Điều tra sự lưu hành vi khuẩn Streptococcus suis trên đàn lợn ở một số huyện thuộc tỉnh Ninh Bình

Nguyên nhân gây bệnh được xác định là do những người này đã từng tiếp xúc với lợn của các trại chăn nuôi bị nhiễm vi khuẩn Streptococcus suis liên cầu khuẩn gây bệnh ở lợn.. Theo báo cáo

Phần I

MỞ ĐẦU

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Việt Nam là một nước phát triển chủ yếu về nông nghiệp, chăn nuôi lợn

từ lâu là nghề truyền thống của người dân Việt Nam Trong những năm gầnđây, nhờ chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển chăn nuôi mà ngànhchăn nuôi nói chung và chăn nuôi lợn nói riêng ở nước ta đã phát triển mạnh

mẽ cả về số lượng và quy mô chăn nuôi Nhưng bên cạnh đó thì các loại dịchbệnh ngày càng phức tạp, đã và đang gây thiệt hại lớn không chỉ cho kinh tếcủa các hộ chăn nuôi lợn mà còn ảnh hưởng đến sức khoẻ của con người

Vi khuẩn Streptococcus spp có mặt khắp nơi trong tự nhiên, trên cơ thể động vật và cả ở người Vi khuẩn Streptococcus spp thường gây bệnh ho thở

truyền nhiễm; bệnh đường ruột; bệnh viêm hạch dưới hàm ở lợn; bệnh viêmmàng não ở lợn cai sữa và lợn vỗ béo; bệnh viêm khí quản và phổi ở lợn con.Bệnh truyền từ lợn sang lợn thông qua tiếp xúc trực tiếp hoặc lây qua kimtiêm nhiễm trùng Lợn con bị bệnh có thể do lây nhiễm từ lợn mẹ qua đường

hô hấp, đường tiêu hoá, đường máu

Vi khuẩn Streptococcus suis (S suis) là nguyên nhân gây bệnh trên lợn

và gây thiệt hại kinh tế cho chăn nuôi lợn tại nhiều nước trên thế giới Vàotháng 6 đến tháng 7 năm 2005 tại tỉnh Tứ Xuyên – Trung Quốc một đợt dịchbệnh ở lợn đã xuất hiện, gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi lợn và nguyhiểm hơn là trong thời gian có dịch có 174 trường hợp bị nhiễm và có trên 30người tử vong Nguyên nhân gây bệnh được xác định là do những người này đã

từng tiếp xúc với lợn của các trại chăn nuôi bị nhiễm vi khuẩn Streptococcus suis (liên cầu khuẩn gây bệnh ở lợn) Trong khi đó Việt Nam và Trung Quốc là

hai nước giáp gianh, có đường biên giới dài, điều kiện giao lưu buôn bán được

mở cửa thông thoáng nên nguy cơ lây nhiễm dịch bệnh cao

Theo báo cáo của Cục Y tế dự phòng - Bộ Y tế, tính từ đầu năm 2007đến tháng 7 năm 2007, tại Việt Nam đã có 46 người bị mắc liên cầu khuẩn,trong đó có 3 người tử vong ở hai thể viêm màng não và nhiễm trùng huyết,

số bệnh nhân này được xác định là do nhiễm vi khuẩn S suis typ 2 Đa số

những người mắc bệnh tập trung ở các tỉnh Hưng Yên, Hải Dương, Hà Tây,Bắc Ninh, Hoà Bình, Vĩnh Phúc, Quảng Ninh, Ninh Bình, Nam Đinh, Sơn

La, Hà Nam, Bắc Giang và Hà Nội Những người nhiễm liên cầu khuẩn đềuđược xác nhận là có tiếp xúc với lợn mắc bệnh hoặc tham gia giết mổ và bánthịt lợn

Gần đây bệnh do liên cầu lợn (S suis) gây ra trên người có chiều hướng

tăng, đến tháng 11/ 2010 đã có 40 người phải nhập viện lâm sàng nhiệt đới HàNội do mắc bệnh liên cầu lợn Riêng ở tỉnh Ninh Bình đã có 13 trường hợpngười mắc bệnh liên cầu lợn, trong đó có 4 người đã tử vong (Theo văn bản

số 276/ CCTY ngày 13 tháng 12 năm 2010) Theo điều tra ban đầu thì cácbệnh nhân mắc bệnh đều có tiếp xúc với lợn

Từ thực tế về tình hình dịch bệnh của người và lợn trong nước, cũng

như của các nước trong khu vực, chúng tôi đã thực hiện đề tài “Điều tra sự lưu hành vi khuẩn Streptococcus suis trên đàn lợn ở một số huyện thuộc tỉnh Ninh Bình”.

1.2 MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI

- Đánh giá mức độ lưu hành của vi khuẩn S suis trên đàn lợn

- Đánh giá mức độ mẫn cảm và kháng với kháng sinh của các chủng S suis

Phần II TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU BỆNH DO VI KHUẨN STREPTOCOCCUS SUIS Ở LỢN VÀ NGƯỜI TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

2.1.1 Tình hình bệnh do vi khuẩn S suis ở lợn

Theo Nguyễn Thượng Chánh (2007), các nhà dịch tễ học đã xếp vi

khuẩn S.suis vào trong nhóm các bệnh đang nổi lên (Maladie en esmeergence, Emerging zonotic pathogen) Vi khuẩn S suis là một trong số các tác nhân

gây bệnh quan trọng và gây ra những thiệt hại đáng kể trong công nghiệp

chăn nuôi lợn Các thông báo đầu tiên về bệnh do S suis gây ra ở lợn đã được

chính thức xác nhận lần đầu tiên ở Hà Lan vào năm 1951 (Jansen và VanDorssen, 1951) và ở Anh vào năm 1954 (Field và cộng sự, 1954) Kể từ đó,bệnh đã được thông báo là xảy ở hầu khắp các nước trên thế giới - nơi cóngành chăn nuôi lợn phát triển (Higgins và cộng sự, 2002)

Các dạng bệnh do vi khuẩn này gây ra ở lợn rất đa dạng, bao gồm nhưviêm não, nhiễm trùng máu, viêm khớp, viêm nội tâm mạc, viêm đa thanhmạc, viêm màng bụng, viêm phổi, và thường dẫn đến chết đột ngột (Higgins

và cộng sự, 2002, Lun và cộng sự, 2007) Ở các nước Bắc Mỹ, các báo cáo

đều chỉ ra rằng S suis là vi khuẩn chủ yếu phân lập được từ những lợn bị

viêm phổi (Koehne và cộng sự, 1979, Sanford và Tilker, 1982, Erickson vàcộng sự, 1984) Những năm sau đó, các nghiên cứu từ Anh lại kết luận rằng vikhuẩn này là nguyên nhân chính gây bại huyết, viêm não và viêm đa khớp, ítkhi gây viêm phổi (MacLennan và cộng sự, 1996, Heath và cộng sự, 1996),trong khi đó, các bệnh tích ở phổi vẫn là chủ yếu trong các trường hợp lợn bịbệnh tại Bắc Mỹ (Reams và cộng sự, 1994, 1996, Hogg và cộng sự, 1996).Một nghiên cứu ở Nhật giữa 1987 và 1991 đã cho biết kết quả là 38% số

chủng S suis phân lập được từ lợn bị viêm não và 33% từ lợn bị viêm phổi

(Kataoka và cộng sự, 1993) Ngoài ra, vi khuẩn còn có thể phân lập đượctrong các trường hợp lợn bị viêm teo mũi và sảy thai

Bệnh xảy ra ở lợn mọi lứa tuổi, nhưng thường gặp nhất ở giai đoạn 3-16tuần tuổi do lợn thời kỳ sau cai sữa trở nên đặc biệt mẫn cảm với vi khuẩn này(Lamont và cộng sự, 1980) Tuy nhiên, các triệu chứng của bệnh do vi khuẩn nàygây ra là có sự sai khác nhau giữa các quốc gia (Higgins và cộng sự, 2002)

Tháng 7 và 8/2005, một vụ dịch lớn nhất chưa từng gặp trong lịch sửngành chăn nuôi lợn đã xảy ra tại tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, với 6736 lợnmắc bệnh trong 641 ổ dịch, gây chết 644 con

Ở Việt Nam, nghiên cứu của Khương Bích Ngọc (1996) về tình hìnhbệnh cầu khuẩn xảy ra ở hầu khắp các trại chăn nuôi tập trung trong nhữngnăm 70 và 80 đã cho thấy vi khuẩn thuộc nhóm cầu khuẩn, bao gồm

Staphylococcus aureus, Streptococcus suis và Diplococcus là các nguyên

nhân chính gây ra "Bệnh cầu khuẩn ở lợn" với các triệu chứng như con vật bỏ

ăn, sốt cao, chết đột ngột, khớp chân sưng to, liệt chân Bệnh tích mổ khámbao gồm: toàn bộ phủ tạng xuất huyết, phổi viêm hóa mủ, dính với lồng ngực

và hoành cách mô, tim nhão, cơ tim xuất huyết, xoang bụng tích đầy nướcvàng, toàn bộ ruột bị viêm kết dính, khớp viêm sưng to, thịt nhão và có mùihôi thối Kết quả phân lập vi khuẩn từ phủ tạng lợn bệnh cũng đã cho thấy vi

khuẩn S suis chiếm tỷ lệ cao nhất 60%, tiếp đến là Diplococcus 33% và Staphylococcus aureus 7%.

Kết quả theo dõi giám sát dịch bệnh của Cục Thú y và kết quả nghiêncứu của Viện Thú y từ những năm 90 cho đến thời điểm này cho thấy ở Việt

Nam chưa xác nhận được các ổ dịch ở lợn do S suis gây nên Tuy nhiên, từng

trường hợp đơn lẻ (cá thể) có thể bị bệnh này thì chưa được nghiên cứu (Báocáo của Cục Thú y về tình hình bệnh liên cầu khuẩn ở lợn lây sang người)

2.1.2 Tình hình bệnh do vi khuẩn S suis gây ra ở người trên thế giới và

tại Việt Nam

Bệnh liên cầu lợn được phát hiện ở nhiều nơi trên thế giới Ngườinhiễm đầu tiên được phát hiện vào năm 1968 ở Đan Mạch Kể từ đó, số lượngbệnh nhân nhiễm bệnh ngày càng tăng Điều này phản ánh sự tăng lên phạm

vi gây bệnh của liên cầu lợn hoặc tăng sự chẩn đoán đúng của bác sĩ

Các trường hợp người mắc bệnh đã được thông báo ở các nước trên thếgiới: tại Châu Âu (Windsor 1997, Cliftton Hadley và cs 1986, Arend andZanen 1988, Homez 1988, Mazokopakis, 2005), tại Trung đông (1989), tại Úc

và Newzealand (1988), tại Brazil, Mỹ, Canada, tại các nước Bắc Âu (1988,1995), tại Hồng Kông, Nhật, Đài Loan, Singapore, Trung Quốc ( Theo KhoaHọc Phổ Thông, 2009)

Chattopadhyay (1975), Chau và cs (1983), Pedro Acho (1989) đã thôngbáo: 50 trường hợp người bị lây nhiễm bệnh liên cầu khuẩn từ lợn bệnh vớicác biểu hiện lâm sàng nhiễm trùng huyết, viêm họng, viêm hạch lâm ba,viêm phổi, viêm màng não,… (Phạm Sĩ Lăng và Văn Đăng Kì, 2008)

Theo báo cáo của Kay và cs năm 1995, có 75 trường hợp bệnh do

S suis tại các nước châu Âu và 67 trường hợp tại các nước châu Á, trong đó

viêm màng não mủ chiếm tỷ lệ là 88%, chỉ có 12% nhiễm trùng huyết đơnthuần, tỷ lệ tử vong ở cả hai nhóm là khoảng 11 – 12% (Khoa Học PhổThông, 2009)

Đến tháng 8/2005, số người nhiễm bệnh do S suis được báo cáo lên

đến 220 trường hợp, bao gồm 91 bệnh nhân ở châu Âu và 129 trường hợp ởchâu Á với tỷ lệ tử vong lần lượt là 13,2% và 20,2%

Dịch bệnh liên cầu lợn đã xảy ra ở Trung Quốc từ 22/7/2005, đến ngày5/8/2005 Bộ y tế Trung Quốc cho biết không có thêm ca bệnh mới nào đựơcbáo cáo Trong vụ dịch này có 215 ca ở người, trong đó có 39 ca tử vong(chiếm tỷ lệ 18,1%) Theo thống kê có 80% những người bị bệnh là nam

giới, là những người giết mổ lợn bị bệnh hoặc chế biến và bán thịt Hơn 40%các trường hợp tuổi từ 50-60 (những người có sức đề kháng kém) (Lun vàcộng sự, 2007 [80]).

Tại Việt Nam, trong khoảng những năm trở lại đây, báo cáo tổng kếttình hình bệnh tật hàng năm tại Bệnh viện nhiệt đới TP Hồ Chí Minh cho

thấy số trường hợp người nhiễm bệnh do S suis ngày càng gia tăng Từ năm

1996 đến năm 1998, mỗi năm chỉ ghi nhận được khoảng 3 bệnh nhân.Từ năm

1999 đến năm 2003, trung bình mỗi năm có khoảng 13 trường hợp Trongnăm 2004 ghi nhận được 19 trường hợp Tính đến tháng 7 năm 2007, tổng số

bệnh nhân nhiễm bệnh do S suis gây ra nhập viện vào Bệnh viện vào khoảng

230 người (Khoa Họa Phổ Thông, 2009)

Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Hoàng Mai và cs tiến hành tại Bệnhviện nhiệt đới TP Hồ Chí Minh từ năm 1996 đến năm 2005 về viêm màng

não mủ ở người lớn thì S suis là tác nhân gây bệnh hàng đầu chiếm tỷ lệ 38,6%, kế đến mới là phế cầu S pneumoniae (18,4%) Cũng theo nghiên cứu

này, các tác giả đã sơ bộ khảo sát các đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân

nhiễm S suis trong hai năm 2005-2006 đã cho thấy: trong số 47 trường hợp viêm màng não do S suis thì bệnh nhân thường ở độ tuổi lao động từ 21- 60

tuổi, nam giới chiếm đến 83%: bệnh thường gặp vào khoảng tháng 3 đếntháng 8 hàng năm; có đến 52,3% trường hợp bệnh nhân có tiếp xúc với lợnnhư chăm sóc, giết mổ, chế biến thịt lợn Ngoài ra, có 12,8% trường hợp bệnhnhân có các vết trầy xước trên da và đây chính là cửa ngõ của vi trùng xâmnhập; 29,8% bệnh nhân có bệnh tiểu đường, nghiện rượu hoặc cắt lách

Tại miền Bắc Việt Nam, trong 8 tháng đầu năm 2007, Viện các bệnhtruyền nhiễm và nhiệt đới quốc gia đã tiếp nhận được 41 trường hợp nhiễmliên cầu khuẩn lợn được xác định qua kết quả phân lập vi khuẩn bằng PCR.Trong đó 29 trường hợp viêm màng não mủ, 12 trường hợp nhiễm trùnghuyết với 8 trường hợp sốc nhiễm trùng, tỷ lệ tử vong 7% Tại bệnh viện

Bạch Mai, từ tháng 7 đến tháng 9 năm 2007, có 11 mẫu bệnh phẩm phân lập

được Streptococcus suis, trong đó có 4 trường hợp viêm màng não mủ.

Chính vì số lượng bệnh nhân có dấu hiệu tăng mạnh, ngày 18/7/2007các phương tiện truyền thông đã bắt đầu đưa tin về bệnh liên cầu lợn, cụ thể

trên báo điện tử Việt Nam Net có tiêu đề “Đề phòng bệnh nhiễm trùng huyết

do nhiễm liên cầu lợn” Ngày 23/7/2007, có 2 bệnh nhân nghi nhiễm liên càu

lợn ở Huế; ngày 24/7/2007, bệnh nhân nhiễm liên cầu lợn đầu tiên ở QuảngNinh cũng đã được đăng báo (Nguyễn Hải Nam)

Gần đây, Trung tâm y tế dự phòng tỉnh Ninh Bình đã thông báo tìnhhình dịch liên cầu lợn trên người diễn biến rất phức tạp Tháng 7 năm 2010,

đã có 9 người nhiễm S suis, trong đó 4 người đã tử vong.

2.2 CĂN BỆNH

2.2.1 Hình thái

Vi khuẩn Streptococcus suis có hình cầu hoặc hình bầu dục, đường

kính khoảng 1µm Vi khuẩn bắt màu Gram dương, không di động, không sinhnha bào

Vi khuẩn thường đứng thành chuỗi như chuỗi hạt, có độ dài ngắnkhông đều nhau tùy vào môi trường nuôi cấy, từ 2 cầu khuẩn tạo thành songcầu khuẩn cho đến chuỗi có 6 - 10 cầu khuẩn và dài hơn tạo thành liên cầukhuẩn Trong bệnh phẩm, vi khuẩn đứng thành chuỗi ngắn, thường có từ 2 – 8đơn vị Trong môi trường lỏng, vi khuẩn hình thành chuỗi dài (Nguyễn NhưThanh và cs, 2001)

2.2.2 Tính chất nuôi cấy

S suis là vi khuẩn hiếu khí hay yếm khí tùy tiện, đòi hỏi môi trường

nuôi cấy có 5 – 10% C02 Vi khuẩn mọc dễ dàng trên các môi trường nuôi cấygiàu chất dinh dưỡng như môi trường thạch máu, thạch Chocolate, nhưngmọc tốt nhất là môi trường thạch máu Columbia Nhiệt độ nuôi cấy thích hợp

là 370C, nhưng có thể phát triển được ở một khoảng nhiệt độ rất rộng từ 10 –

450C, pH thích hợp 7 – 7,2

Sau 24h nuôi cấy tính chất mọc của S suis trên các môi trường:

- Trên môi trường thạch thường: khuẩn lạc mọc yếu, khuẩn lạc trắng,trong, tròn, gọn

- Trên thạch máu: vi khuẩn hình thành khuẩn lạc nhỏ, hơi lồi, tròn, gọn,mịn Đa số vi khuẩn gây bệnh cho lợn đều gây dung huyết khi nuôi cấy trên môitrường có bổ sung máu cừu, dê hoặc bò Các kiểu dung huyết chính gồm có:

+ Dung huyết kiểu α: khuẩn lạc được bao quanh bởi một vòng hồng cầucòn nguyên hình nhưng có màu xanh, xa khuẩn lạc một chút có vùng tan máu(dung huyết từng phần hay dung huyết không hoàn toàn)

+ Dung huyết kiểu β: bao quanh khuẩn lạc là một vùng tan máu hoàntoàn trong suốt, có bờ rõ ràng do hemoglobin được phân hủy hoàn toàn

+ Dung huyết kiểu γ: xung quanh khuẩn lạc không có sự biến đổi nào

cả, hồng cầu trong thạch vẫn giữ màu hồng nhạt

- Trên môi trường thạch huyết thanh: khuẩn lạc nhỏ, trắng, hơi lồi,trong, mịn, gọn, có ánh xanh trong

- Trên thạch Edward: khuẩn lạc nhỏ, mịn, ướt, tròn, gọn, trong, mặt hơilồi, màu hơi tím

- Trên thạch Shapman: không mọc, màu đỏ tươi

- Trong môi trường lỏng: vi khuẩn mọc không làm đục môi trường màtạo thành những hạt nhỏ hoặc những bông, lắng xuống đáy ống nghiệm

2.2.3 Tính chất sinh vật hóa học

Vi khuẩn có khả năng lên men các loại đường: Sucroza, Trehalose,Inulin, Lactose, Salicin; không lên men các loại đường: Sorbitol, Mannitol;phản ứng Voges Proskauer âm tính

Các phản ứng khác:

- Catalase : Âm tính

- Oxydase: Âm tính

- Indol : Âm tính

2.2.4 Sức đề kháng

S suis có thể tồn tại trong môi trường nhiều ngày (Alexander, 1992).

Vi khuẩn tồn tại tới 6 tuần trong thịt lợn hoặc xương ướp lạnh (Clifton –Hadley và cs, 1986) và có thể tìm thấy ở gia súc sống (hạch amidan là chỗthích hợp nhất) hoặc các bệnh phẩm sau khi gia súc chết (Nguyễn Gia Tuệ,

1995) S suis tồn tại lâu trong đờm, chất bài xuất có protein Theo Talkington

(1981) vi khuẩn có sức đề kháng tốt trong môi trường acid nên vẫn phát triểnbình thường ở pH=4 Vì vậy, trong đồ ăn phế thải của người đẻ làm thức ăncho gia súc, số lượng vi khuẩn đều tăng trong quá trình lên men

- Ở 00C: vi khuẩn có thể sống được 54 ngày trong bụi, 104 ngày trongphân lợn

- Ở 9oC: vi khuẩn có thể sống được 25 ngày trong bụi, 10 gày trongphân lợn

- Ở 250C: vi khuẩn có thể sống được 24 giờ trong bụi, 8 ngày trong phân

- Ở 400C: vi khuẩn có thể sống trong 6 tuần và đây có thể là nguồn lâynhiễm tiềm tàng cho con người

- Ở 500C: vi khuẩn bị diệt sau 2 giờ

- Ở 60oC: vi khuẩn bị diệt trong vòng 10 phút

Vi khuẩn S suis có sức đề kháng kém, dễ dàng bị diệt bởi các chất sát

trùng thông thường như: phenol, iod, hypochlorid, chloramin, nước Javen,acid phenic 3-5% diệt vi khuẩn trong vòng 3-15 phút, formol 1% diệt vikhuẩn trong vòng 60 phút, cồn nguyên chất không có tác dụng với vi khuẩn,cồn 700C diệt vi khuẩn trong 30 phút, nước xà phòng nồng độ 1/500 có thểdiệt vi khuẩn trong vòng 1 phút, tím gentian 1/300.000 cũng có tác dụng diệt

vi khuẩn

2.2.5 Phân loại

Đầu tiên, S suis được xếp trong các nhóm mới của Lancefield (nhóm

R, S, RS và T), sau đó trong nhóm D của Lancefield Các nhóm cũ R, S, RStrở thành các serotype tương ứng là 1, 2, 1/2 Nhóm T tương ứng với serotype

15 (Higgins và Gottschlk, 1992) (Nguyễn Gia Tuệ, 1995)

Cho đến nay, 35 typ huyết thanh giáp mô đã được xác định, trong đótyp 1, 2, 1/2, 3, 7, 9 14 là những typ gây bệnh phổ biến trên lợn (Wisslink và

cs, 2000: Okwumabua và cs, 2003; Henk và cs, 2002) Trong đó typ 2, 4, 14

có thể gây bệnh ở người, nguy hiểm nhất là typ 2

2.2.6 Cấu trúc kháng nguyên và yếu tố độc lực

Liên cầu lợn có cấu trúc kháng nguyên vỏ là polychaccarides đặc hiệu,

kháng nguyên này đóng vai trò quan trọng trong khả năng gây bệnh của vi khuẩn

Kết quả nghiên cứu về độc tính của vi khuẩn còn nhiều hạn chế Một sốyếu tố về độc lực đã được đề cập đến như: vách vi khuẩn (CPS), yếu tố bámdính (adhesion), giáp mô, yếu tố protein ngoài tế bào (EF), protein giải phóngmen Muraminidase (MRP), yếu tố dung huyết suilysin (sly), adhesin,glutamate dehydrogenease (gdh), fibronectin-binding protein (FBP) vàarginine deiminase

Những nghiên cứu đã chỉ ra yếu tố độc lực quan trọng của vi khuẩn làPolysaccharide của giáp mô (Capsule Polysaccharide – CPS) vì các chủng độtbiến không có giáp mô đều thể hiện là không có độc tính và nhanh chóng bịloại bỏ khỏi hệ tuần hoàn của lợn và chuột trong thí nghiệm gây nhiễm thựcnghiệm, tuy nhiên, không phải tất cả các chủng có giáp mô đều là chủng độc

Độc tố CPS của S suis bao gồm 5 phân tử đường bao gồm Sialic Acid

(N-acetyl neuraminic acid)

Yếu tố độc lực của S suis typ 2 được xác định do 2 loại protein là

Protein ngoài tế bào (EF) có trọng lượng phân tử 110 kDa và Protein giảiphóng men muramidase (MRP) có trọng lượng phân tử là 136 kDa Ở chủng

S.suis typ 2 có độc tính thường kèm theo yếu tố gây dung huyết suilysin

(SLY) có trọng lượng phân tử 65kDa, được mã hóa bởi gen sly, có độ phóng

xạ riêng là 0.7*106 Units/mg và cáo đặc điểm là dễ bị oxy hóa, dễ bị hoạt hóabởi một số chất khử, dễ bị ức chế bởi cholesrerol với nồng độ loãng Tuynhiên vai trò sinh bệnh học vẫn chưa được xác định rõ

2.3 PHƯƠNG THỨC LÂY TRUYỀN VÀ CƠ CHẾ SINH BỆNH

2.3.1 Nguồn bệnh

Liên cầu lợn luôn có mặt trong môi trường và kí sinh bình thường ở lợnnhưng không gây bệnh, hoặc chỉ gây các bệnh viêm nhiễm không thanh dịchnhư viêm họng, nhiễm trùng mủ, nhiễm trùng phổi Liên cầu lợn chủ yếu sống

ở các loài lợn đã thuần hóa, nhưng đôi khi cũng tìm thấy ở các loài lợn rừng,

ngựa, chó, mèo và chim Streptococcus suis có thể gây bệnh quanh năm,

nhưng các vụ dịch thường xảy ra vào giai đoạn đầu mùa xuân hoặc sau khi cónhững thay đổi thời tiết đột ngột

Nơi cư trú của liên cầu lợn thường ở đường hô hấp trên, đường tiêu hóa

và sinh dục; đặc biệt ở hạch amidan và xoang mũi Hiện có 2 typ liên cầu lợnthường gây bệnh ở lợn, typ 1 hay gây dịch bệnh lẻ tẻ ở các đàn lợn dưới 8tuần tuổi, typ 2 gây bệnh ở nhiều lứa tuổi khác nhau Cả 2 typ này đều cư trú

ở amidal Tỷ lệ mang liên cầu lợn không có triệu chứng trong một đàn lợnkhoảng 60% - 100% Lợn trưởng thành có tỷ lệ mang vi khuẩn cao nhất

2.3.2 Đường lây truyền

Vi khuẩn liên cầu lợn có thể tồn tại lâu trong phân, nước, rác Vì thế,môi trường đóng vai trò quan trọng trong quá trình truyền bệnh của vi khuẩn.Bệnh lây truyền qua đường hô hấp do lợn khỏe hít thở không khí có mầmbệnh, do tiếp xúc giữa lợn ốm và lợn khỏe, do lợn ăn phải thức ăn và nướcuống có mầm bệnh (Clifton – Halley và cs, 1986) Ngoài ra vi khuẩn cũng cóthể xâm nhập qua các vết thương, các vết trầy xước để gây bệnh Dịch bệnh ởlợn thường bùng phát khi có các yếu tố thuận lợi như chuồng trại quá chật

chội, đàn lợn quá đông, thiếu không khí hoặc khi lợn cai sữa Tình trạng lợnlành mang mầm bệnh không có bất cứ triệu chứng gì có thể là nguyên nhângây lây lan dịch bệnh thầm lặng và nguy hiểm Một con đường lây lan kháccũng rất hay gặp là thông qua ruồi, ruồi có thể bay từ trang trại nọ sang trangtrại kia và mang theo các tác nhân gây bệnh khác nhau bao gồm cả

Streptococcus suis Enright (1987) đã chứng minh rằng ruồi có thể mang

S suis typ 2 ít nhất là 5 ngày và còn có thể làm nhiễm mầm bệnh vào thức ăn

ít nhất 4 ngày Sự tồn tại của xác chết mang vi khuẩn S suis trong chuồng

nuôi cũng là một cách để truyền bệnh (Higgins và cs, 2002)

Điều cần đặc biệt quan tâm là bệnh liên cầu khuẩn có thể lây truyền từlợn ốm sang người và ngược lại Vi khuẩn xâm nhập cơ thể người nếu có sựtiếp xúc với lợn, thịt lợn nhiễm bệnh chưa nấu chín kĩ Vi khuẩn liên cầu lợn

đi vào người qua các vết thương hở trên da hoặc niêm mạc mũi, miệng Nhưvậy, nguy cơ mắc bệnh cao gặp ở những người có tiếp xúc trực tiếp hoặc tiếpxúc gần với lợn hoặc các sản phẩm tươi sống từ lợn nhiễm khuẩn như thợ giết

mổ lợn, công nhân lò mổ, người bán hàng thịt, người chế biến thịt tươi, người

ăn tiết canh lợn,…

Hiện nay chưa có bằng chứng nào về việc bệnh liên cầu khuẩn có thểlây trực tiếp từ người sang người

2.3.3 Cách sinh bệnh

Theo William (1988) Streptococcus suis truyền theo đường hô hấp,

xâm nhập vào hạch amiđan, vòm họng; từ đó di chuyển theo hệ lâm ba tớihạch dưới hàm, cư trú ở các mô Lúc này cơ thể chưa có dấu hiệu lâm sàngcủa bệnh Ở các tổ chức cu trú, chúng sống và nhân lên trong tế bào monocyt,rồi chuyển vào xoang dịch não tủy gây nên viêm màng não, có thể thông quacon đường nhiễm trùng huyết để xâm nhập vào màng não, khớp xương và các

mô khác Thời gian nhiễm trùng huyết là pha quan trọng trong quá trình phát

sinh viêm màng não do S suis typ 2.

Autrian (1976) thấy rằng 30 – 70% Streptococcus spp cư trú ở đường

hô hấp trên của con vật khỏe mạnh, khi hệ thống hàng rào bảo vệ của cơ thể

bị suy giảm sẽ xâm nhập vào đường hô hấp dưới gây bệnh ở đây và gây viêmphổi Sau đó chúng vào hệ thống tuần hoàn gây nhiễm trùng huyết, rồi trànvào nội và ngoại tâm mạc, màng não, xoang, khớp đẻ gây các bệnh ở đây Với

Streptococcus spp gây dung huyết kiểu β, khi vi khuẩn đi vào máu, đến các

cơ quan gây ra các ổ áp xe thứ phát, dẫn đến viêm ở tủy xương, khớp, vantim, nội tâm mạc, thận, gan, hạch lympho và đường sinh dục

Các tác giả đều cho rằng sau 2 giờ S suis xâm nhập vào họng, vi khuẩn

di chuyển theo các mạch lâm ba vào hạch lympho ở xương dưới hàm, gâyhiện tượng thẩm xuất bạch cầu ở dưới hàm Sau 96 giờ gây nhiễm có hiệntượng hoại tử ở hạch và hoại tử kéo dài 5 ngày Vào ngày tứ 7 sau khi bịnhiễm có hiện tượng bao bọc ổ mủ, ngày thứ 13 áp xe nhỏ phát triển to lên tạothành nhọt

2.4 TRIỆU CHỨNG VÀ BỆNH TÍCH DO VI KHUẨN S SUIS GÂY RA

2.4.1 Triệu chứng

2.4.1.1 Triệu chứng ở lợn

Triệu chứng của bệnh do S suis gây ra ở lợn rất phức tạp, khó nhận

biết, khó phân biệt với các bệnh do nhóm cầu khuẩn gây ra khi bệnh có hiệntượng bội nhiễm, kế phát bởi một số bệnh khác và phụ thuộc vào thể bệnhtừng chủng gây ra

Clifton – Halley (1983), nghiên cứu ở lợn gây thực nghiệm và quan sátlợn trong các ổ dịch tự nhiên thấy: lợn từ 1- 3 tuần tuổi thường mắc bệnh thểviêm não và màng não, thể hiện các triệu chứng như: lợn đang bú có triệuchứng ủ rũ, biếng ăn, sưng hầu, khó nuốt, đi lại khó khăn, lông khô dựngđứng, da mẩn đỏ và sốt cao 400C – 41,5 0C Lợn hoạt động khó khăn, đi lạiloạng choạng, khi năm biểu hiện tư thế bơi chèo, tê liệt Triệu chứng viêmnão ở lợn trưởng thành rất ít biểu hiện

Thể viêm khớp thường xảy ra ở lợn đang bú và lợn trưởng thành Ỏ lợntrưởng thành có hiện tượng viêm một khớp, khớp viêm thường là khớp bẹn,đầu gối hoặc khớp bàn chân Tổn thương đầu tiên bao gồm thủy thũng, sưngkhớp và màng khớp xung huyết, dịch khớp đục Bệnh có thể tiến triển nặnghơn với hiện tượng sợi hóa và áp xe các tổ chức trong khớp, khớp bị thoáihóa, viêm khớp có mủ ở lợn con Bệnh xảy ra đối với hệ thống xương thường

là thoái hóa các đốt sụn, sau 10 – 15 ngày mắc bệnh có thể thấy các đốt sụn bịhoại tử

Theo Collier, Amstrong và cs (1982), trong bệnh áp xe hạch lympho

hầu hoặc viêm hạch dưới hàm ở lợn do S suis gây ra, có thể sờ thấy áp xe

hạch ở hầu, ở cổ rất rõ Hạch dưới hàm sưng sớm nhất và sau 15 ngày mớithành áp xe

Khi bệnh xảy ra ở da, ban đầu tạo ra các ổ áp xe, về sau phần da phủtrên bề nặt các ổ áp xe bị hoại tử sau 5 tuần, khoảng tuần thứ 7 -8 các ổ áp xe

bị vỡ, dịch rỉ viêm màu xanh hoặc màu socoola, cà phê chảy ra, ổ áp xe trởthành các tổn thương Các tổn thương này có thể khỏi hoàn toàn vào tuần thứ

10 nếu được vệ sinh chăm sóc tốt

Ngoài ra còn có các triệu chứng viêm phế quản, viêm phổi, một sốtrường hợp viêm rốn Viêm nội tâm mạc ỏ lợn thường thấy khi hôn mê hoặcchết không có biểu hiện triệu chứng trước đó Trong các đợt dịch viêm màng

não do S suis typ 2, biểu hiện chết đột ngột một hoặc nhiều con có thể là dấu

hiệu đầu tiên

2.4.1.2 Triệu chứng ở người

Nhiễm Streptococcus suis có thể gây ra những bệnh rất nặng và nguy

hiểm đến tính mạng con người, hay gặp nhất là gây viêm màng não, nhiễmtrùng máu, viêm nội tâm mạc, một số trường hợp tiến triển tối cấp rất nhanhdẫn đến sốc nhiễm độc khuẩn gây suy đa phủ tạng và tử vong mà không kịpđiều trị gì Thời kì ủ bệnh kéo dài từ vài giờ đến 3 ngày Người mắc liên cầu

lợn chủ yếu chia làm hai thể là thể tối cấp và thể viêm màng não mủ.

Ở thể tối cấp, bệnh nhân thường bị nhiễm trùng huyết, sốt cao, lạnhrun, xuất huyết da dạng chấm hay mảng, nổi gồ lên mặt da, có thể có bóngnước, gây hoại tử dưới da Sau đó choáng, sốc, tụt huyết áp, suy chức năng

hô hấp, tuần hoàn, thận, gan và nhanh chóng tử vong Từ khi xuất hiện dấuhiệu bệnh đến khi tử vong có thể chỉ từ 1 -2 ngày Tỷ lệ tử vong là 62%

Ỏ thể viêm màng não mủ, ngoài những biểu hiện lâm sàng chung tương

tự bệnh viêm màng não mủ do các vi khuẩn khác gây ra như: Sốt kèm ớnlạnh, nhức đầu, nôn ói, rối loạn tri giác, nói nhảm, la hét, viêm màng não mủ

do liên cầu khuẩn lợn thường gây giảm thính lực với biểu hiện ù tai, lãng taimột phần hay điếc hoàn toàn cả hai tai Tỷ lệ bệnh nhân giảm thính lực daođộng từ 50,5% tại châu Âu đến 51,9% tại châu Á, tại Nhật là 71,4%, HồngKông là 80% Qua nghiên cứu bệnh nhân viêm màng não mủ do

Streptococcus suis điều trị tại Bệnh viện Nhiệt đới, Nguyễn Thị Hoàng Mai

và cs ghi nhận được 77% các trường hợp có triệu chứng ù, điếc tai (so với 7 –9% bệnh nhân viêm màng não mủ do các tác nhân khác) Những bệnh nhânviêm màng não, nếu phát hiện sớm có thể điều trị kịp thời, nhưng nếu đểmuộn có thể dẫn đến phù não, tử vong hoặc để lại các di chứng thần kinhnặng nề như động kinh, ngớ ngẩn… Tỷ lệ tử vong là 1%

Hội chứng sốc nhiễm độc có thể xảy ra đối với bệnh nhân nhiễm liêncầu lợn, gây tổn thương nghiêm trọng các cơ quan nội tạng trong cơ thể nhưgan, thận, hệ tuần hoàn, ảnh hưởng rất xấu tới việc cứu sống bệnh nhân Hộichứng sốc nhiễm độc chỉ có thể điều trị được với kháng sinh và trong điềukiện chăm sóc đặc biệt

2.4.2 Bệnh tích

Lợn chết do S suis typ2 có các bệnh tích đại thể, vi thể bao gồm: trên

da lợn có thể có các mảng đỏ, sần; các hạch lympho bị sưng, sung huyết; baokhớp dày lên, khớp bị sưng và có dịch; màng não và não có thể bị tổn thương

dạng phù nề, sung huyết, dịch não tủy đục; phổi bị tổn thương với nhiều dạngkhác nhau như đông đặc, có mủ, viêm phế quản, viêm phổi…; viêm cơ timthoái hóa xuất huyết, viêm van tim hai lá (Nguyễn Vũ Trung, 2005).

2.5 CÁC PHƯƠNG PHÁP CHẨN ĐOÁN BỆNH

Việc chẩn đoán bệnh do vi khuẩn S suis gây ra thường dựa vào tuổi

mắc bệnh, các triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đại thể, tác nhân gây bệnh vàbệnh tích vi thể của con vật mắc bệnh Điều cần lưu ý khi chẩn đoán là phảitiến hành phân lập vi khuẩn từ một vài cơ quan phủ tạng khác nhau của cùngmột lợn mắc bệnh và từ vài lợn bệnh trong cùng một đàn để tìm ra serotypgây bệnh chính (Higgins và cộng sự, 2002)

Tuy nhiên bệnh do liên cầu khuẩn gây ra ở lợn khó phân biệt, nhận biết vớicác bệnh khác Chúng ta có thể thấy viêm khớp rải rác ở lợn do tụ cầu trùng nhưng

phổ biến hơn vẫn là liên cầu trùng Viêm khớp do Mycoplasma hyorhinis sinh mủ ít

hơn, do đó cần phải nuôi cấy đẻ xác định chính xác mầm bệnh

Bệnh Glasser (bệnh gây ra bởi Haemophilus sp với các biểu hiện viêm

đa khớp cấp tính, viêm màng phổi, viêm bao tim và viêm phúc mạc) thườngxảy ra ở lợn lớn hơn và kèm theo viêm màng phổi và phúc mạc

Bệnh Đóng dấu lợn ở lợn con thường có các biểu hiện nhiễm trùnghuyết Bệnh hệ thần kinh ở lợn con có thể kế tiếp viêm khớp nhẹ, nhưngkhông sưng khớp và không biểu hiện què

Tuy nhiên, thể viêm màng não do nhiễm Streptococcus có thể nhầm lẫn với viêm virus Viêm màng não ở bê cũng có thể gây ra do Pasteurella multocida Viêm đa khớp ở bê, cừu và lợn con cũng có thể gây ra do Actinomyces (Corynebacterium) pyogenes và Fusobacterium necrophorum

S suis typ 2 cũng có thể gây viêm màng não ở lợn lớn từ 10 – 14 tuần tuổi.

Đối với con vật mắc bệnh, chẩn đoán lâm sàng chủ yếu dựa vào các yếu tốdịch tễ học và triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng để có hướng xử lý kịp thời

Chẩn đoán phòng thí nghiệm về vi sinh vật học đối với Liên cầu lợn

hiện nay vẫn còn nhiều khó khăn Theo Devriese và cộng sự (1991), nếuphòng thí nghiệm có thể tiến hành xác định được serotyp thì chỉ cần làm 2 xétnghiệm đối với các chủng vi khuẩn phân lập được từ lợn là: phản ứngamylase dương tính và Voges-Proskauer (acetoin) âm tính

Phương pháp xác định serotyp vẫn đóng một vai trò quan trọng trongchẩn đoán bệnh do vi khuẩn này gây nên Có thể thực hiện bằng nhiều kỹthuật khác nhau, nhưng phương pháp ngưng kết nhanh hiện vẫn đang được sửdụng rộng rãi ở nhiều phòng thí nghiệm trên thế giới Vì phần lớn các serotypgây bệnh đều thuộc các serotyp 1-8 và 1/2 nên chỉ cần tiến hành phản ứngngưng kết nhanh với các kháng huyết thanh này và gửi các chủng không xácđịnh được đến các phòng thí nghiệm tham chiếu để có kết quả chính xác(Higgins và Gottschalk, 1996)

Các kỹ thuật sinh học phân tử cũng là công cụ hữu ích giúp phân biệt

các chủng S suis phân lập được, xác định nguồn gốc lây nhiễm trong đàn,

giúp khống chế ổ dịch hoặc tìm ra đúng chủng để bổ xung vào vacxin(Higgins và cộng sự, 2002) Gần đây, nhiều phòng thí nghiệm đã phát triển

phương pháp PCR dùng để giám định vi khuẩn S suis, xác định các yếu tố

độc lực và serotyp của chủng vi khuẩn gây bệnh đã được ứng dụng rộng rãi ởnhiều phòng thí nghiệm trên thế giới (Silva và cộng sự, 2006), (Wisselink vàcộng sự, 2002) Phương pháp này dựa trên phân tích các gen mã hoá cácprotein gây bệnh Phương pháp PCR có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, có thểthực hiện với số lượng mẫu lớn trong một thời gian ngắn nên có thể giúp íchrất nhiều cho công tác kiểm soát bệnh Việc xác định hàm lượng kháng thể

kháng lại S suis, các phản ứng huyết thanh học như ELISA, sử dụng kháng

nguyên giáp mô tinh khiết cũng đã được ứng dụng và có độ đặc hiệu cao(Kataoka và cộng sự, 1996)

Ngoài nuôi cấy, phân lập, nhận biết các đặc tính của tác nhân gây bệnh,một số phương pháp chẩn đoán khác cũng đã được áp dụng trong phòng thí

nghiệm để chẩn đoán vi khuẩn này như, gồm: bệnh tích vi thể, kỹ thuật khángthể huỳnh quang trực tiếp Nhược điểm của kỹ thuật này là có thể giúp xácđịnh mầm bệnh được rõ hơn, nhưng độ đặc hiệu không cao.

- Lợn mua về nuôi phải rõ nguồn gốc xuất xứ, có giấy chứng nhận kiểm dịch

- Áp dụng các biện pháp an toàn sinh học trong chăn nuôi như: thựchiện vệ sinh chuồng trại sạch sẽ, thoáng khí sẽ làm giảm nguy cơ lây nhiễm từmôi trường, tăng sức đề kháng cho lợn, thường xuyên vệ sinh chuồng trại,tiêu độc khử trùng khu vực chăn nuôi bằng các hóa chất (phenol, iot, hypocrit,axit phenic 3 – 5%, formol 5%), tăng cường công tác chăm sóc nuôi dưỡng,quản lý đàn

- Khi có dịch liên cầu khuẩn xảy ra thì phải xử lý đúng như xử lý một ổdịch truyền nhiễm: Cách ly lợn ốm để điều trị, lợn ốm chết phải chôn, đổthuốc sát trùng hoặc tiêu hủy, chuồng trại và môi trường chăn nuôi phải phunthuốc sát trùng, để trống chuồng 2 tuần mới nuôi lợn trở lại Đối với vùng cólợn bệnh cần theo dõi, phát hiện sớm lợn bệnh, cách ly và điều trị kịp thời chođến khi khỏi hẳn bệnh mới cho nhập đàn Cấm hoàn toàn việc di chuyển vàgiết mổ lợn tập trung khi có dịch bẹnh ở lợn xảy ra

- Phòng bệnh bằng vacxin

Dùng vacxin để phòng bệnh là biện pháp hiệu quả nhất Nhiều nướctrên thế giới đã và đang dùng vacxin tụ liên cầu để phòng bệnh do nhóm cầukhuẩn gây ra ở lợn, bò, cừu và ngựa, đã đạt được những kết quả nhất định

Ở Việt Nam, Nguyễn Văn Phan và Hoàng tuấn Lộc (1962-1963) dùngvacxin nhược độc để phòng bệnh thối loét da thịt truyền nhiễm ở lợn, kết quả

thu được rất tốt và ổn định.

Nguyễn Thị Nội (1989) đã chế tạo vacxin Salsco đa giá, vô hoạt, bổ trợ

keo phèn, bao gồm các chủng vi khuản đường ruột là: Salmonella, E.coli và Streptococcus, tiêm cho lợn con lúc 21 ngày tuổi để phòng bệnh tiêu chảy ở

lợn con Kết quả thu được rất khả quan, tỷ lệ bảo hộ được 70 – 80% Vacxin

đã được áp dụng rộng rãi và thường xuyên cho các cơ sở chăn nuôi

Khương Bích Ngọc (1996) qua nghiên cứu bệnh cầu khuản ở lợn đãchế tạo vacxin cầu khuẩn chết có bổ trợ keo phèn tiêm phòng cho lợn nái, đạthiệu quả bảo hộ cao

Vào năm 2005, tại Trung Quốc dịch bệnh do liên cầu khuẩn xảy ra vàcác nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu cơ bản trong phòng thí nghiệm, đãchế ra một loại vacxin vô hoạt với kháng nguyên chính là các chủng vi khuẩnphân lập tại các ổ dịch dẻ tiêm phòng cho toàn bộ lợn trong vùng Các ghinhận cho thấy kết quả bước đầu là rất khả quan, bệnh đã tạm dừng, khôngthấy lợn nhiễm bệnh và chết ( Lê Văn Tạo, Đỗ Ngọc Thúy, 2005)

Viện Thú Y đã phối hợp với một số tỉnh và các cơ sở chăn nuôi, chế tạomột số Autovacxin hay vacxin chuồng có hiệu lực có phòng nhiễm bệnh liêncầu khuẩn cho đàn lợn (Cù Hữu Phú, 2005) Tiêm Autovacxin phòng bệnhcho lợn định kì 06 tháng/lần

- Phòng bệnh bằng thuốc kháng sinh

Streptococcus gây bệnh tuy rất mẫn cảm với các loại kháng sinh, nhưng Streptococcus cũng rất dễ kháng lại các loại thuốc kháng sinh trong quá trình phòng

bệnh và điều trị, nên nếu dùng kháng sinh phòng bệnh phải rất thận trọng

Trong một vài thử nghiệm tính mẫn cảm kháng sinh cho thấy vi khuẩnmẫn cảm với Ampicillin, Penicillin, Trimethoprim-sulfamethoxazole; khángvới Lincomycin, Erythromycin, Neomycin Trong thử nghiệm khác lại chothấy tất cả các mẫu vi khuẩn phân lập được mẫn cảm với Penicillin vàAmpicillin, 1/3 kháng với Trimethoprim-Sulfamethoxazole, kháng rất mạnh

với Gentamicin, Nitrofuran và Tetracyclin Tính mẫn cảm của Penicillin có

thể không lâu dài với tất cả các chủng S suis Vì vậy nếu dùng lâu dài phải

đánh giá lại tính mẫn cảm Khi dùng Penicillin để phòng bệnh cần phải lưu ý:phải tiêm cho tất cả các lợn khi chúng được phân đàn và tiêm cho nhữngtrường hợp có biểu hiện triệu chứng lâm sàng Cho uống phòng bằng ProcainPenicillin G làm giảm tỷ lệ viêm màng não

Windsor (1977) thấy nếu bổ sung thêm Tylosin và Sulfadimidin vào

trong máng ăn cho lợn nái thì phòng được bệnh do Streptococcus gây ra.

2.6.1.2 Phòng bệnh lây sang người

Cần tuyên truyền rộng rãi trong cộng đồng về bệnh liên cầu lợn đểngười dân tự nhận biết và phòng tránh, đặc biệt cần phổ biến cho nhóm nhữngngười có nguy cơ mắc bệnh cao như nông dân nuôi lợn, công nhân ở trangtrại lợn, thợ giết mổ lợn, người bán thịt lợn tươi sống và cả những người nộitrợ về những nội dung sau:

- Không mua bán lợn bệnh, không mua bán thịt lợn không rõ nguồngốc, không giết mổ lợn bệnh, không ăn thịt lợn tái, không ăn tiết canh, nộitạng chưa nấu chín, không ăn thịt lợn ốm, chết

- Nên chọn mua thịt đã qua kiểm định của cơ quan thú y, những người

có vết thương hở phải đeo găng tay khi tiếp xúc với thịt lợn sống hoặc tái;phải rửa sạch tay và các dụng cụ chế biến sau khi tiếp xúc với thịt lợn, dùngriêng các dụng cụ chế biến thịt sống và thịt chín; giữ các dụng cụ chế biến ởnơi sạch sẽ và rửa tay sau khi chế biến thịt lợn

- Người giết mổ, tiêu hủy lợn bị bệnh phải có biện pháp đề phòng bệnhliên cầu khuẩn lây sang người như sau: những người có tổn thương ở tay,chân, bệnh ngoài da… không được giết mổ lợn Phải có trang bị bảo hộ tốithiểu khi giết mổ lợn như găng tay, khẩu trang Sau khi giết mổ lợn phải rửatay chân bằng nước xà phòng đề phòng bệnh lây sang người

- Khi có các biểu hiện nghi nhờ mắc bệnh như sốt cao đột ngột trên một

người có làm thịt lợn ốm, lợn chết,…cần phải đến khám tại các cơ sở chuyênmôn và khai báo cho bác sĩ biết những yếu tố liên quan để điều trị kịp thời.

- Các bệnh viện và cơ sở y tế cần lưu ý phát hiện sớm các trường hợp

có biểu hiện lâm sàng nhiễm trùng và có tiếp xúc gần với lợn bị bệnh, chẩnđoán và điều trị kịp thời nhằm giảm tỷ lệ tử vong do biến chứng gây ra Tăngcường giám sát bệnh trên lợn, có biện pháp xử lý triệt để nguồn lợn bị bệnh

Hiện nay bệnh chưa có vacxin phòng bệnh ở người Một vài nước đãnghiên cứu phát triển vacxin phòng bệnh cho vật nuôi và người như các loạivacxin sản xuất từ vi khuẩn làm chết, vi khuẩn còn sống giảm độc lực, vacxin điềuchế từ protein của vi khuẩn, tuy nhiên hiệu quả chưa được đánh giá đầy đủ

2.6.2 Điều trị

* Hộ lý chăm sóc

- Giữ chuồng lợn luôn khô, ấm

- Phun thuốc sát trùng định kì cả trong và ngoài chuồng

- Bắt riêng lợn bệnh ra chuồng cách ly, tránh mọi tác động kích thích

* Dùng thuốc

- Điều tri bằng thuốc kháng sinh

Từ lâu, Penicillin luôn được chú ý và sử dụng trong việc điều trị bệnh

do Streptococcus gây ra, phương pháp điều trị từng các thể sớm bằng

Penicillin và chăm sóc, nuôi dưỡng tốt có thể khỏi bệnh hoàn toàn và tránh tử

vong Điều trị lợn viêm màng não S suis typ 2 có thể dùng với

Trimethprim-sulfadiazin hoặc penicillin làm giảm tỷ lệ chết

Nguyễn Ngọc Nhiên và cs (1994), khi điều trị bệnh đường hô hấp trong

chăn nuôi lợn tập trung đã dùng Tylosin để diệt Mycoplasma, dùng kháng

sinh tiêm kết hợp với vacxin được chế từ chủng gây bệnh để tiêu diệt vi

khuẩn kế phát trong đó có Streptococcus đã thu được kết quả rất tốt.

- Điều trị bằng huyết thanh

Các nhà nghiên cứu Tiệp Khắc (cũ) đã chế tạo thành công huyết thanh

đặc hiệu điều trị bệnh do Streptococcus gây ra ở lợn và bò Huyết thanh được lấy ra từ những con bò được miễn dịch bằng kháng nguyên Streptococcus gây

bệnh và được cố định bằng phenol, dùng để điều trị bệnh, hoặc được dùng phối

hợp với vacxin để chống lại sự cảm nhiễm Streptococcus đối với những động vật

tiếp xúc với mầm bệnh Điều trị cho lợn liều 2ml/kg thể trọng (sau khi tiêm huyếtthanh được 3 tuần thì tiêm tiếp vacxin tụ cầu 2ml/con) Khi sử dụng huyết thanhđặc hiệu để điều trị bệnh thường giá thành rất cao, vì vậy trong thực tế ít sử dụng.Chỉ sử dụng huyết thanh đặc hiệu để điều trị trong những trường hợp cần thiết vàvới những động vật quý hiếm có giá trị kinh tế cao

Phần III NỘI DUNG - ĐỊA ĐIỂM - NGUYÊN LIỆU

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

3.1.1 Xác định tỷ lệ mang trùng vi khuẩn S suis ở lợn khoẻ (phân lập vi

khuẩn từ dịch ngoáy họng)

3.1.2 Định danh và xác định một số các đặc tính sinh vật hoá học của các chủng vi khuẩn phân lập được

3.1.3 Giám định vi khuẩn S suis bằng phương pháp PCR

3.1.4 Xác định một số serotyp gây bệnh quan trọng của các chủng vi khuẩn phân lập được

3.1.5 Kiểm tra khả năng mẫn cảm và kháng với kháng sinh của các chủng vi khuẩn phân lập được

3.2 ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU

- Một số lò mổ lợn nhỏ lẻ của các huyện Hoa Lư, Kim Sơn, Nha Quanthuộc tỉnh Ninh Bình

- Phòng Vi trùng, Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương

3.3 NGUYÊN LIỆU DÙNG CHO NGHIÊN CỨU

3.3.1 Môi trường nuôi cấy và phân lập vi khuẩn S suis

- Môi trường thạch máu cơ bản (blood agar base)

- Môi trường thạch máu Colombia cơ bản (Columbia Blood Agar Base)

có bổ sungColistin và Acid nalidixic

- Môi trường nước peptone (peptone water)

- Môi trường Voges- Proskauer (VP)

- Huyết thanh chuẩn định typ Streptococcus suis

- Ethidium Bromide(EtBr); Dung dịch TAE hoặc TBE

- Bộ kit giám định đặc tính sinh hóa vi khuẩn S suis

- Nguyên liệu cho PCR

3.3.2 Thiết bị, máy móc, dụng cụ hoá chất dùng trong thí nghiệm

- Sử dụng máy PCR iQ5 của hãng Biorad

3.3.3 Mẫu dùng trong nghiên cứu

Dịch ngoáy họng của lợn khoẻ mạnh ở một số lò mổ tại một số huyệnthuộc tỉnh Ninh Bình

3.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.4.1 Phương pháp lấy mẫu

Mẫu dịch ngoáy họng: dùng tăm bông vô trùng ngoáy sâu vào trong họng củanhững lợn khoẻ mạnh Mẫu sau khi lấy, được cho vào ống đựng tăm bông, bảo quảnlạnh 4oC và đưa về phòng thí nghiệm trong vòng từ 4 - 8 giờ

3.4.2 Phương pháp nuôi cấy và phân lập vi khuẩn S suis

Bệnh phẩm sau khi đưa về phòng thí nghiệm được tiến hành ria cấyngay vào các môi trường thông thường như thạch máu, thạch MacConkey,nước thịt thường và môi trường đặc hiệu thạch máu Columbia Sau đó bồidưỡng ở tủ ấm 37oC có 5% CO2 trong 24 giờ Căn cứ vào hình thái khuẩn lạc

để chọn ra những khuẩn lạc nghi là của vi khuẩn Streptococcus suis, cấy

chuyển sang một đĩa thạch máu thường và thạch máu Columbia mới để có thểthực hiện các phản ứng nhận biết, đồng thời thực hiện các phản ứng PCR đểgiám định vi khuẩn, xác định một số yếu tố gây bệnh và serotyp Có thể tómtắt toàn bộ quy trình này theo sơ đồ sau:

Các phản ứng nhận biết Kiểm tra hình thái VK

PCR để giám định vi khuẩn S suis

Thạch máu Columbia

Thạch MacConkey

3.4.3 Phương pháp giám định hình thái khuẩn lạc

- Kiểm tra khả năng dung huyết: quan sát khả năng làm tan huyết xungquanh khuẩn lạc của chủng vi khuẩn cần kiểm tra sau khi đã nuôi cấy trên đĩathạch máu cừu, ủ ở tủ ấm 37oC (5% CO2) qua đêm

- Phản ứng với KOH: dùng que cấy, phết khuẩn lạc của vi khuẩn S suis

mọc trên môi trường thạch máu lên một phiến kính sạch Sau khi nhỏ 1 giọt dungdịch KOH 3% mà không thấy có hiện tượng tạo thành lớp keo dính giữa khuẩnlạc và thuốc thử trong vòng 60 giây thì chủng vi khuẩn kiểm tra được đánh giá là

phản ứng âm tính Vi khuẩn S suis cho phản ứng với KOH 3% âm tính

- Phản ứng Catalase: thực hiện tương tự như trong phản ứng với KOH,chỉ khác là thay thuốc thử KOH 3% bằng dung dịch H2O2 3% Nếu khôngquan sát thấy hiện tượng sủi bong bóng trong vòng vài giây thì chủng vikhuẩn kiểm tra sẽ được đánh giá là có phản ứng Catalase âm tính Vi khuẩn

S suis cho phản ứng Catalase âm tính

3.4.4 Phương pháp kiểm tra hình thái vi khuẩn

Khuẩn lạc của chủng vi khuẩn cần kiểm tra được tiến hành phết lênphiến kính, cố định, rồi nhuộm theo phương pháp nhuộm Gram

Sau khi nhuộm Gram, tiến hành quan sát hình thái khuẩn lạc trên kính hiển vi

3.4.5 Phương pháp kiểm tra phản ứng lên men đường

Chuẩn bị môi trường:

- Pha nước peptone theo chỉ dẫn của nhà sản xuất

- Cho 1ml chỉ thị màu Andrade vào 100 ml môi trường nước peptone, chia ra các ống (4 ml mỗi ống) Hấp 1200C trong 30 phút

- Chuẩn bị đường: các loại đường pha thành dung dịch 10%, hấp 1100Ctrong 15-20 phút hoặc hấp cách quãng 3 lần 1000C trong 30 phút hoặc lọcqua filter 0.45µm

-Cho đường vào các ống môi trường: mỗi ống (4ml) một loại đườngriêng rẽ theo tỷ lệ 0,3 ml dung dịch đường 10%.

- Bổ sung huyết thanh ngựa (vô trùng) theo tỉ lệ 10%

Tiến hành phản ứng :

- Cấy vi khuẩn đã nuôi cấy thuần khiết vào các ống môi trường peptone

có đường, để tủ ấm 370C sau 24 giờ đọc kết quả

+ Phản ứng âm tính: môi trường không thay đổi màu

+ Phản ứng dương tính: môi trường chuyển màu đỏ

3.4.6 Phương pháp PCR để giám định vi khuẩn S suis

Các phương pháp PCR dùng để giám định vi khuẩn S suis cũng như một số serotyp gây bệnh thông thường của vi khuẩn S suis được thực hiện

theo quy trình đã được chuẩn hoá của Phòng Vi trùng - Trung tâm Chẩn đoánThú y Trung ương

3.4.6.1 Chuẩn bị mẫu

Mẫu kiểm tra là vi khuẩn nghi là S suis đã nuôi cấy thuần khiết trên

thạch máu ở 370C, (5% CO2) từ 18 đến 24 giờ

Đối chứng dương: chủng vi khuẩn đã được giám định là S suis hoặc sử dụng các chủng S suis chuẩn.

3.4.6.2 Tách chiết DNA

Các vi khuẩn phân lập được từ mẫu bệnh phẩm và các mẫu đối chứngdương được tách chiết DNA bằng các kit thương mại hay bằng phương phápshock nhiệt Nếu sử dụng kit thì các bước tiến hành theo chỉ dẫn của nhà sản xuất

Tách chiết bằng phương pháp shock nhiệt: lấy 3 đến 4 khuẩn lạc hòavào 100 µl nước vô trùng không chứa men Rnase và Dnase (nuclease freewater) Đun sôi cách thủy trong 10 phút, rồi làm lạnh nhanh huyễn dịch trong

đá 5 phút Ly tâm huyễn dịch 12000 g trong 4 phút Thu hoạch phần nổi phíatrên ( phần nước trong là DNA) để làm phản ứng PCR

3.4.6.3 PCR phát hiện gene glutamate dehydrogenase (gdh) để giám định

vi khuẩn S suis

Mồi của phản ứng PCR: Cặp mồi của phản ứng được thiết kế dựa vàochuỗi gen mã hoá glutamate dehydrogenase (gdh) đặc trưng cho vi khuẩn

S suis, gồm 1 mồi xuôi là Str2-F và 1 mồi ngược là Str2-R Trình tự các

nucleotid của mồi được trình bày ở bảng 3.1

Bảng 3.1 Trình tự mồi dùng để xác định gen gdh

Gen

đích Kí hiệu mồi Trình tự cặp mồi (5’ – 3’)

Kích cỡ sảnphẩm(basepair - bp)

Các chu kỳ nhiệt của phản ứng PCR trình bày ở bảng 3.3

Bảng 3.3 Các chu kỳ nhiệt của phản ứng PCR dùng để xác định gen gdh

Các giai đoạn của phản ứng Nhiệt độ (oC) Thời gian (phút) Số Chu kì

Giai đoạn biến tính

Giai đoạn bắt cặp

Giai đoạn tổng hợp

946072

111

3.4.6.5 Đọc kết qua

Phản ứng đúng khi:

+ Mẫu đối chứng dương có một vạch duy nhất đúng kích cỡ của sản phẩm.+ Mẫu đối chững âm: không xuất hiện vạch

- Mẫu kiểm tra là dương tính khi có vạch giống mẫu đối chứng dương

- Mẫu kiểm tra là âm tính khi không có vạch giống mẫu đối chứng âm

3.4.7 Phản ứng PCR để xác định các gene mã hoá các serotyp 1, 2, 7 và 9

của vi khuẩn S suis

Sau khi giám định được các mẫu dương tính với S suis, tiến hành giám

định các typ huyết thanh của vi khuẩn thông qua các gene mã hóa quá trình

sinh tổng hợp giáp mô (cps- capsular biosynthesis) tương ứng

Có thể sử dụng các cặp mồi dùng để xác định các serotyp 1, 2, 7 và 9

của S suis được lựa chọn dựa vào chuỗi gen mã hoá quá trình sinh tổng hợp

thành phần polysaccharide của giáp mô (cps), gồm 4 cặp mồi: cps 1J-F và cps1J-R để xác định serotyp 1, cps 2J-F và cps 2J-R để xác định serotyp 2, cps7H-F và cps 7H-R để xác định serotyp 7, cps 9H-F và cps 9H-R để xác địnhserotyp 9 Trình tự các mồi và các sản phẩm tương ứng của chúng tạo ra đượctrình bày ở bảng 3.4

Bảng 3.4 Trình tự các mồi dùng để xác định các gen mã hoá các cps

cps1J-R

5'-TGG CTC TGT AGA TGA TTC TGC T -3'5'-TGA TAC GTC AAA ATC CTC ACC A-3' 637 bpcps 2 cps2J-F

cps2J-R

5'-TTT GTC GGG AGG GTT ACT TG-3'5'-TTT GGA AGC GAT TCA TCT CC -3' 498 bpcps 7 cps7H-F

cps7H-R

5'-AAT GCC CTC GTG GAA TAC AG-3'5'-TCC TGA CAC CAG GAC ACG TA-3' 379 bpcps 9 cps9H-F

cps9H-R

5'-GGG ATG ATT GCT CGA CAG AT-3'5'-CCG AAG TAT CTG GGC TAC TGA-3' 303 bp

Các thành phần và chu kỳ nhiệt của phản ứng dùng để xác định serotyp

của S suis giống như trong phản ứng dùng để xác định các gen mã hoá các

yếu tố độc lực của vi khuẩn này

3.4.8 Phương pháp kiểm tra khả năng mẫn cảm kháng sinh của các

chủng vi khuẩn S suis phân lập được

Chủng vi khuẩn cần kiểm tra được cấy vào môi trường nước thịt BHI,

để tủ ấm 37oC trong 24 giờ Dùng tăm bông vô trùng, thấm vào canh trùng rồiđem ria đều trên bề mặt thạch máu Để cho mặt đĩa thạch khô tự nhiên ở nhiệt

độ phòng khoảng 5 phút, rồi tiến hành đặt các khoanh giấy có tẩm kháng sinhlên bề mặt đĩa thạch Đọc kết quả sau khi nuôi cấy ở 37oC sau 18-24 giờ

Dùng thước đo đường kính vòng vô khuẩn và đánh giá kết quả theo

“Các tiêu chuẩn lâm sàng trong phòng thí nghiệm của Hội đồng Quốc giaMỹ” (The United State National Committee for Clinical Laboratory Standardsguidelines - NCCLS, 1997) Tiêu chuẩn đánh giá được trình bày ở bảng 3.5

Bảng 3.5 Tiêu chuẩn đánh giá kết quả khả năng mẫn cảm với một số loại

kháng sinh của vi khuẩn S suis

Loại kháng sinh Ký hiệu

Hàmlượng(UI, µg)

Đường kính vòng vô khuẩn (mm)Kháng

thuốc

Mẫn cảmtrung bình

Mẫn cảmmạnh

n n i i

∑

=

=

) (

- Độ lệch chuẩn:

1

) (

n n i i x

x n S