh giá môn

văn cũng trên 2 bình diện: ý tưởng sáng tạo và khả năng diễn đạt, thể hiện/trình

bày ý tưởng đó một cách sáng sủa, mạch lạc Như vậy, mục đích chính của việcdạy Văn là kích thích khả năng cảm thụ, sáng tạo, yêu thích của HS đối với tácphẩm văn học.

1.3 Để đọc được một tác phẩm văn học, cần có sự huy động của nhiều

yếu tố: giác quan, trí não để ghi nhớ, tư duy; cảm xúc để rung động, sự sángtạo… Tuy nhiên, không phải ai cũng có khả năng đọc giống nhau Có HS chỉ cókhả năng đọc và ghi nhớ, có HS thiên về khả năng tư duy, có HS nghiêng vềcảm thụ… Chính vì vậy, hệ thống câu hỏi soạn bài phải chú ý đến điều này, phải

có tác dụng huy động đồng loạt các phẩm chất của HS trong quá trình đọc vàphải phân cấp mức độ để xem năng lực đọc – hiểu của HS mạnh và yếu chỗ nào

2 Thực trạng soạn bài đọc- hiểu văn bản của HS hiện nay

2.1 Một thực tế rất đáng buồn hiện nay là các tài liệu tham khảo, học tốt

Văn tràn lan trên thị trường nên khi soạn bài, HS thường soạn chiếu lệ, đối phóbằng cách chép tài liệu tham khảo, thậm chí chép một cách vô thức Tôi haykiểm tra việc soạn bài của HS bằng cách yêu cầu các em trả lời một số câu hỏitrước khi đọc – hiểu văn bản trên lớp Nhiều trường hợp soạn rồi và soạn rấtchính xác nhưng khi hỏi chính câu hỏi đã trả lời rất tốt ấy, các em lại ngơ ngẩnnhư đứng trước một vấn đề hoàn toàn xa lạ Điều ấy chứng tỏ, việc soạn bàichưa đem lại một tác dụng nào khả dĩ cả

2.2 Bên cạnh đó, một thực tế không thể phủ nhận là hệ thống câu hỏi

trong phần Hướng dẫn học bài SGK vẫn quá sức với HS và chưa có phần dànhcho khả năng cảm thụ và đọc - sáng tạo của các em Nhiều câu hỏi quá khó, quátrừu tượng, quá rộng nên các em không định được phương hướng trả lời

Tất nhiên, chúng tôi không phủ nhận sự cần thiết của các câu hỏi trên đốivới việc phát triển năng lực tư duy của các em trong việc giải quyết vấn đềnhưng thực tế là các em không thích và rất sợ trả lời những câu hỏi dạng như thếnày Và các câu hỏi ấy cũng chưa kích thích được năng lực cảm thụ và đọc –sáng tạo mang dấu ấn cá nhân của từng em Chính vì vậy, để việc soạn bài trởthành hoạt động tự giác, thực sự là hoạt động đọc – hiểu của các em thì hệ thốngcâu hỏi soạn bài cần phải được đổi mới theo hướng phát huy khả năng cảm thụ

tự do và đọc sáng tạo của HS

2.3 Một thực trạng nữa có vẻ rất phi lí đối với việc dạy học môn Văn hiện

nay là HS soạn bài một nơi, GV dạy một nẻo Nhiều GV hiện nay có thói quendùng giáo án mẫu lại càng không tìm hiểu xem phần Hướng dẫn học bài địnhhướng cho HS điều gì Cũng không ít GV chỉ dạy theo hướng truyền đạt những

điều mình biết, mình thích, mình cần mà không cần biết các em đã biết, thích và cần điều gì Có thể điều các em đã phát hiện được và rất hào hứng để trình bày

thì lại chẳng được GV tạo cơ hội cho các em phát biểu Do vậy, hệ thống câu hỏisoạn bài cần phải gắn bó hữu cơ với hoạt động giảng dạy trên lớp của GV

Chính vì những tiền đề lý luận và thực tiễn như vậy, chúng tôi mạnh dạn

đề xuất giải pháp Hướng dẫn soạn bài Đọc – hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc - sáng tạo của HS.

3 Giải pháp Hướng dẫn soạn bài Đọc - hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của HS

3.1 Cách thức xây dựng hệ thống câu hỏi hướng dẫn soạn bài Đọc hiểu văn bản theo hướng phát huy năng lực cảm thụ và đọc – sáng tạo của

-HS (áp dụng với các văn bản tự sự dân gian trong chương trình Ngữ văn 10, tập 1)

Cốt yếu của tác phẩm tự sự chính là hành động kể một câu chuyện nào đó.Trong quá trình kể, người kể thường tập trung vào các vấn đề: Kể cái gì? Kểnhư thế nào? (Tập trung vào những nhân vật, sự kiện, chi tiết nào? Vận dụng

những phương tiện nào để kể?) Kể để làm gì? Nếu mạch tạo văn bản là mạch kể

thì câu hỏi phải thiết kế cho HS theo mạch nghe – đọc để dẫn HS thâm nhập vào quá trình kể một cách tự nhiên, để các em trả lời trong trạng thái đang nghe kể

văn bản Ví như: Em nghe thấy tác phẩm kể về cái gì/về ai? Em nghe thấy tácgiả tập trung vào những chỗ nào, xoáy sâu những chỗ nào? Em thích đoạn kểnào nhất? Em thấy tác giả đã kể như thế nào? Em nghĩ tác giả kể vậy là để làm

gì? Câu hỏi hiện nay thường theo tình trạng nhảy cóc, chỉ tập trung vào những

vấn đề trọng tâm Điều đó có ưu điểm là định hướng kiến thức nhưng lại làm đứtmạch tiếp nhận của các em Như vậy, không bao giờ có thể làm các em thích tácphẩm và thích việc trả lời được

Chính vì vậy, hệ thống câu hỏi hướng dẫn soạn bài mà chúng tôi đề xuấtvừa hướng tới việc phát huy năng lực cảm thụ, đọc – sáng tạo của HS, phân cấpcác mức độ năng lực đọc – hiểu và cũng muốn tôn trọng mạch kể của văn bản vàmạch tiếp nhận của HS Cụ thể, 4 cấp độ chúng tôi muốn hướng đến trong quátrình hướng dẫn HS soạn bài đọc – hiểu văn bản là: Đọc – tái hiện, Đọc – tưduy, Đọc – cảm thụ và Đọc – sáng tạo

Tất nhiên, không bao giờ có sự phân biệt rạch ròi và độc lập hoàn toàngiữa các cấp độ này Ví như để đọc – tư duy được thì cần phải có cảm thụ; đểcảm thụ được thì phải biết tư duy… Tuy nhiên, phân xuất như thế này là việclàm cần thiết để ta có thể đánh giá riêng từng loại năng lực của HS

Cụ thể, khi dặn HS chuẩn bị bài, GV có thể cung cấp cho HS một số mẫu câu hỏi tương ứng với 4 cấp độ Chúng tôi đề xuất một bảng gồm các mẫu câu hỏi như sau:

Cấp độ đọc –

hiểu

cần đạt Đọc – tái hiện

- Trong tác phẩm có những nhân vật nào?

- Tác phẩm kể về chuyện gì? (mở đầu, diễn

HS trả lờichính xác

- Tác phẩm kể câu chuyện ấy như thế nào?

(Theo trình tự gì? Tập trung vào đâu? Vì sao lạitập trung vào điều ấy? Sử dụng những biện phápnào để kể?)

- Trong số những nhân vật ấy, đâu là nhân vậttrung tâm? Đó là nhân vật như thế nào? Vì sao

em biết điều đó?

- Kể như vậy có mục đích gì?

HS trả lờichính xác

- Em thích đoạn văn nào nhất? Vì sao?

- Em thấy khó hiểu nhất là chi tiết nào?

- Nếu em là nhân vật/tác giả, em có cư xử giốngnhân vật/ viết giống tác giả không? Em sẽ cưxử/viết như thế nào? (GV ghi nhận sáng tạo củacác em nhưng phải đồng thời với việc lí giải tạisao nhân vật trong tác phẩm lại hành động nhưthế? Tạo sao tác giả lại triển khai như vậy?)

HS trả lời

tự do GVđịnh

hướng, lígiải

Ví dụ: Khi xây dựng hệ thống câu hỏi soạn bài cho văn bản Tấm Cám,

chúng ta cần xây dựng hệ thống câu hỏi như sau:

- Thể loại truyện cổ tích Đặctrưng: kể các câu chuyện xoayquanh con người đời thường

Cái gì? Ở đâu?) và hình thức? Em đã biết

những tác phẩm nào viết vềthể loại này rồi?

- Trong tác phẩm có nhữngnhân vật nào?

- Tác phẩm kể về chuyệngì? (mở đầu, diễn biến, kếtthúc)

- Những tình tiết, sự kiệnnào được tác giả tập trung

kể sâu nhất?

có sự tham gia của yếu tố thần

kì, nhằm thể hiện triết lý nhânsinh, giáo dục đạo đức, lốisống Tác phẩm: Sọ Dừa,Cây tre trăm đốt, Cây khế…

- Nhân vật: Tấm, Cám, dìghẻ, nhà vua, bà lão…

- HS tóm tắt lại cốt truyện

- Tình tiết: các lần mẹ conTấm và Cám xung đột, cáclần hóa thân của Tấm

- Kể theo trình tự thời gian.Tập trung vào chuyện mẹ conCám rắp tâm hãm hại Tấmnhiều lần; Tấm nhờ sự trợgiúp của các yếu tố thần kì đãchiến thắng và trừng trị mẹcon Cám

Tập trung vào điều ấy để phảnánh xung đột gay gắt giữa cáclực lượng đối địch Thiện –

Ác, tốt – xấu và để khẳngđịnh: nếu ăn ở hiền lành thì sẽđược giúp đỡ, sẽ chiến thắng

Kể bằng cách sử dụng cácxung đột, các yếu tố thần kì

- Trong số những nhân vật

ấy, đâu là nhân vật trungtâm? Đó là nhân vật như thếnào? Vì sao em biết điềuđó?

- Kể như vậy có mục đíchgì?

xen kẽ

- Tấm là nhân vật trung tâm

Đó là cô gái hiền lành, đángthương, bị mẹ con dì ghẻ đối

xử tàn nhẫn, cay độc Đầutiên Tấm yếu đuối, chỉ biếtkhóc nhưng sau đó, Tấm đãdần mạnh mẽ hơn trong việccảnh cáo và trừng trị mẹ conCám

Điều đó thể hiện thông quadiễn biến các lần xung đột vàhành động của Tấm

- Mục đích: thể hiện triết lýnhân sinh: Ở hiền gặp lành,

Ác giả ác báo, Tức nước vỡ

bỡ, quan niệm về khả năngcủa con người trong việcchiến đấu chống điều xấu…;giáo dục chúng ta sống hướngthiện

- Theo em, cái hay nhất củatác phẩm là ở chỗ nào? Dođâu?

- Em có thích kết thúc củatruyện không? Vì sao?

- Em thích đoạn văn nào

nhất? Vì sao?

- Em thấy khó hiểu nhất làchi tiết nào?

Nếu em là nhân vật Tấm,

em có giết Cám giống trongtruyện không? Vì sao?

HS trả lời tự do GV địnhhướng, lí giải

Các câu hỏi cụ thể trong từng cấp độ có thể thay đổi tùy văn bản và tùy đối

tượng HS GV có thể thay đổi linh hoạt câu hỏi, miễn là hướng vào thực hiện 4mục đích cơ bản: tái hiện – tư duy – cảm thụ - sáng tạo của HS

3.2 Vận dụng câu hỏi hướng dẫn soạn bài trong quá trình giảng dạy

Để hệ thống câu hỏi này phát huy tác dụng, GV nhất thiết phải tận dụngchúng trong quá trình giảng dạy trên lớp trong các mục Phát vấn và Thảo luậnnhóm Hệ thống câu hỏi soạn bài trên mới giúp các em tiếp cận bài đọc – hiểumột cách cơ bản, khái quát nhất và mục đích chính là kích thích khả năng cảmthụ, đọc – sáng tạo của các em Còn hệ thống kiến thức bề sâu, mang tính lýthuyết và cả những vấn đề cụ thể của văn bản về thì trong quá trình giảng dạy,

GV cần định hướng thêm cho HS

Chúng tôi đề xuất quy trình áp dụng hệ thống câu hỏi soạn bài trên lớpnhư sau:

- Bước 1: GV đưa ra hệ thống câu hỏi và yêu cầu HS soạn bài theo hệthống câu hỏi

- Bước 2: Trước khi học bài mới, GV yêu cầu HS để phần soạn trước mặt,nhìn khái quát từng cấp độ trả lời và đánh giá khái quát năng lực của các em vàcủa toàn lớp, xác định bước đầu: HS mạnh ở cấp độ nào? Cần bồi dưỡng thêm ởcấp độ nào?