Khảo sát việc sử dụng ngôn từ trên chuyên mục phóng sự báo Lao Động

luận văn Khảo sát việc sử dụng ngôn từ trên chuyên mục phóng sự báo Lao Động

Khảo sát việc sử dụng ngôn từ trên chuyên mục phóng sự báo Lao Động

MỞ ĐẦU

Trong các thể loại báo chí, phóng sự là một trong những thể loại đặc biệtthích hợp với việc mô tả sự phát triển năng động của hiện thực, có khả năng gâyđược những ấn tượng rất sâu sắc đối với công chúng Phóng sự là một trongnhững thể loại có năng lực phản ánh hiện thực một cách năng động, vừa trựctiếp, cụ thể, vừa có tầm khái quát nhất định Có rất nhiều quan đIểm khác nhau

về phóng sự, nhưng theo tiến sĩ Đức Dũng thì ông khẳng định: “Phóng sự là một thể loại đứng giữa Văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh, phát triển, đồng thời khẳng định hiện thực đó thông qua cái tôi trần thuật, vừa tỉnh táo lí trí, vừa cảm xúc với một bút pháp giàu chất văn học”.

Phóng sự báo chí với khả năng chuyển tải một khối lượng thông tin phongphú và trình bày hiện thực trong một quá trình phát sinh phát triển, nó mang đếncho công chúng một bức tranh xác thực Những vấn đề mà phóng sự báo chí đềcập là những vấn đề của đời sống hiện thực xung quanh chúng ta, đang cầnchúng ta bày tỏ thái độ và những hành động hiện thực Tức là phóng sự có khảnăng thông tin thời sự, đảm bảo tính xác thực, tính định hướng thông qua việctrình bày, diễn tả những vấn đề, sự kiện, con người, tình huống điểm hình, trongmột quá trình phát sinh, phát triển với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật,

và ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu linh hoạt, giàu chất văn học

Về năng lực phản ánh hiện thực của phóng sự, các nhà nghiên cứu ở nước

ta hiện nay nhìn chung đều thống nhất khẳng định: đây là thể loại báo chí có khảnăng phản ánh hiện thực duới dạng một bức tranh nóng bỏng, hơi thở của đờisông Bức tranh ấy thể hiện góc nhìn đầy cá tính của tác giả trước đời sống, vừa

có sức khái quát, vừa chi tiết sống động với những con người và sự việc xácthực, đồng thời rất giàu chất nhân văn và tái hiện bằng ngôn ngữ, giọng điệusinh động Trong tác phẩm phóng sự, tính cách của nhân vật thường được đề cập

rõ nét và những suy nghĩ của tác giả được trình bày trực tiếp Ngoài ra, phóng sựcũng cho phép kết hợp yếu tố trữ tình để có thể nâng thêm chất lượng phản ánhhiện thực Phóng sự vừa đáp ứng yêu cầu thông tin thời sự, đồng thời có khảnăng tác động vào nỗi xúc xảm của công chúng bằng những sự thật giàu tínhchất nhân văn được trình bày qua giọng điệu sinh động và linh hoạt của nhân vậttrần thuật.

NỘI DUNG

I Những đặc điểm của phóng sự báo chí

Phóng sự báo chí bao gồm có đặc điểm về nội dung và đặc điểm về hìnhthức

1 Đặc điểm về nội dung

Thứ nhất là phản ánh những mâu thuẫn và trả lời những câu hỏi.Chính donhiệm vụ này mà cuộc sống đang đặt ra nên tính xung kích luôn được coi là đặcđIểm nổi bật của phóng sự báo chí Bước vào thời kí đổi mới trên đất nước ta,cùng các thể loại xung kích khác, phóng sự báo chí đã mạnh dạn lao vào cuộcchiến đấu chống cái cũ, bao cấp, trì trệ bảo thủ, khẳng định cái mới và nhữngcong người mới Chính trong cuộc đấu tranh ấy, thể loại này đã trở thành mộttrong những thể loại hàng đầu, đã thực sự gây được ấn tượng và niềm tin củacông chúng đế nay thể loại này vẫn tiếp tục phát huy sức mạnh tiềm tàng của nó

để có thể phản ánh hiện thực sôi động với nhiều biến cố sâu sắc đã xảy ra Làmột thể loại xung kích, phóng sự báo chí luôn năng động và thường xuyên có sựphát triển và biến đổi một cách rất linh hoạt Điều đó mới cho thấy muốn xácđịnh được diện mạo của thể loại này chúng ta cần xem xét những đặc diểm biếnđổi trong bối cảnh của đời sống hiện đại Có như vậy mới có thể xác định đượcnhững đặc điểm đích thực của thể loại này, từ đó có sự điều chỉnh kịp thời nhằmlàm cho phóng sự phát triển xứng đáng với sự tin cậy cậy của công chúng

Với mục đích rõ ràng và khuynh hướng thiên về chính luận, phóng sự báochí có thể trình bày hiện thực như một bức tranh toàn cảnh vừa có tầm khái quátnhất định, đồng thời có chiều sâu với những chi tiết điển hình, sống động, trong

đó những nhân vật xuất hiện một cách sắc sảo rõ nét cả về chiều sâu nội tâm, cátính và hành vi.Trong phóng sự báo chí, tác giả đã thẳng thắn bày tỏ quan điểmcủa mình với tư cách là một nhân vật trần thuật – là người chịu trách nhịêm vềnhững chi tiết, những sự việc có thực được thể hiện trong tác phẩm.Các tác giảphóng sự không dừng lại ở việc phản ánh hiện thực một cách khách quan thôngqua những con số, sự kiện như trong các thể loại báo chí khác mà luôn có mongmuốn khái quát thẩm định.Khi phóng sự phát triển và mang đậm màu sắc chínhluận thì ở đó tác giả bày tỏ quan điểm của mình trước sự thật với một nhiệt tìnhđấu tranh vì sự tiến bộ xả hôị

Sức mạnh của tác phẩm báo chí trước hết là khả năng khám phá, phơi bàynhững mâu thuẫnvà trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra.Điều đó chothấy rằng, khi đề cập năng lực phản hiện thực của báo chí, phải dựa vào đặctrưng đặc điểm của nó và góc nhìn gắn liên với cá tính sáng tạo của chính tácgiả.Có thể nói góc nhìn độc đáo, sáng tạo của nhà báo là nhân tố quyết địngnăng lực phản ánh hiện thực của phóng sự báo chí

Thứ hai, về các nhân vật trần thuật và các nhân chứng Trong đăc điểmnày của phóng sự báo chí, chúng ta thấy nổi lên vai trò của nhân vật trần thuật –tác giả - nhân chứng khách quan của hiện thực.Cái tôi trong phóng sự là cái tôitrần thuật làm nên linh hồn, bản sắc của tác phẩm đó Nó đóng vai trò tập hợpsắp xếp các dữ liệucủa sự kiện thông nhất trong môt chỉnh thể sống động và nhấtquán

Sự xuất hiện của nhân vật trần thuật là một đặc điểm nổi bật của phóng sựbáo chí nói riêng Với tư cách là nhân chứng khách quan, là người trực tiếpchứng kiến và trình bày sự kiện, tác giả phóng sự phải là người trực tiếp thẩmđịnh tính xác thực của tác phẩm Cái tôi trần thuật không chỉ giúp cho việc phảnánh sự kiện môt cách sinh động, nhiều chiều mà còn bộc lộ trực tiếp văn hoá củangười viết Trong các phóng sự báo chí, sự tham gia của các nhân chứng trực

tiếp và gián tiếp có thể tạo ra từng bản sắc riêng của từng tác phẩm So với nhânchứng trong thể loại báo chí khác, nhân chứng trong báo chí có bản sắc hơn,sinh động và cụ thể hơn rất nhiều.Vì thế cần phải coi sự xuất hiện của các nhânchứng (trực tiếp hay gián tiếp ) tham gia thông tin cùng với tác giả là một trongnhững tiêu chí thể loại của phóng sự báo chí ở nước ta.

2 Đặc điểm về hình thức

2.1 Về ngôn ngữ, bút pháp và giọng điệu

Về ngôn ngữ, bút pháp và giọng điệu thì việc trình bày sự thật với bútpháp linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học và giọng điệu của tác giả trước sựthật là một điều hết sức quan trọng, chính nó góp phần tạo nên bản sắc của thểloại Lối thông tin khô khan, khách quan hay thông tin định hướng bằng lí lẽnhư các thể loại báo chí chính luận có những hạn chế riêng Phóng sự đã khắcphục được những điểm yếu này bằng cách thông tin thời sự qua ngôn từ, ngữđiệu mang hình ảnh sinh động, giàu cảm xúc, có thể tác động không chỉ vào lí trícủa người đọc mà còn có thể đến với họ bằng sự đồng cảm trái tim, đồng điệu vềnhân cách Phóng sự báo chí có nhiệm vụ là thông tin thời sự về người thật, việcthật trong một quá trình phát triển đồng thời trả lời những câu hỏi hiện thực đềrađáp ứng yêu cầu chung của tác phẩm báo chí Tuy nhiên tác giả cũng có thể sửdụng một lối thể hiện kết hợp giữa thông tin thời sự với bút pháp văn họcđểnhằm tạo ra giọng điệu phong phú linh hoạt.Trong phóng sự báo chí, tác giảphải thẳng thăn bày tỏ những quan niệm của mình trước sự thật và sử dụng tổhợp các yếu tố như miêu tảthuật, bình, đan xen yếu tố phân tích, nghị luận ởmức hợp lý, phóng sự báo chí tạo điều kiện cho người trần thuẫt xuất hiện vớigiọng điệu riêng

Để viết tác phẩm báo chí có chất lượng, người làm báo không chỉ phải cókinh nghiệm, sự hiểu biết xã hội để tìm kiếm, lựa chọn sự kiện vấn đề, biết cách

mổ xẻ phơi bày sự thật, phải có khả năng sử dụng các thủ pháp nghệ thuật mộtcách hiệu quả thông qua miêu tả, trần thuât, bình luận…Điều này còn tạo đượctính cách riêng của tác giả trong phóng sự báo chí

2.2 Các dạng phóng sự báo chí

Các dạng phóng sự báo chí thì chúng ta thấy rằng: phóng sự báo chí hiệnđại của nước ta hiện đang có sự giao thoa, chuyển hoá mạnh mẽ cùng các thểloại báo chí khác Quá trình này đã tạo ra một số dạng phóng sự báo chí rất đadạng và linh hoạt

Dạng phóng sự phản ánh vấn đề của đời sống Như chúng ta đã biết,phóng sự báo chí có nhiệm vụ phán ánh về những sự thật chứa đựng mâu thuẫntrong đời sống Những mâu thuẫn này có thể xuất hiện từ chính bản thân các sựkiện đời sống nhưng cũng có thể tồn tại dưới dạng là những vấn đề nổi bật, cósức thu hút sự quan tâm của công chúng.Vậy là, phóng sự có nhiệm vụ phản ánh

và phân tích làm sáng tỏ những vấn đề của đời sống và trong một mức độ nào

đó, phóng sự có sự giao thoa với thể loại bình luận chuyên luận, kí chính luận.Đặc điểm dễ nhận thấy trong quá trình giao thoa đó là vấn đề trở thành nội dungtrung tâm của tác phẩm phóng sự Đó nhất thiết phải là những vấn đề tiêu biểu,xác thực và đáp ứng nhu cầu thông tin thời sự Tuy không trực tiêp phản ánhnhững sự kiện lớn, những tình huống nổi bật nhưng những vấn đề mà dạngphóng sự này đề cập vẫn có thể có sức lay động lớn đến những vấn đề có phạm

vi nhỏ hơn trong đời sống hàng ngày Phóng sự phỏng vấn luôn chiếm một tỷ lệlớn nhất trong các dạng phóng sự trên báo chí nứơc ta hiện nay Bởi vì, khôngphải ngày nào cũng co những sự kiện lớn xảy ra và không phải sự kiện nào cũngtrở thành đề tài cho phóng sự, nhưng các vấn đề cần phân tích, giải đáp thì luônluôn thường trực ở mọi lúc mọi nơi trong đời sống

Dạng phóng sự chân dung.

Đây là dạng phóng sự giao thoa, kết hợp với thể loại kí chân dung.Hiệnnay, dạng phóng sự này đang chiến ưu thế trên một số tờ báo có ảnh hưởng vàphạm vi phát hành tương đối lớn như các báo Lao Động, Hà Nội mới, TiềnPhong, Tuổi Trẻ, Thanh Niên….Thể loaị này vó nhiệm vụ phản ánh những conngười tiêu biểu( cho cái xấu hoặc cái tốt ) trong đời sống.Con người trong dạngphóng sự này có thể là cá nhân nhưng cũng có thể là một tập thể trong bối cảnh

điển hình nào đó để tự thân chi tiết sự kiện ấy bộc lộ tính cách tiêu biểu củanhân vật.

Phóng sự chân dung Là sự kết hợp ưu thế của phóng sự báo chí và thểloại kí chân dung.Tính kí chân dung được thể hiện ở việc lấy con người làm đốitượng chủ yếu để phản ánh, còn những đặc điểm của phóng sự cũng được bộc lộ

rõ nhất ở những yếu tố hình thức và trong cách tái hiện những chân dung đó.Điều này được thể hiện ở các tít phụ, ở những chi tiết sống động, ở bối cảnh vànhất là năng lực khái quát và cái góc nhìn mang đậm chất nhân văn của nhân vậttrần thuật… Bằng cách khắc hoạ rõ nét bối cảnh cuộc sống, chiến đấu, lao động,học tập của nhân vật, tác phẩm phóng sự chân dung đã cho phép độc giả niệm rãrệt về cuộc sống rộng lớn xung quanh nhân vật đang trong thế vận động và pháttriển của nó Đó là bức tranh sinh động vừa có tính khái quát vừa có tính chitiết, cụ thể

Ngoài ra, phóng sự báo chí còn có sự giao thoa, kết hợp với nhiều thể loạikhác ở bên trong và bên ngoài hệ thống thể loại báo chí Như nó có thể kết hợpvới ảnh báo để tạo thành thể loại phóng sự ảnh

Dạng phóng sự phản ánh các sự kiện thời sự.

Trong quá trình vận động và phát triển, cuộc sống luôn xảy ra hàng loạt

sự việc, sự kiện với những tính chất và tầm quan trọng khác nhau… Trong đó,một số sự kiện có thể trở thành đề tài cho phóng sự báo chí (ví dụ: cháy nhà,sập hầm gây hậu quả nặng nề, một vụ cháy rừng; một quyết định gây ra nhữnghậu quả nghiêm trọng; mọtt vụ án lớn, một vụ tai nạn giao thông nghiêm trọngv.v.,) Trong trường hợp này, tác phẩm phóng sự có thể giao thoa với các thểloại có năng lực phản ánh sự kiện như tường thuật, ghi nhanh hoặc bài thông

tấn Biểu hiện cụ thể nhất của giao thoa này là sự kiện sẽ trở thành nội dung trung tâm trong tác phẩm phóng sự.

Những sự kiện được chọn để thể hiện trong một bài phóng sự thường phảiđáp ứng yêu cầu thông tin thời sự; chứa đựng mâu thuẫn hoặc nhưng câu hỏi cầnđược làm sáng tỏ; gợi lên những vấn đề mà công chúng quan tâm…

Tác phẩm phóng sự sự kiện phải bám sát hiện thực đời sống để phản ánh

sự kiện trong toàn bộ quá trình phát sinh, phát triển của nó Nhiệm vụ chủ yếucủa một phóng sự sự kiện là diễn tả một cách sinh động quang cảnh, hiện trạngcủa sự kiện trong toàn bộ dáng vẻ hiện thực của nó Đôi khi tác phẩm phóng sự

sự kiện còn có thể đề cập nguyên nhân và nêu lên những vấn đề đặt ra sau sựkiện được phản ánh trong tác phẩm Điều đáng chú ý trong dạng phóng sự nàymột số yếu tố như: ngữ đIệu, ngôn từ, bút pháp, đòi hỏi giàu hình ảnh … Cóphần bị hạn chế, không thực sự sinh động như trong các dạng phóng sự khác

Dạng phóng sự điều tra

Phóng sự điều tra là một dạng kết hợp giữa phóng sự báo chí với thể loạiđiều tra Như chúng ta đã biết một trong những đặc điểm cơ bản của thể loạiđiều tra là phải trả lời được những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra Cách trảlời của điều tra là thông qua một hệ thống những bằng chứng xác thực và tiêubiểu Sự kết hợp giữa phóng sự và điều tra thường diễn ra theo nguyên tắc sau:tính chất phóng sự thường được thể hiện ở những yếu tố thuộc về hình thức củatác phẩm như ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu, sự xuất hiện của nhân vật trầnthuật… Còn đặc điểm thể loại của điều tra thì được thể hiện chủ yếu trong việchuy động những chi tiết, số liệu, dữ kiện nhằm xây dựng một hê thống các luận

cứ nhằm làm sáng tỏ cái lôgic bên trong thể hiện bản chất của sự thật mà tácphẩm đề cập, trả lời được câu hỏi mà cuộc sống đặt ra Trong những bài phóng

sự điều tra, hình thức phóng sự có thể giúp tác giả trình bày những vấn đề gaigóc, căng thẳng một cách mềm mại và linh hoạt Dạng bài này thường được sửdụng trong trường hợp khi đứng trước những sự kiện, tình huống, hiện trạng nào

đó, vẫn đang còn những câu hỏi chưa được trả lời, hoặc có nhiều cách trả lờikhác nhau

Dạng phóng sự phản ánh những hoàn cảnh, hiện trạng

Trong thực tế của đời sống báo chí nước ta còn khá phổ biến một dạngphóng sự phản ánh về những hoàn cảnh, hiện trạng của đời sống mà không nhấtthiết phải đề cập các mâu thuẫn hay trả lời những câu hỏi

Tất nhiên, với tư cách là những tác phẩm thuộc thể loại phóng sự, dạngphóng sự này vẫn phải có nhiệm vụ khám phá, phát hiện và cung cấp cho côngchúng những thông tin mới mẻ, thú vị và bổ ích Nó phải cung cấp cho ngườiđọc những kiến thức xác thực, cụ thể và sinh động về đời sống xung quanh họ.Hay nói cách khác nó phải giúp cho công chúng những kiến thức cần để suynghĩ, nhận thức và hành động Trong số những tờ báo có chuyên mục về “phóng

sự” ở nước ta, Sài Gòn giải phóng là tờ báo có tỉ lệ cao của những tác phẩm

phóng sự thuộc dạng này

II Khảo sát việc sử dụng ngôn từ của chuyên mục phóng sự trên báo Lao Động số số 184 ngày 10/08/2007, số 276 ngày 27/11/2007, số 285 ngày 07/12/2007

1 Ngôn ngữ tít

Tít báo là một cấu trúc từ ngữ ngắn gọn gới thiệu khái quát chủ đề của tácphẩm và mức độ nào đó nếu có thể thu hút sự chú ý của công chúng và đươngnhiên đây là thành tốđứng vị trí đầu tiên trong tác phẩm, là thành tố đầu tiênngười đọc tiếp xúc với bài báo.Tít báo phải ngắn gọn, dễ hiểu và phải hấp dẫn.Tít báo thường có 7 loại cơ bản gồm: tít xác nhận, tít câu hỏi, tít kêu gọi, tít bìnhluận, tít trích dẫn, tít giật gân và tít biểu cảm

Ví dụ:

“ Có một “Hoàng thành” nơi ải bắc” (Lao Động số 184 ngày 10/08/2007).Đây là một tít thuộc tít xác nhận, sử dụng ngôn ngữ có tính biểu cảm cao, sửdụng từ Hán Việt gây sự chú ý với người đọc.Tit bài tương đói ngắn gọn khôngrườm rà đã khái quát được một “Hoàng thành” bằng cách sử dụng những từ ngữmang chất liệu văn học nhưng hình ảnh của tít luôngấưn với tính xấc thực củavấn đề.Các tít phụ mang tính chất thông báo dễ hiểu (Nơi 3 công chúa nhà Lý

về làm dâu) Tít phụ mang tính chất trái ngược về thời gian giữa thời gian dài

và thời gian ngắn (17 năm và 35 ngày tìm kiến) Tít phụ thứ 3 có sức biểu cảmcao (Đánh thức 1000 năm lịch sử)

“ “Săn” lâm tặc” (Lao động số 276 ngày 27/11/2007) Đây là một tít thuộctít xác nhận Tít sử dụng ngôn ngữ rất ngắn gọn chỉ gồm 3 từ nhưng người đọc

đã hiểu được nội dung bài phóng sự viết về nạn phá rừnghiện nay Vì bản thântít nay đã giới thiệu chủ đề của cả tác phẩm.Trong tít này còn sử dụng dấu (“ ”)_

“săn”gây sự chú ý thu hút người đọc dù đây là một vấn đề vẫn hay được nóiđến.Các tít phụ khá là ấn tượng có sức biểu cảm cao( Tan hoang đại ngàn, vượtbiên tóm lâm tặc)

“Người đàn bà đạp xíchlô thuê” ( Lao Động số 285 ngày 07/12/2007) đây

là một tít báo xác nhận Tít này sử dụng ngôn ngữ rất đơn giảndễ hiểu như nóvốn có không cần gọt giũa trau chuốt Chỉ cần đọc tít thôi chúng ta đã biết bàiphóng sự nói về sự vất vả cực nhọc của người đàn bà đạp xíchlô thuê Vì trongtít đã cho người đọc biết nhân vật chính là ai, công việc của họ là gì Các tít phụcũng đơn giản, dễ hiểu

Như vậy, qua 3 tít cúa 3 bài phóng sự trên thì ta thấy tít “Săn” lâm tặc” dễnhớ, dễ hiểu Tít “Có một “Hoàng thành” nơi ải bắc” có sự biểu cảm cao.Tít

“Người đàn bà đạp xích lô thuê” đơn giản dễ hiẻu như nó vốn có

2 Ngôn ngữ sapô

Sapô là một thuật ngữ bắt đầu từ tiếng Pháp chapean – cái mũ.Sapô đượcxem là một tiểu văn bản nằm dưới tít chính và phía trên phần nội dung đượctrình bày bằng cỡ chữ đặc biệt và có nhiệm vụ làm rõ hơn chủ đề tác phẩm.Sapô phải thu hút sự chú ý của độc giả Ngôn ngữ viết sapô phải có cảm xúc vàgây ấn tượng phải nêu được ý chính của tác phẩm chứng minh được tính thời sựcủa bài báo.Có 9 loại sapô đó là : sapô gọi tên, sapô tóm tắt, sapô nêu sự kiệndẫn đường,sapô chân dung, sapô tả cảnh, sapô nêu luận cứ, sapô kể chuyện,sapô nêu cảm xúc và suy tư riêng của tác giả, sapô tiếp nối tiêu đề

Ví dụ :

* “Có thể hơi vội vàng nếu “ xưng tụng” những di tích kiến trúc củavương tôn hoàng tộc vưa phát lộ tại vùng đất phên giậu phía bắc Việt Nam kia làmang tầm cỡ của một “Hoàng thành” Nhưng các báo cáo khoa học ban đầu đềucho thấy: các hạng mục củ “nền cũ lâu đài”hoành tráng mà các nhà khảo cổvừakhai quật được có niên đại từ triều Lý, với “rất nhiều nét tương đồng với hoàngthành Thăng Long” ”( LĐ số 184 ngày 10/08/2007)

Đây là sapô tóm tắt.Đầu tiên tác giả cung cấp những thông tin cốt lõi liênquan tới nội dung tác phẩm với từ ngữ chính xác, dễ hiểu và cách sử dụng dấu (“

”) tăng thêm tính hấp dẫn của bài phóng sự để người đọc có một cái nhìn kháiquát về tác phẩm

* “Lần đầu tiên trong đời tôi đưựoc đi “săn” lâm tặc Và, cũng là lần đầutiên tôi được chứng kiến cảnh “rừng vàng” bị tàn phá Thế mới biết mới kínhtrọng biết bao tấm gương đã ngã xuống vì rừng.Lần đầu tiên, tim tôi nhói đautrước những gốc cây trơ trọi, máu cây quằn quại chảy… “Rừng ThanhThuỷ( Thanh chương - Nghệ An)đã bị lâm tặc “mò” đến rồi.Mờy chục nămcông lao giữ rừng, dân mình không ai vi sơ thế mà giặc rừng bắt đầu phá…”.Câu chuyện ấy tôi tình cờ nghe được từ một lãnh đạo huyện Thanh Chương.Đồng chí đó còn tiết lộ, tới đây sẽ “ phát” công văn đề nghị làm việc với huyệnHương Sơn(Hà Tĩnh) để bàn về việc phối hợpbảo vệ rừng vì nóng ruột quá…Vàtôi quyết trí đi theo các đồng chí kiểm lâm để “săn” lâm tặc”

Đây là sapô tóm tắt đồng thời nêu sư kiện dẫn đường.Bằng việc dùngngôn ngữ rất cảm xúc và ấn tượng với những hình ảnh chất liệu văn học tác giảnhư vẽ ra truớc mắt chúng ta cảnh đau thương về cánh rừng Thanh Thuỷ như

“rừng vàng”, “tim tôi nhói đau trước những gốc caay trơ trọi”.Tác giả còn dùnghình ảnh nhân hoá khi nói về cây rừng bị tàn phá “máu cây quằn quại chảy”.Cách dùng từ gây ấn tượng “săn” “mò”.Cách gới thiệ bài báo bằng những thôngtin, chi tiết như thế này thực sự rất lôi cuốn người đọc và thể hiện được tính thới

sự của phong sự

* “Giữa nhịp sống sôi động ồn ào, náo nhiệt trên những con đường HàNội, một ngày nào đó, bạn tình cờ trông thấy một người phụ nữ nhỏ bé đang oằnmình đạp xíchlô, trên xe trở vật liệu xây dựng.Có lẽ, chị là người duy nhất ở đất

Hà thành chọn cho mình cái nghề mà từ lâu dường như chỉ dành cho đàn ông”

Đây là kiểu sapô chân dung, giới thiệu về một người phụ nữ đạp xích lôthuê với ngôn ngữ hết sức giản dị mà đầy cảm xúc Bằng cách sử dụng ngôn ngữ

có tính biểu đạt cao “ồn ào náo nhiệt” “… một người phụ nữ nhỏ bé đang oằnmình đạp xíchlô…” làm cho người đọc có một sự cảm thông chia sẻ Ơ sapô này

tác giả đã dùng ngôn ngữ khái quát nhất để thảo những nét chân dung về nhânvật chính.

3 Việc đáp ứng yêu cầu tính chất ngôn ngữ phóng sự so với tính chất ngôn ngữ báo chí

Qua việc khảo sát 3 phóng sự trên báo LĐ, chúng tôi thấy, ngôn ngữ trên

3 phóng sự này về cơ bản đã đáp ứng được khá đầy đủ những tính chất của ngônngữ báo chí

- Về tính chính xác và ngắn gọn Vì văn phong báo chí tính chính xác làtính chất quan trọng hàng đầu Nó có nhiệm vụ định hướng dư luận cho nênngôn ngữ ở đây không hề bị bóp méo, sai sự thật

Ví dụ :

LĐ số184 ngày 10/08/2007.Trong bài này cách sử dụng từ ngư ngắn gọn,chính xác giúp người đọc tiếp nhận tác phẩm nhanh và đúng.Như cách chí rã địađiểm( Đền Cầu Từ, xã Phượng Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc giang/ Theo chânanh Hạnh – Phó Giám đốc bảo tàng tỉnh Bắc giang)

LĐ số 276 ngày 27/11/2007.Trong bài này tác giả sử dụng ngôn ngữchính xác, xúc tích, ngắn gọn để nêu lên vấn đề nóng bỏng được cả xã hội quantâm Đó là nạn chặt phá rừng rất lôi kéo thu hút người đọc

LĐ số 285 ngày 07/12/2007.Bài phóng sự này cũng bắt nguồn từ một conngười thật với công việc thật Tác giả sử dụng ngôn ngữ giản đơn không sửdụng câu dài, không trau chuốt gọt giũa nhưng lại gây sự đồng cảm chia sẻ vơingười đọc về một người phụ nữ đạp xích lô thuê

- Về tính đại chúng và tính cụ thể Trong 3 bài phóng sự mà chúng tôi tiếnhành khảo sát thì 2 bài “ “Săn” lâm tặc” và “ Người đàn bà đạp xích lô thuê” tácgiả sử dụng ngôn ngữ phổ cập dễ hiểu mang tính toàn dân xoá noà danh giớigiữa những người tiếp nhận.Nhưng trong bài “ Có một Hoàng thành nơi ảibắc”việc sử dụng ngôn ngữ nước ngoài( từ Hán – Việt ) hơi nhiều nên đôi khicòn gây khó khăn cho người đọc.Trong 3 bài phóng sự này tính cụ thể được thểhiện bằng việc đưa ra những con số chính xác, cách miêu tả tin cậy mà không hềđơn điệu

“Thế là phải cuốc bộ trong hành trình tuần rừng với khoảng 10km”.

“Phía bên này gọi là rừng Chéch do tổng độĩ TNXP 5 quản lý và bảo vệ.Rừng Chéch có 13km giáp ranh với xã Sơn Hồng và 5,5km giáp với nước bạnLào”

“Tổng đội trưởng cho hay, rừng Chéch của các anh đã mất 30 cây”

“Đây là tiểu khu 1007 với 6.000 ha rừng… Vừa đi vừa đếm, lên tới đỉnhdốc đã có đến 25 cây bị hạ”

- Về tính bình giải, tính định lượng tính khuôn mẫu thì ở 3 bài phóng sựnày thể hiện khá rõ.Bằng ngôn ngữ của mình ,tác giả thể hiện cái tôi rõ nétnhưng hết sức khách quan và chịu trách nhiệm như một nhân chứng( như bài

“Săn” lâm tặc, Có một “Hoàng thành” nơi ải bắc) Hay thể hiện tình cảm mộtcách công khai( như “ Người đàn bà đạp xích lô thuê”).Tính biểu cảm của 3 tácphẩm phóng sự này sẽ được phân tich rõ hơn ở phần sau.Về dung lượng các bàiphóng sự chúng tôi tiến hành khảo sát có dung lượng phù hợp , có tính khuônmẫu nhưng không hề khô cứng, ngôn ngữ khá biểu cảm vừa chinh phục ngườiđọc về ý trí lại vừa cảm hoá họ về trái tim

4 Một số thủ pháp nhằm tăng cường tính biểu cảm trong ngôn ngữ phóng sự

4.1 Dùng từ hội thoại

Từ hội thoại ở đay được hiểu theo nghĩa rộng, tức là nó bao hàm các từthuộc vốn từ vựng của ngôn ngữ văn hoá được dùng đặc biệt trong lời nóimiệng, trong sinh hoạt hàng ngày và một số từ thông tục và từ lóng, vì những từtrong hai loại sau này chỉ được chuyên dùng trong khẩu ngữ

Ví dụ :

* LĐ số 184 ngày 10/08/2007

“ Tiếp đó, khi các nhà nghiên cứu tìm ra một văn bản chữ nho có kiên

quan đến một nhân vật lịch sử thoèi Lý, họ bèn “kéo quân” xuống điều tra”

*LĐ số 276 ngày 27/11/2007

“ săn” lâm tặc

“ Được thế đã ơn trời”

“Vượt biên tóm lâm tặc”

“Thế là lâm tặc đã “mò” sang rừng mình hơn 100 mét rồi”

“ Đốn cây xong chúng còn “tăm” thêm những cây khác có giá trị rồi khắc tên làm dấu để khẳng định “ quyền sở hữu” ”

*LĐ số 285 ngày 07/12/2007

“ Anh nhà tôi trước đây cũng đi đẩy hàng giúp nhưng kể từ khi bị thấp

khớp mấy năm nay cũng vì lao động nặng, nên chỉ mình tôi làm, vất vả thật đấy

nhưng từ nhiều năm nay cả nhà chỉ trông vào cai xích lô cà tàng”

“ Hôm đó, chị chở những tảng đá nặng trĩu, một thanh niên đi xe

máy,phóng nhanh vượt ẩu đã tông vào xe của chị”.

“ Thu nhập như bây giờ đã phải chi tiêu dè sẻn lắm rồi”.

4.2 Dùng từ ngữ vay mượn tiếng nước ngoài

Sử dụng từ vay mượn ngôn ngữ Ân - Âu có thể được giữ nguyên dangjhay phiên âm

Ví dụ:

LĐ số 285 ngày 07/12/2007

“Vất vả thật đấy nhưng từ nhiều năm nay cả nhà chỉ trông vào cái xíchlô

cà tàng ”

“ Trong dịp APEC năm ngoái hay kì bầu cử Quốc hội mấy tháng trước,

chị gặp nhiều khó khăn khi giao hàng cho khách”

Còn từ Hán Việt được dùng quá phổ cập và trở thành một bộ phận khôngthể thiếu của tiếng Việt Song không vì thế mà người ta không nhìn thấy khảnăng tăng cường tính biểu cảm của chúng

Ví dụ :

* LĐ số 184 ngày 10/08/2007

“ Theo chân anh Hạnh – PGĐ bảo tàng tỉnh Bắc Giang,tôi thành kính, sững lại bởi nét vàng son của hệ thống dinh thất mà các đời công chúa, các phò

mã nhà Lý xa xưa hiển lộ ngay trên mạt đất, bên bờ sông Lục Nam thơ mộng”.

“ Đặc biệt con đường lát gạch hoa chanh trải dài vượt qua các lòng hố

khai quật, được xem như là một tín hiệu chính xác để khẳng định đây là công trình của vương tôn, quí tộc cao cấp thời Lý”.

“ Cây thị đã cổ thụ từ cái thời công chúa nhà lý vượt bến sông Thương vu qui về bắc ải.Đền Cầu Từ thờ bà công chúa nhà Lý là thân mẫu của ông Vũ

“ Vua Lý Thánh Tông mượn việc đi săn ở lưu vực sông Thương và sông

Lục Nam đã đến Giáp Đông giao nhiệm vụ giữ gìn biên cương”.

*LĐ số276 ngày 27/11/2007

“ “ Săn” lâm tặc”.

“ Tuy nhiên, anh cũng rất bức xúc : chúng tôi cực chẳng đã mới vượt biên sang bên này để tuần rừng”.

Việc sử dụng tiếng nước ngoài thực sự tạo một ưu thế nổi trội so với các

từ có cách diễn đạt tương đương trong tiếng Việt.Bằng các ngôn tuìư như thếlàm cho tác phẩm phóng sự chích xác hơn, đầy đủ hơn, có vỏ âm thanh nghe gợicảm hơn.Nói chung tiếng nước ngoài sử dụng trong ba phóng sự này là gần gũivới công chúng.Nhưng có một hạn chế nhỏ trong bài phóng sự “Có một Hoàngthành nơi ải bắc” Có lẽ, do sử dụng nhiều từ Hán Việt nên đôi khi gây khó khăncho người đọc Song về cơ bản không gây cản trở nhiêu cho quá trình nhận thứccủa người đọc

4.3 Dùng thuật ngữ

Các từ thuật ngữ, xét về tự thân, là những từ trung tính tức là không mangsắc thái biểu cảm nhưng khi kết hợp hài hào với từ khuôn mẫu chúng có khảnăng tăng tính biểu cảm ratá đáng kế

“ Hiện nay, các nhà khoa học đã tức tốc đề nghị cơ quan chức năng có

biện pháp bảo quản hiện vật”.

*LĐ số276 ngày 27/11/2007

“ Trắng trợn thế đấy Đốn cây xong chúng còn tăm thêm những cây khác

có giá trị rồi khắc tên làm dấu thể hiện “quyền sở hữu”

“ Anh Ngũ ra lệnh áp sát đối tượng”

“ Chúng tôi bắt đầu hỏi cung”

“ Kiểm lâm phát huy là lực lượng nòng cốt, chủ động chặt chẽ kết hợp với

các lực lượng: chủ rừng bộ đội biên phòng và công an(…)”

“ Hôm đó cũng đi tuần tra thế này, cây cồng lúc nãy ở đỉnh Bo Đượm bị

lâm tặc đốn hạ và đã chuyển ra bãi Sơn Hồng, cả đội liền tổ chức vây bắt”

Hiện nay, do khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, nhiều lĩnh vực mới ra đờinên số lượng thuật ngữ ngày càng phat triển nhanh chóng và xuất hiện với mật

độ ngày càng dày trên các báo nói chung và tren thể loại phóng sự của bao LaoĐộng nói riêng.Như ở trên báo LĐ số 276 việc sử dụng các thuật ngữ thuộcchuyên ngành điều tra góp phần tăng sức lôi cuốn người đọc và làm cho bàiphóng sự thể hiện dựoc hết nội dung ý nghĩa của nó

4.4 Dùng từ địa phương