đặc điểm truyện thơ Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu

Nếu như Truyện Kiều được xem là tác phẩm làm nên ngôn ngữ thơ ca dân tộc thì Lục Vân Tiên là bức tranh về con người Việt Nam nhân nghĩa, tiết hạnh, trọng nghĩa khinh tài… Vì thế là những

DƯƠNG THÙY LINH

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN THƠ LỤC VÂN TIÊN

CỦA NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU

Luận văn tốt nghiệp đại học Ngành Ngữ Văn

Cán bộ hướng dẫn: Ths GVC PHAN THỊ MỸ HẰNG

ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT

   PHẦN 1: MỞ ĐẦU

1.1 Khái quát truyện thơ

1.1.1 Khái niệm

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển của truyện thơ

1.1.3 Phân loại truyện thơ

1.2 Khái quát truyện thơ Lục Vân Tiên

1.2.1 Hoàn cảnh sáng tác

1.2.2 Tóm tắt cốt truyện

1.2.3 Ý nghĩa truyện thơ Lục Vân Tiên

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TRUYỆN THƠ LỤC VÂN TIÊN

2.1 Truyện thơ Lục Vân Tiên ca ngợi công lý, chính nghĩa

2.1.1 Nhân nghĩa

2.1.2 Hiếu nghĩa

2.1.3 Tình nghĩa

2.1.4 Ơn nghĩa

2.2 Truyện thơ Lục Vân Tiên phê phán bất nhân, bất nghĩa

2.2.1 Sự nham hiểm, gian trá

2.2.2 Sự mù quáng, bất công

2.3 Truyện thơ Lục Vân Tiên thể hiện khát vọng lý tưởng của nhân dân

2.3.1 Niềm tin về sự thắng lợi của đạo lý- chính nghĩa thắng gian tà

2.3.2 Niềm tin về một xã hội phong kiến lý tưởng- vua sáng, tôi hiền

CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC TRUYỆN THƠ LỤC VÂN TIÊN

3.1 Sự kết hợp nhiều hình thức ngôn ngữ

3.1.1 Ngôn ngữ bình dân

3.1.2 Ngôn ngữ bác học

3.1.3 Ngôn ngữ địa phương

3.2 Một số phương diện nghệ thuật xây dựng nhân vật

3.4 Nghệ thuật sử dụng điển tích, điển cố

3.4.1 Điển cố mượn những câu chuyện về những nhân vật lịch sử và các triềuđại

3.4.2 Điển cố mượn những dẫn chứng tích cũ, lời xưa trong thơ cổ Trung Quốc3.4.3 Điển cố mượn những địa danh trong văn chương Trung Quốc

3.4.4 Điển cố mượn từ Hán Việt kết hợp với từ Thuần Việt

PHẦN 3: KẾT LUẬN

LỜI CẢM ƠN

  

Bốn năm ngồi trên giảng đường đại học đã cho chúng tôi nhiều kiến thức mới

mẻ mà lúc còn phổ thông chưa có dịp tiếp cận Và cho đến khi nhận đề tài nghiên cứu

về Đặc điểm truyện thơ Lục Vân Tiên chính là bước thử thách sau cùng để chúng tôi hoàn thành khóa học Từ lâu rồi ba chữ Lục Vân Tiên cùng với cái tên Nguyễn Đình

Chiểu đã trở nên quen thuộc với chúng tôi, thế nên khi tiếp xúc đề tài đã tạo nên mộttâm trạng khó tả Chúng tôi mừng vì được trực tiếp nghiên cứu một tác phẩm có ảnhhưởng sâu rộng trong quần chúng cũng như nền văn học Việt Nam Tuy nhiên, nỗi lovẫn có vì kiến thức của chúng tôi phần nào đó còn bị hạn chế Thế nhưng, nhờ vào sựhướng dẫn tận tình của giáo viên hướng dẫn Phan Thị Mỹ Hằng chính là niềm tin, vàđiều kiện để chúng tôi hoàn thành đề tài Một lần nữa xin chân thành cảm ơn cô vì sựgiúp đỡ trong suốt thời gian qua Cũng không quên cảm ơn tất cả các thầy cô của hai

bộ môn Ngữ Văn thuộc Khoa Khoa học Xã Hội và Nhân Văn cùng Khoa Sư Phạm đãcho chúng tôi những kiến thức vô cùng quý báu từ khi bước vào trường Đại Học CầnThơ Gởi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè và người thân luôn ở bên, ủng hộ, động viên

và giúp chúng tôi trong quá trình thực hiện

Rất mong nhận được sự đóng góp của thầy cô, bạn bè để khắc phục những thiếusót của đề tài

Chân thành cảm ơn!

Cần Thơ, ngày 05 tháng 5 năm 2011

Sinh viên thực hiện

Dương Thùy Linh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nam Bộ - một miền đất mới của đất nước Việt Nam - ở đây không chỉ có nhữngcánh đồng lộng gió, có tôm, có cá, có nhiều đặc sản quý báu, mà vùng đất đã nuôidưỡng biết bao tâm hồn của những người con tận cùng của Tổ quốc Và đặc biệt nơi

đó còn có những con người hào sảng, biết sống vì nghĩa, chết vì tình Cũng chính miềnđất thành đồng ấy đã sinh ra một người con ưu tú, người đã vượt qua số phận bất hạnhcủa bản thân để phục vụ cho đời Có thể nói khi nhắc đến miền Nam ta không nhắcđến tên của ông, một chí sĩ yêu nước đã dùng ngòi bút chống lại những bất công trongcuộc sống, giành lại những giá trị tốt đẹp có từ ngàn xưa của dân tộc là một điều thiếusót Cái tên ấy đã trở thành niềm tự hào của con người miền Nam, đó không ai khácchính là nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, được nhân dân Nam Bộ gọi bằng một cái tên trìumến: cụ Đồ Chiểu Nghe cách gọi ta cũng biết được những con người nơi đây yêu mếnNguyễn Đình Chiểu như thế nào, họ đã xem ông như thầy, và là một trong số ít người

có ảnh hưởng lớn đối với quê hương miền Nam Không chỉ người dân nơi này ngưỡng

mộ cụ mà hầu như những ai yêu thích văn chương, có hứng thú trong việc tìm hiểu về

văn học Việt Nam đều có chung một nhận định: “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng

trong văn nghệ của dân tộc” (Phạm Văn Đồng) Người ta yêu mến cụ Đồ Chiểu không

chỉ vì ông là người Nam Bộ mà còn là một con người đã hiểu thấu tình cảm của họ.Người đọc tìm thấy trong tác phẩm của cụ những giá trị không gì thay thế được, họcòn lấy những tác phẩm đó làm nền tảng cho mọi hành động của mình Nổi bật là

truyện thơ Lục Vân Tiên Có thể nói sau Truyện Kiều của Nguyễn Du thì Lục Vân Tiên

xứng đáng xếp hàng thứ hai trong kho tàng truyện Nôm của dân tộc Việt Nam

Yêu mến Nguyễn Đình Chiểu bao nhiêu thì ta không thể nào quên được chàng

Lục Vân Tiên và nàng Kiều Nguyệt Nga của ông - hai con người trong truyện thơ Lục

Vân Tiên - chính là tấm gương cho những thanh niên miền Nam bấy giờ noi theo.

Ngoài ra những con người lao động yêu nó cũng bởi vì chính Lục Vân Tiên nói lên

những gì mà họ mong ước Cho nên sức sống của tác phẩm đối với người dân Nam Bộnói riêng, và những người con của Việt Nam nói chung vẫn còn mãi đến ngày nay

Nếu như Truyện Kiều được xem là tác phẩm làm nên ngôn ngữ thơ ca dân tộc thì Lục

Vân Tiên là bức tranh về con người Việt Nam nhân nghĩa, tiết hạnh, trọng nghĩa khinh

tài… Vì thế là những người con của đất nước ngàn năm văn hiến, đặc biệt là một

người đã sinh ra và lớn lên ở vùng cực Nam của Tổ quốc, chúng tôi càng thêm yêu quýnhững giá trị mà cha ông ta để lại trong đó có nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.

Và cũng chính vì sự yêu mến tác phẩm Lục Vân Tiên đã thôi thúc chúng tôi tìm hiểu

những đặc điểm của nó

Như chúng ta đã biết truyện thơ Lục Vân Tiên có những giá trị vô giá đã được

cụ Đồ Chiểu viết lên bằng cả tâm huyết Những vẻ đẹp tiềm tàng ấy không phải chỉ

trong một thời gian ngắn mà ta có thể hiểu hết Vì thế chọn đề tài “Đặc điểm truyện

thơ Lục Vân Tiên” chúng tôi hi vọng góp một phần nhỏ vào công việc nghiên cứu và

bảo tồn tác phẩm quý báu này

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Đình Chiểu - nhà thơ lớn của Việt Nam, tác phẩm của cụ có ảnh hưởngkhông nhỏ đến đời sống và lịch sử văn học dân tộc Vì thế, như những ngôi sao trêntrời ta không thể chỉ nhìn mà phải biết đi sâu tận bên trong mới hiểu được hết nội tạicủa nó Văn thơ của cụ cũng là một ngôi sao, rất cần có những con người tâm huyết đitìm những giá trị ẩn bên trong mà không dễ gì chúng ta có thể nhìn thấy Trong đó nổi

bật là truyện thơ Lục Vân Tiên Từ khi Lục Vân Tiên ra đời cho đến nay các tác giả

như: Hà Như Chi, Xuân Diệu, Dương Quảng Hàm, Nguyễn Lộc, Phong Nam, TrầnNghĩa, Hoài Thanh, Lê Trí Viễn, Nguyễn Quang Vinh… đã cùng tham gia tìm hiểu vềtác phẩm Ngoài ra truyện đã thu hút sự chú ý của giới phê bình, nghiên cứu nước

ngoài đặc biệt là người Pháp Từ đó thấy được giá trị quý báu của Lục Vân Tiên đối

với văn học và con người là không phủ nhận Tuy các bài viết của những tác giả chỉ

bàn vài khía cạnh về Lục Vân Tiên nhưng qua đó thấu hiểu nỗi lòng của Đồ Chiểu gởi gắm qua từng câu chữ của tác phẩm.

Quyển Nguyễn Đình Chiểu về tác gia và tác phẩm [39], có các bài viết của nhiều tác giả bàn về Lục Vân Tiên như: Dương Quảng Hàm, Trần Nghĩa, Nguyễn

Quang Vinh, Lâm Vinh… Các nhà nghiên cứu tuy có những cách viết khác nhau vàvấn đề bàn luận nhiều khía cạnh nhưng nhìn chung đều có những đánh giá cao giá trị

của tác phẩm Họ xem Lục Vân Tiên là một vũ khí để chống lại những bất công, cái

phi nghĩa hành hạ con người

Quyển Nguyễn Đình Chiểu tác phẩm và lời bình [37], tập hợp nhiều bài viết nghiên cứu về Lục Vân Tiên Chẳng hạn Lục Vân Tiên trong hát hò Nam Trung Bộ

[37;351], Nguyễn Quý Thành đã nhấn mạnh sức ảnh hưởng của truyện thơ đối vớicuộc sống sinh hoạt cộng đồng của nhân dân lao động Bảo Định Giang trong bài viết

Trở lại truyện thơ Lục Vân Tiên [37;357] giải thích được lí do quần chúng lao động

yêu thích và say mê Lục Vân Tiên đến như vậy.

Quyển Lịch sử văn học Việt Nam tập 4A [33], có giới thiệu bài viết của Phan Côn và Lê Trí Viễn về đạo đức trong truyện thơ Lục Vân Tiên: “ Người ta thấy rằng lý

tưởng mà các nhân vật mang trong tim trong óc đã được bộc lộ dưới những khái niệm đạo đức nhân nghĩa của nhà nho nhưng bản chất lại chính là lý tưởng đạo đức của nhân dân, của dân tộc Ai nấy đều biết: đối với giai cấp thống trị, nhân nghĩa chẳng qua là chiêu bài để lừa bịp, nhất là giai cấp thống trị trong thời kỳ phản động của nó Nhưng ở trong những con người ưu tú của thời đại, những con người tuy xuất thân từ hàng ngũ phong kiến hoặc chịu ảnh hưởng của tư tưởng phong kiến, của Nho giáo, nhưng lại tiếp nhận được truyền thống đạo đức nhân dân thì nhân nghĩa đạo đức vẫn

có ý nghĩa thực tiễn.”[33;51] Qua đó ta thấy được nhân nghĩa trong tác phẩm nó

không xa rời mà rất gần với cuộc sống thường nhật của quần chúng

Quyển Lục Vân Tiên tác phẩm và lời bình [27] đã tập hợp nhiều bài viết bình luận và phê bình về tác phẩm Bài viết Lục Vân Tiên [27;215] của Phong Nam có viết:

“Truyện Lục Vân Tiên sở dĩ được quần chúng mến mộ vì bản thân nó có sức hấp dẫn lớn Sức hấp dẫn đó nằm cả trong sự phong phú của nội dung lẫn nghệ thuật thể hiện đặc sắc” [27;215] Ý kiến ấy đã phần nào xóa bỏ những nhận định cho rằng Lục Vân Tiên chỉ đặc sắc về nội dung nhưng về nghệ thuật còn hạn chế.

Nhìn chung, có rất nhiều công trình nghiên cứu về Lục Vân Tiên ở hai mặt nội

dung và hình thức Nhưng mỗi phương diện chỉ đi sâu đề cập đến một số lĩnh vực củatác phẩm Các cứ liệu trên là nguồn tài liệu phong phú cho những ai muốn đi sâu khám

phá truyện thơ Lục Vân Tiên một cách toàn diện Mặc dù kiến thức còn hạn hẹp, sự

hiểu biết chưa thật vững vàng như các nhà nghiên cứu chuyên nghiệp nhưng chúng tôi

hy vọng với đề tài này sẽ góp phần vào kho tài liệu tìm hiểu và nghiên cứu về tác

phẩm Lục Vân Tiên của nhà thơ, nhà chí sĩ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.

3 Mục đích nghiên cứu

Như đã trình bày ở trên, Nguyễn Đình Chiểu cùng với truyện thơ Lục Vân Tiên

đã có ảnh hưởng sâu rộng trong nền văn học cũng như quần chúng nhân dân Người

dân lao động chẳng những yêu thích tác phẩm mà còn xem nó là kim chỉ nam trong

nếp sống của mình Do đó, với đề tài “Đặc điểm truyện thơ Lục Vân Tiên” chúng tôi

thử tìm hiểu và làm sáng tỏ những giá trị thuộc về nội dung và hình thức của tác phẩm.Qua đó phần nào xác định sức sống lâu bền của truyện thơ trong lòng quần chúng laođộng, đồng thời khẳng định sức ảnh hưởng của nó trong nền văn học Việt Nam

Bên cạnh đó, bài viết cũng góp một phần tìm hiểu, nghiên cứu những vấn đề

liên quan đến Lục Vân Tiên Đồng thời bổ sung thêm những kiến thức để nâng cao khi

tìm hiểu chuyên sâu về tác giả trong chương trình giảng dạy và nghiên cứu văn họcsau này của chúng tôi

4 Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi đề tài “Đặc điểm truyện thơ Lục Vân Tiên”, đối tượng khảo sát

chủ yếu thuộc về hai phương diện nội dung và hình thức thể hiện trong tác phẩm

Dẫn chứng tác phẩm được vận dụng chủ yếu trong quyển Nguyễn Đình Chiểu

tác phẩm và lời bình [37] và một số tư liệu có liên quan như quyển: Nguyễn Đình Chiểu về tác gia và tác phẩm [39], Mấy vấn đề về thi pháp văn học trung đại [36], Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến hết thế kỷ XIX [25]…

Cấu trúc luận văn gồm ba phần: ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung gồm

ba chương:

Chương 1 - Một số vấn đề chung

Chương 2 - Đặc điểm nội dung truyện thơ Lục Vân Tiên.

Chương 3 - Đặc điểm hình thức truyện thơ Lục Vân Tiên.

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài chúng tôi đã tổng hợp các bài nghiên cứu, phê bình của

các tác giả trong và ngoài nước viết về Lục Vân Tiên Trong đó có sự chọn lọc một số

ý kiến có liên quan đến đề tài để lập luận thêm sức thuyết phục

Chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử để dễ dàng liên hệ giữa thựctiễn với tác phẩm Phương pháp trực giác nhằm đưa ra nhận định, đánh giá những

đóng góp của Lục Vân Tiên Sử dụng phương pháp lôgic giúp cho chúng tôi có những

đánh giá đúng theo bản chất của truyện

Ngoài ra chúng tôi đã kết hợp các thao tác so sánh, chứng minh, bình luận, tổng

hợp Thao tác so sánh nhằm làm nổi bật những điểm tương đồng và dị biệt của Lục

Vân Tiên với những truyện thơ khác Chứng minh để thấy rằng quan điểm, nhận định

ấy của tác giả là chính xác trong mọi hoàn cảnh Thao tác bình luận và tổng hợp giúpchúng tôi rút ra được những nhận xét đúng theo bản chất của sự việc, đồng thời biếttổng kết những ý kiến từ bên ngoài với tác phẩm

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG1.1 Khái quát truyện thơ

Truyện thơ là một khái niệm được nhắc nhiều trong các lĩnh vực nghiên cứu thểloại văn học trung đại cũng như văn học dân gian Nó xuất hiện ở Việt Nam từ rất lâu,trong môi trường sinh hoạt văn hóa của các dân tộc ít người, dần dần lan truyền xuốngdân tộc Kinh Từ khi ra đời cho đến nay, truyện thơ có một ảnh hưởng nhất định đốivới nền văn học của nước nhà, đặc biệt quần chúng nhân dân lao động cũng dễ dàngthuộc vài ba câu trong một tác phẩm Và cũng vì nhiều nguyên nhân nên truyện thơđược nhìn nhận ở nhiều góc độ, song các ý kiến đó không đối nghịch mà bổ sung chonhau Tùy theo các lĩnh vực mà khái niệm truyện thơ được khai thác theo các hướngkhông giống nhau Điều đáng lưu ý là thuật ngữ truyện thơ không được dùng phổ biến

mà thay vào đó là thuật ngữ truyện Nôm Nguyên nhân của tên gọi truyện Nôm “thiết

nghĩ là cách rút gọn của khái niệm truyện thơ Nôm, và cũng do điều kiện lịch sử văn xuôi Nôm không phát triển, nghĩa là văn Nôm chỉ tồn tại dưới dạng văn vần và biền ngẫu, cho nên gọi như vậy mà không sợ nhầm lẫn là truyện văn xuôi Nôm”[36;395].

Đồng thời do ở Việt Nam truyện thơ viết bằng chữ Hán không phổ biến nên tên gọitruyện Nôm được dùng để chỉ thể loại này Nhìn chung về khái quát truyện thơ là mộtcông việc tốn rất nhiều công sức của giới phê bình

1.1.1 Khái niệm

Trần Đình Sử cho rằng “Truyện thơ Nôm là một sáng tạo độc đáo của văn

học dân tộc”[36;394] Vì thế không nên đánh đồng truyện Nôm với thể loại truyện cổ

tích vì đơn giản nó là “xu hướng tiểu thuyết hóa truyện dân gian”[36;396] Truyện thơ

Nôm có nhiều điểm rất khác với truyện cổ tích dân gian, về cách xây dựng nhân vật,yếu tố tự sự trong truyện Nôm được tăng cường, yếu tố trữ tình phong phú, sự kịchtính, lời thoại của các nhân vật đặc biệt ở thể loại này còn xuất hiện những lời bìnhtriết lý hoặc lời bình về trữ tình

Phương Lựu nhận xét: truyện thơ “Là thể loại tự sự bằng thơ Người

phương Tây gọi là “poème” - thường dịch là trường ca Người Trung Quốc gọi là “tự

sự thi” hoặc “trường thiên tự sự thi”[26;383] Từ đó ông cho rằng truyện thơ cũng là

một loại tiểu thuyết do nó nghiêng về thể loại và bút pháp tiểu thuyết, tiêu biểu đó

chính là Truyện Kiều, Lục Vân Tiên Do vậy truyện thơ không lấy vua, quan, tướng

hay những nhà hoạt động cho nhà nước làm đối tượng miêu tả mà thể loại này tậptrung miêu tả những con người bình thường, khắc họa những tính cách của người dânlao động.

Đặng Thanh Lê nhận định truyện Nôm là một thể loại tiểu thuyết cổ điển

Việt Nam, “là tác phẩm chính thống của các nhà Nho viết ra để giải thích minh họa

các sách kinh của tiên thánh như họ định nghĩa” [23;65].

Hà Minh Đức và Bùi Văn Nguyên cho rằng: “truyện thơ có khả năng phản

ánh những mặt phong phú của đời sống xã hội Trên ý nghĩa đó truyện thơ có thể được xem như một tiểu thuyết Một mặt khác do chỗ vận dụng ngôn ngữ thơ ca để diễn đạt nên từ hình ảnh, nhịp điệu đến cú pháp thơ ca, truyện thơ tự xác định chỗ khác nhau với tiểu thuyết” [9;329]

Lê Hoài Nam cũng nhận định: “Truyện Nôm là một loại hình văn học đã có

từ lâu Đó là những sáng tác văn học hầu hết có tính chất trung thiên tiểu thuyết, và viết bằng thể thơ lục bát, có khi bằng thất ngôn bát cú Mặc dù trải qua thời gian, nhiều truyện Nôm đã bị mất mát thất truyền, nhưng số còn lại hiện nay cũng khá nhiều Xét về mặt nội dung cũng như mặt hình thức, truyện Nôm có nhiều yếu tố phức tạp Nhiều tác giả thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau ở vào nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau, đã chung sức xây dựng nên cái gia tài to lớn ấy.” [32;170]

Lại Nguyên Ân và Bùi Văn Trọng Cường cũng có chung nhận xét với nhiều

tác giả và rút ra kết luận về truyện thơ: “một thể loại sáng tác Tiếng Việt (chữ Nôm)

thời trung đại” [1;664] và được sáng tác chủ yếu với hai thể thơ là Đường luật với lục

bát

Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi trong Từ điển thuật ngữ văn

học [17] cũng cho rằng đây là thể loại tự sự bằng thơ dài tiêu biểu trong nền văn học

cổ điển Việt Nam

Nguyễn Lộc đã gọi truyện thơ là truyện Nôm và khái niệm của ông mang vẻ

tổng hợp hơn: “một thể loại văn học viết dưới hình thức văn vần, có cốt truyện trong

văn học cổ Việt Nam” [20;1847]

Tóm lại truyện thơ là một thể loại văn học phổ biến trong nền văn học trungđại Việt Nam, được các tác giả sáng tác nhằm phục vụ nhu cầu xã hội, lấy đối tượng

miêu tả là những con người bình thường, hình thức sáng tác là chữ Nôm - một loại chữviết của dân tộc và thể thơ được dùng chủ yếu là lục bát cùng Đường luật.

Với sự ra đời của truyện Nôm đã xóa tan đi ý kiến “nôm na là cha mách

qué”, một nhận định sai lệch về chữ viết dân tộc Thể loại này đã khẳng định được vẻ

đẹp chữ Nôm mà đặc biệt là kiệt tác Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du Tác

phẩm này mang trong mình một vẻ đẹp của một loại hình văn học dân tộc với chữ viếtcủa nó

“Với truyện Nôm, đặc biệt là truyện Nôm có tên tác giả, nhất là Truyện Kiều của Nguyễn Du con người trong văn học Việt Nam đã được ý thức một cách sâu sắc, mới mẻ” [36;433]

1.1.2 Quá trình hình thành và phát triển truyện thơ

Truyện thơ là một thể loại khá quan trọng trong sự phát triển của văn họccác nước trên thế giới Khu vực Châu Á và đặc biệt là Việt Nam không nằm ngoàikhuôn khổ đó Bởi vậy, quá trình hình thành và phát triển của truyện thơ ở nước ta làmột đề tài thu hút sự chú ý của các nhà nghiên cứu văn học

Trong công trình Mấy vấn đề Thi pháp văn học trung đại Việt Nam [36],

Trần Đình Sử đã trình bày khá đầy đủ lịch sử của truyện thơ

Cũng theo Trần Đình Sử truyện thơ là một thể loại rất phát triển trong nềnvăn học trung đại Việt Nam Từ trước đến nay khi tìm hiểu về truyện thơ ở nước ta,giới nghiên cứu đều cho rằng chất liệu ngôn ngữ tạo nên các tác phẩm đa phần là chữNôm Tuy nhiên, truyện thơ viết bằng chữ Hán cũng xuất hiện một ít, minh chứng là

tác phẩm Hương miệt hành của tác giả khuyết danh được cho là ra đời từ thời Trần,

nhưng cũng có ý kiến cho rằng nó ra đời từ thời Lê Cũng chính vì sự ít ỏi của cáctruyện thơ viết bằng chữ Hán ở nước ta mà thuật ngữ truyện Nôm cũng dùng để chỉ thể

loại truyện thơ Cho đến nay các nhà nghiên cứu đã tìm thấy: “hiện có ở Việt Nam

khoảng trên 100 truyện Nôm Truyện thơ Nôm Việt Nam phát triển rầm rộ trong suốt hai thế kỷ XVII - XVIII, nhưng truyện thơ Nôm thế kỷ XVII còn lại không nhiều, phần lớn truyện thơ Nôm hiện còn là từ thế kỷ XVIII - XIX Tiến trình hình thành truyện thơ Nôm được Kiều Thu Hoạch trình bày rất chi tiết Giai đoạn đầu tiên là các truyện thơ cấu tạo bằng một chuỗi thơ Đường luật như Tô Công phụng sứ, Vương Tường, Lâm Tuyền kỳ ngộ và Tam Quốc thi mà người ta thấy gần gũi với thơ Hồng Đức quốc âm

thi tập xuất hiện khoảng thế kỷ XVI - XVII Giai đoạn hai là xuất hiện diễn ca lịch sử như Thiên Nam ngữ lục, tiếp đến là xuất hiện các truyện thơ Nôm bình dân như Quan Thế Âm, Phạm Công Cúc Hoa, Lý Công Cúc Hoa… - các tác phẩm này có “mẫu câu”

và cách gieo vần gần gũi với Thiên Nam ngữ lục, ra đời vào cuối thế kỷ XVII - XVIII.

Giai đoạn cao trào là xuất hiện truyện thơ Nôm bác học mà bắt đầu với truyện của Nguyễn Hữu Hào, Nguyễn Thiện… Truyện thơ Nôm thế kỷ XVIII đã mượt

mà và cách gieo vần, kể chuyện, miêu tả đã khác với lối bình dân ở thế kỷ trước”.

Trong quyển Truyện Kiều và thể loại truyện Nôm [23] tác giả Đặng Thanh

Lê cũng trình bày khá đầy đủ về lịch sử hình thành và phát triển của truyện thơ Nôm

Cũng theo ông sự ra đời của nó là do “một yêu cầu phản ánh xã hội với những nội

dung thời đại cũng như với những điều kiện thực tiễn của bản thân thời đại ấy”

[23;50] Do vậy cuộc khủng hoảng của chế độ phong kiến Việt Nam trong ba thế kỷXVI, XVII, XVIII ngày một trầm trọng với nhiều mâu thuẫn nảy sinh làm nền cho mộtthể loại sáng tác mới ra đời Truyện Nôm nó phản ánh phần nào mâu thuẫn xã hội, tinhthần nhân đạo, đấu tranh giai cấp đồng thời cũng thể hiện quan niệm sống bình dân

của các hàn sĩ “Có thể nói, truyện Nôm là sản phẩm văn học vào thời kỳ phong kiến

suy tàn, mang ý nghĩa phản ánh một thời kỳ bùng nổ mạnh mẽ của đấu tranh giai cấp dưới chế độ phong kiến” [23;57]

Các công trình nghiên cứu về truyện Nôm khác như Từ điển Văn học [18],

Từ điển thuật ngữ văn học [17], Lịch sử văn học Việt Nam tập 3 [32], Từ điển Văn học Việt Nam từ nguồn gốc đến hết thế kỷ XIX [1] đều có chung ý kiến với các nhận định

trên khi cho rằng thể loại văn học này ra đời từ lâu và phát triển rầm rộ vào hai thế kỷXVII, XVIII Theo đó, qua nhiều biến cố của thời gian các tác phẩm truyện Nôm cònlại đến nay không nhiều

Tóm lại, cho dù truyện Nôm được hình thành như thế nào và sự tồn tại củacác tác phẩm không nhiều nhưng có thể nói thể loại này đã thổi một ngọn lửa mới vào

trong kho tàng văn học dân tộc Cũng vì thế mà bạn bè quốc tế đã tiếp xúc với nền văn

học Việt Nam qua hai tác phẩm kiệt tác của truyện thơ Nôm là Truyện Kiều và Lục

Vân Tiên của hai tác giả Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu.

1.1.3 Phân loại truyện thơ

Như đã biết truyện thơ là một thể loại tiểu thuyết viết bằng thơ dưới thể vănvần Để phân loại nó giới nghiên cứu đã dựa chủ yếu vào các tiêu chí sau:

Tiêu chí thứ nhất thì Lại Nguyên Ân và Bùi Văn Trọng Cường dựa vào thểthơ dùng để sáng tác, lúc đó hai ông phân truyện thơ thành hai loại: truyện thơ Đường

luật và truyện thơ lục bát Tác phẩm ở thể loại thứ nhất “là một liên hoàn gồm một loạt

bài thơ thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt Ví dụ: Tô Công phụng sứ gồm 24 bài, Vương Tường 49 bài (39 bài bát cú, 10 bài tứ tuyệt), Lâm Tuyền kỳ ngộ - 146 bài bát cú, 1 bài

tứ tuyệt, 1 bài ca khúc…” [1;664] Do việc cố tìm xem có phải truyện thơ Đường luật

là một dạng xuất hiện sớm của truyện Nôm và cũng có nhiều người lại muốn tìm kiếm

niên đại của nó nên vô hình chung họ đã “coi truyện thơ Đường luật chỉ là dạng ít

thuận lợi nên ít được dùng cho truyện thơ Nôm” [1;665] Ở thể loại truyện thơ lục bát

“hầu như hoàn toàn dùng thơ lục bát, chỉ đôi khi mới xen một vài đoạn ngắn các thể khác (như nói lối, thơ Đường luật, từ khúc)” [1;665].

Tiêu chí thứ hai để phân loại truyện Nôm là dựa vào tác giả sáng tác thì cácnhà nghiên cứu đều thống nhất phân thành hai loại với các thuật ngữ: truyện Nôm hữudanh và truyện Nôm khuyết danh, hoặc truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học

Trong công trình Mấy vấn đề về thi pháp văn học trung đại [36], Trần Đình

Sử cho rằng: “Mặc dù giữa hai loại truyện Nôm có nhiều mối liên hệ sâu sắc, song

việc phân loại như vậy là phù hợp thực tế và thuận lợi cho nghiên cứu Truyện Nôm khuyết danh phần lớn sử dụng cốt truyện dân gian, hãn hữu sử dụng cốt truyện nước ngoài Phần lớn truyện Nôm có tên tác giả, bác học vay mượn cốt truyện Trung Quốc hoặc tự sáng tác Do truyện khuyết danh có khi vì chưa tìm ra tên tác giả, cho nên đúng hơn nên phân loại truyện Nôm thành hai loại bình dân và bác học” [36;395]

Cũng theo Trần Đình Sử: “Đối với truyện Nôm bác học - truyện Nôm của

văn nhân - lấy đề tài từ các tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc như Song Tinh, Hoa Tiên, Truyện Kiều, Ngọc Kiều Lê… vốn đầy rẫy chi tiết, tình tiết thì tác giả truyện Nôm lại tướt bỏ bớt chi tiết rườm rà cụ thể để làm nhạt đi màu sắc Trung Quốc, mà

tôn lên những tính chất chung về con người, hoặc thay vào đó các chi tiết, cảnh gợi nhớ đến làng quê hoặc kinh kỳ Việt Nam” [36;408]

Còn truyện Nôm bình dân gồm các tác phẩm như: Phạm Tải Ngọc Hoa,

Tống Trân Cúc Hoa, Phương Hoa, Hoàng Trừu, Thạch Sanh, Thoại Khanh Châu Tuấn… Trong Từ điển Văn học [20] có đề cập đến loại này như sau: “Đó là những truyện được viết lại trên cơ sở truyện cổ tích hay diễn ca truyện cổ tích Tất cả đều khuyết tên tác giả” [20;1847] Nguyễn Lộc còn dự đoán rằng tác giả của loại truyện

này là những Nho sĩ bình dân như các ông đồ Loại truyện này thể hiện rõ quan niệmcủa người lao động với ngôn ngữ giản dị, dễ hiểu

Trong Lịch sử Văn học Việt Nam tập 3 [32], tác giả Lê Hoài Nam đã dựa

vào hai tiêu chí để phân loại truyện Nôm, đó là:

Dựa vào nguồn gốc trực tiếp của đề tài thì truyện Nôm được phân thành 3loại Thứ nhất: Dựa vào truyện cổ tích, thần thoại, hay sự tích thần thoại với các tác

phẩm Trương Chi, Tấm Cám…; thứ hai: dựa vào các tiểu thuyết Trung Quốc gồm những tác phẩm như Nhị độ mai, Hoa Tiên, Vương Tường, Tô công phụng sứ, Bạch

Vân Tôn Các, Hoàng Trừu, Truyện Kiều…; cuối cùng là loại hoàn toàn sáng tác dựa

vào thực tế Việt Nam đó là truyện Lục Vân Tiên

Còn “nếu xét về các mặt nội dung và hình thức thì đại loại có thể phân

truyện Nôm ra làm hai loại rõ ràng do hai hạng người sáng tác khác nhau” [32;179]

lúc đó có hai loại truyện Nôm tồn tại là loại có tính chất ít quần chúng và loại có tínhquần chúng nhiều hơn

Cho dù theo tiêu chí phân loại nào các tác giả cũng đảm bảo được nội dung

mà từng thể loại truyện Nôm đề cập Và một lần nữa khẳng định rằng thể loại văn học

cổ đặc sắc này đã có ảnh hưởng không nhỏ trong nền văn học dân tộc

1.2 Khái quát truyện thơ Lục Vân Tiên

1.2.1 Hoàn cảnh sáng tác

Lục Vân Tiên là một trong những truyện thơ có ảnh hưởng đến sự phát triển

văn học ở Việt Nam, đây cũng là tác phẩm truyện Nôm bác học có nhiều dị bản nhất

Có thể nói việc tìm hiểu nguồn gốc văn bản cũng như xuất xứ của truyện là cả một vấn

đề đối với giới nghiên cứu Tuy nhiên đa số các ý kiến đều có một nhận xét chung vềthời gian ra đời cũng như hoàn cảnh sáng tác của tác phẩm

Theo đó truyện được sáng tác sau khoảng thời gian tác giả bị mù tức là sau

năm 1848 Và theo nhiều tài liệu nghiên cứu đều thống nhất cho rằng Lục Vân Tiên

được sáng tác trong khoảng từ năm 1850 trở về sau, khi Nguyễn Đình Chiểu bị mù

Theo Nguyễn Phong Nam, tác giả cuốn Nguyễn Đình Chiểu từ quan điểm thi pháp học

[29] thì năm 1864 tác phẩm đã được một người Pháp tên là Gabriel Aubaret sưu tập và

cho in lần đầu trên Kỷ yếu châu Á.

Có rất nhiều ý kiến xoay quanh về nguồn gốc ra đời của tác phẩm Nguyên

nhân là do ở câu thơ mở đầu tác giả đã viết: “Trước đèn xem truyện Tây minh” (Câu 1) Hai chữ Tây minh dường như cho người đọc biết nguồn gốc thật sự của tác phẩm là xuất phát từ một truyện Tây minh bên Trung Quốc Việc lấy một cốt truyện có sẵn để

viết lại thành một truyện thơ là việc không lạ gì đối với nền văn học Việt Nam Đại thi

hào Nguyễn Du lấy Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân bên Trung Quốc

để viết nên Truyện Kiều thì việc Nguyễn Đình Chiểu lấy truyện Tây minh sáng tạo ra truyện thơ Lục Vân Tiên thì không có gì đáng bàn luận cả Trong bài viết Thử bàn về

nguồn gốc truyện Lục Vân Tiên [39;435], Trần Nghĩa đưa ra nhiều ý kiến xoay quanh

nguồn gốc của truyện Cũng theo công trình đó tác giả đã dẫn ra ý kiến của Trần

Nguyên Hanh cho rằng hai chữ Tây minh là tên một tủ sách Tô Đông Pha thời Tống,

xem như đã chứng minh rằng truyện có nguồn gốc bên Trung Quốc Tuy nhiên, Aben

đê Misen thì cho rằng Tây minh không phải tên một tủ sách, “mà tên một triều đại do

Nguyễn Đình Chiểu tưởng tượng ra Và truyện Tây minh, có nghĩa là một câu chuyện xảy ra trong triều đại tưởng tượng đó” [39;435] Tiếp theo hai người trên là Bajô cũng

quan niệm cho rằng Tây minh là tên một cuốn truyện Và khi bàn về nguồn gốc truyện

Lục Vân Tiên, Hoàng Ngọc Phách, Lê Trí Viễn, Vũ Đình Liên có nói: “Cứ theo Nguyễn Đình Chiểu thì Lục Vân Tiên nguồn gốc ở một cuốn tiểu thuyết Trung Quốc nhan đề là truyện Tây minh…Nhưng truyện Tây minh thì đến nay vẫn chưa biết là có hay không vì những bảng kê tác phẩm trong các văn học sử Trung Quốc không thấy đâu nói đến Cũng có thể là không có cuốn Tây minh nào cả và cốt truyện Lục Vân Tiên là do tác giả dựa vào thân thế mình và những hiểu biết của mình về truyện Nôm của ta và các tiểu thuyết Trung Quốc mà sáng tạo ra” [39;435].

Có thể nói nếu cho rằng tác phẩm có nguồn gốc cốt truyện từ Trung Quốcthì còn rất nhiều điều cần xem xét vì rằng ở đó có những chỗ không hợp với thực tế

bên Trung Quốc, mặc dù truyện được lấy bối cảnh ở nước Sở Và những chi tiết trongtác phẩm cần phải bàn lại vì nó không hợp với thực tế Ở đây chúng tôi không đi sâuvào nguồn gốc của truyện mà chỉ dừng lại ở hoàn cảnh ra đời của tác phẩm Cho dù

Lục Vân Tiên có nguồn gốc từ Trung Quốc hay không thì đây được xem là bản tự

truyện của bản thân tác giả Sau khi đường công danh bị gián đoạn vì cụ gặp phảinhững bất hạnh lớn trong cuộc đời, Nguyễn Đình Chiểu dạy học và làm thuốc với hyvọng bản thân sẽ giúp ích cho đời Với một tác phẩm mang dáng dấp tự truyện,Nguyễn Đình Chiểu đã mang đến cho đời một tác phẩm có giá trị nhiều mặt mà đến

giờ vẫn còn nguyên Đồng thời cần nhìn nhận Lục Vân Tiên được cụ Đồ Chiểu viết ra

bằng cả tâm huyết của mình trong giai đoạn đầu và là một trong những sáng tác tiêubiểu nhất trong văn thơ trung đại Tác phẩm là lời tâm sự của chính tác giả đối vớicuộc đời cũng như hy vọng của ông về sự hồi phục nền tảng Nho giáo đang có dấuhiệu suy tàn

1.2.2 Tóm tắt cốt truyện

Truyện thơ Lục Vân Tiên bao gồm 2082 câu thơ lục bát, được phân thành 4

đoạn Sự phân đoạn này dựa vào diễn biến của truyện

Đoạn 1 (từ câu 1 đến câu 286): Lục Vân Tiên có quê quán ở quận Đông

Thành, là một chàng trai khôi ngô tuấn tú, sau một thời gian “Theo thầy nấu sử sôi

kinh”(Câu 11) nhân khi kinh thành có mở khoa thi chàng từ biệt thầy để lên đường

ứng thí Trên đường về nhà chàng gặp bọn cướp Phong Lai đang ức hiếp dân lành, LụcVân Tiên bèn ra tay nghĩa hiệp đập tan bọn cướp, cứu được Kiều Nguyệt Nga Cảmkích trước tấm lòng hào hiệp, trọng nghĩa khinh tài của Vân Tiên, nàng đã làm một bàithơ để tiễn chân quân tử lên đường Nhìn thơ biết ý, chàng đã họa lại một bài thơ.Cuộc gặp gỡ lần đầu giữa người tài tử - kẻ giai nhân đã để lại những ấn tượng khó phaitrong lòng Kiều Nguyệt Nga, không kìm nén được tình cảm của mình nàng tự nhủ với

lòng “trăm năm cho vẹn chữ tòng” với Lục Vân Tiên.

Đoạn 2 (từ câu 287 đến câu 1264): Đánh tan bọn cướp, cứu Kiều NguyệtNga, Lục Vân Tiên tiếp tục lên đường, trên đường đi, chàng gặp và kết bạn với một sĩ

tử khác là Hớn Minh Hai người cùng kết nghĩa anh em, Hớn Minh tiếp tục lên đường,Vân Tiên phải ghé lại thăm nhà

Sau khi về thăm cha mẹ, Vân Tiên cùng Tiểu đồng khăn gối lên kinh Nhớlời cha dặn, chàng ghé vào nhà Võ Công - người đã cùng cha chàng ước hẹn - để thămhỏi Thấy Vân Tiên khôi ngô tuấn tú Võ Công lấy làm ưng ý Cũng tại nơi đây chàngquen và kết làm anh em với Vương Tử Trực Hai người cùng lên kinh ứng thí, khi lêngần tới thì hai chàng gặp Trịnh Hâm và Bùi Kiệm, bốn người cùng nhau làm thơ tạimột quán ven đường Trịnh Hâm và Bùi Kiệm làm thơ bị chê, thấy Vân Tiên tài caonên đem lòng đố kỵ Lúc sắp vào trường thi, Vân Tiên nhận được thư báo tin mẹ mất,chàng quyết định bỏ thi về nhà chịu tang Trên đường về, vì thương khóc mẹ, VânTiên bị nhuốm bệnh, lại gặp phải toàn hạng lang băm nên bệnh ngày càng thêm nặngrồi bị mù hai mắt Nhân gặp Trịnh Hâm trên đường đi thi về, Hâm lừa Tiểu đồng vàotrong rừng, bắt trói lại, nói dối là Tiểu đồng đã bị cọp ăn thịt, rồi lừa đẩy Vân Tiênxuống biển Tiểu đồng được Sơn quân cởi trói, lầm tưởng là chủ đã chết nên dựng chòi

ở lại trông coi phần mộ Vân Tiên bị đẩy xuống biển được giao long dìu vào bờ vàđược ông chài cứu sống Chàng nhờ ông chài đưa mình sang nhà họ Võ, thấy Tiên bị

mù nhà họ Võ bội ước, lừa bỏ vào hang Thương Tòng Vân Tiên được Du thần và ôngTiều đem ra khỏi hang, lại gặp Hớn Minh vì trừng trị con một vị quan huyện cậy thếlàm càng nên phải bỏ thi, đang sống lẩn lút trong rừng, chàng đưa Vân Tiên về cùngsống tại một am vắng để dễ bề chăm sóc

Khoa thi năm ấy Tử Trực đỗ đầu, nhân qua nhà họ Võ hỏi han tin tức củaVân Tiên Võ Công ngõ ý gả con gái cho, Tử Trực cự tuyệt, mắng cho một trận, y hổthẹn ốm chết

Đoạn 3 (từ câu 1265 đến câu 1664): Nghe tin Lục Vân Tiên chết, NguyệtNga vô cùng đau đớn và nguyện suốt đời thủ tiết để thờ chàng Biết nàng xinh đẹp,Thái sư đương triều đưa sính lễ cưới cho con trai mình Bị cự tuyệt, Thái sư ôm lòngoán hận Nghe tin giặc Ô Qua xâm lược, Thái sư tâu vua cho Nguyệt Nga dâng cống

để giảng hòa Thuyền cống đến ải Đồng, gần nước Ô Qua, Nguyệt Nga ôm bức tranh

vẽ hình Vân Tiên nhảy xuống biển tự tử Nàng được sóng đưa vào bãi Phật Bà Quan

Âm thác mộng, căn dặn nàng “ tìm nơi nương náu cho qua tháng ngày” (Câu 1526)

và nói rằng thời gian gặp Vân Tiên chỉ trong vòng đôi ba năm trở lại Kế đó NguyệtNga dạt vào nhà Bùi Công và được nhận làm con nuôi Không ngờ Bùi Công chính làcha Bùi Kiệm Kiệm về nhà, thấy nàng xinh đẹp, muốn lấy làm vợ bất chấp biết rõ đây

là vợ của Vân Tiên Nguyệt Nga tìm cách trốn đi, nàng vào rừng, nương nhờ một bàlão dệt vải.

Đoạn 4 (từ câu 1665 đến câu 2082): Vân Tiên ở tại chùa với Hớn Minh, mộthôm nằm mơ thấy một ông Tiên cho thuốc chữa bệnh, kết quả mắt của chàng đượcsáng trở lại bình thường Sau khi sáng mắt trở lại, chàng liền về nhà thăm gia đình.Nghe Lục ông kể lại tình cảm của Nguyệt Nga dành cho mình, chàng đã tìm đến thămKiều ông, biết hết mọi sự của nàng Vân Tiên đi thi, đỗ trạng nguyên, được nhà vua cử

đi dẹp giặc Ô Qua Vân Tiên tiến cử Hớn Minh làm phó tướng đi diệt giặc, được chấpnhận Hai người ra trận, đánh tan quân giặc Vân Tiên do đuổi theo tướng giặc mộtmình lạc vào rừng sâu Nhân vào nhà bà lão dệt vải hỏi thăm đường, chàng gặp lạiNguyệt Nga Vân Tiên về triều tâu rõ mọi sự với vua, kẻ gian ác bị trị tội, người nhânnghĩa được đền đáp Lục Vân Tiên - Kiều Nguyệt Nga sum vầy, hạnh phúc

1.2.3 Ý nghĩa truyện thơ Lục Vân Tiên

Truyện thơ Lục Vân Tiên là một hiện tượng văn học đáng chú ý Tác giả là

một con người phải gánh chịu biết bao bất hạnh của cuộc đời, chứng kiến nhiều cảnhngang trái mà lòng không thể thốt nên thành lời đã để lại cho đời một kiệt tác vô giá.Tác phẩm còn đặc biệt ở chỗ sự tồn tại Truyện không sống trên trang giấy mà nó sốngtrong lòng người dân lao động Hiếm có một tác phẩm nào mà chiếm được sự ưu áilớn như vậy Người dân lao động miền Nam hầu như ai cũng thuộc nằm lòng vài ba

câu thơ trong truyện Những em bé mới sinh ra đời đã được mẹ chúng hát ru bằng những vần thơ Lục Vân Tiên Khó mà giải thích hết sự yêu thích của người dân Nam

Bộ nói riêng và nhân dân cả nước nói chung đối với tác phẩm Giải thích sự yêu mến

của quần chúng cần lao đối với Lục Vân Tiên, Hà Huy Giáp nhận xét: “chưa nói đến

tính bình dị, trong sáng của ngôn ngữ, tính dân tộc và đại chúng trong các hình tượng nghệ thuật, cái chủ yếu là tác phẩm Lục Vân Tiên đã đáp ứng được cái tinh thần dũng cảm, trọng nghĩa khinh tài, ghét gian ác, “kiến ngãi bất vi vô dũng giả” của người nông dân miền Nam mà cũng là của mọi người dân Việt Nam chúng ta” [11;40].

Quả đúng như vậy, người ta yêu mến Lục Vân Tiên không phải ở ngôn ngữ

mà ở nội dung của nó Ta không thể phủ nhận tác phẩm được Nguyễn Đình Chiểu viết

ra chủ yếu để giáo dục đạo lý làm người Ông đem vào trong thơ mình hình ảnh, tấmgương của người đời xưa mà khuyên người đời nay biết sống nhân nghĩa, thủy chung,

không gian trá Người đọc tác phẩm như thấy mình trong gương, họ rất sợ “luật nhân

quả” vì vốn người dân sống theo phương châm “gieo nhân nào gặp quả đó”, bởi thế

họ rất yêu mến chàng Lục Vân Tiên biết sống vì nghĩa, ra tay cứu người không mong

gì đến đền đáp và đặc biệt chàng còn là một con người trung hiếu vẹn toàn; khâm phụctấm lòng chung thủy kiên trinh của nàng Nguyệt Nga; một Tử Trực, Hớn Minh tận tụyhết lòng vì bạn, không bỏ bạn lúc bạn gặp nguy, biết phân định đúng sai, không sợcường quyền; những ông Ngư, ông Quán, ông Tiều thà nghèo vật chất nhưng lại biếtsống vì tình

Lục Vân Tiên ca ngợi chính nghĩa, phê phán sự bất nhân bất nghĩa Tác

phẩm là ngọn cờ đầu trong phong trào chống lại những bất công, bảo vệ cho nền tảng

đạo đức đã có từ lâu đời Nói như vậy không có nghĩa nó chỉ có nội dung hay mà Lục

Vân Tiên còn có ý nghĩa ở mặt hình thức Cụ Đồ Chiểu đã tận dụng triệt để chất liệu

dân gian vào tác phẩm của mình Những ngôn ngữ trong truyện không cao sang, xa vờivới quần chúng mà nó dường như rất gần gũi, như chính lời ăn tiếng nói của người laođộng

Như vậy, ý nghĩa truyện thơ Lục Vân Tiên nằm cả ở nội dung và hình thức.

Cả hai phần này bổ sung và tác động qua lại lẫn nhau Nếu tìm hiểu truyện Lục Vân

Tiên mà chỉ đi một khía cạnh thì tin chắc rằng chúng ta sẽ không thấy hết giá trị của

tác phẩm này Hãy hiểu rằng tác giả xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ bình dân,dùng các điển tích, điển cố chỉ nhằm nêu bật lên phần nội dung của tác phẩm mà thôi

những tấm gương về trung - hiếu - tiết - nghĩa Vì thế thật không khó hiểu khi tác giả

xây dựng cho các nhân vật của mình giống như một bậc thánh nhân, luôn luôn hànhđộng theo phương châm đạo đức có sẵn trong xã hội Họ là những ngọn cờ đại diệncho nhân nghĩa đạo đức, đấu tranh không mệt mỏi vì một lý tưởng tốt đẹp

2.1.1 Nhân nghĩa

Nhân nghĩa là đạo đức của nhân dân, là gốc rễ để trau dồi, rèn giũa con

người Một người không thể sống không có lòng nhân việc nghĩa, nền tảng đạo đứcnày xuyên suốt truyền thống văn hóa của người dân Á Đông trong đó có người dânViệt Nam Tư tưởng cao đẹp ấy được Nguyễn Đình Chiểu chuyển tải vào trong truyện

thơ Lục Vân Tiên và trở thành sợi chỉ xuyên suốt tác phẩm Mỗi nhân vật đều hành

động theo phương châm:

Nhớ câu kiến ngãi bất vi Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.

(179 - 180)Nhân vật trong tác phẩm từ những con người được ăn học đàng hoàng như

Lục Vân Tiên, Hớn Minh đến những con người “vô danh tiểu tốt”, không có tên tuổi

và được gọi bằng nghề nghiệp của mình, thế mà tất cả họ đều ra tay hiệp nghĩa khi có

cơ hội Họ có một tấm lòng thương người vô hạn, sẵn sàng làm mọi chuyện vì tìnhthương ấy cho dù có hại đến bản thân mình

Khi biết bọn cướp đang ra tay làm hại dân chàng tỏ ra rất dứt khoát, không

có vẻ gì là sợ hãi trước những lời khuyên cũng như cảnh báo của người dân và ra taydẹp yên lũ cướp giống như một dũng sĩ Vân Tiên không chỉ hiện thân cho một anhhọc trò siêng năng mà chàng là đại biểu cho những con người biết sống vì lòng thương

người Lòng nhân nghĩa ấy không có một chút gì vụ lợi, làm ơn chỉ vì “kiến ngãi bất

vi vô dũng giả”, để rồi khi được trả ơn chàng thẳng thừng từ chối không hề do dự:

“Làm ơn há dễ trông người trả ơn”.(Câu 176)

Ơn nghĩa là việc thường tình ở đời, ta làm việc nghĩa người nhớ ơn cũng làviệc bình thường ở đời nhưng nếu nhận sự trả ơn ấy thì cũng không phải là một ngườiquân tử thật sự, đấy không phải là hành vi của một thanh niên có học Lục Vân Tiênđược theo học dưới nền đạo đức Khổng Mạnh vì thế mỗi việc làm của chàng đều tựu

trung trong hai chữ nhân nghĩa.

Hớn Minh cũng là một trường hợp giống như vậy Chàng trai có thân hình

“dị thường” này cũng hành động vì lòng thương người, vừa thấy chuyện bất bình là ra

tay cứu ngay Trên đường đi thi thấy tên con quan huyện đang giở trò tồi tệ với gái nhà

lành chàng liền “vật ngay xuống đất bẻ đi một giò” (Câu 1162) Biết rằng việc mình

làm sẽ gây liên lụy cho người khác nếu như chàng không tự mình ra nhận tội Và thế là

Hớn Minh đã “Bó tay chịu trói nộp cho huyện đàng (Câu 1164)

Việc làm của Hớn Minh nếu chỉ nghĩ đơn giản là “dám làm dám chịu” thì không thể hiểu hết được ý nghĩa của “việc bó tay chịu trói” ấy Hai việc làm liên tiếp

của chàng đều xuất phát từ tấm lòng thương người, việc làm thứ nhất chàng thương

người thế cô phải chịu áp bức của những tên công tử con nhà quan “ăn không ngồi

rồi”, việc làm thứ hai tưởng chừng thể hiện sự anh hùng trong việc mình gây ra nhưng

không chỉ vậy mà còn xuất phát từ việc chàng lo lắng cho số phận của những conngười vô tội vì việc mình làm mà họ phải gánh lấy, khi đó giúp người không vẹn màcòn làm hại tới những người vô can khác

Chàng họ Lục cùng với Hớn Minh đều ra tay nghĩa hiệp cho dù hậu quảmình gánh lấy có thể là vô cùng lớn lao Ta có thể cho rằng hai chàng trai khác nhau

nhưng có cùng một quan điểm sống hết mình vì lý tưởng nhân nghĩa là do họ được

theo học nền đạo đức Nho giáo Tuy nhiên, nên nhớ rằng trong tác phẩm Nguyễn ĐìnhChiểu đã cho xây dựng những nhân vật rất bình thường Họ không giàu về vật chất,không phải là những người có địa vị trong xã hội mà họ rất bình thường, sống bằngchính sức lao động của mình những cũng sẵn sàng ra tay cứu giúp người hoạn nạn quacơn khốn cùng

Ông Ngư thấy Vân Tiên bị trôi sông, liền không do dự mà vớt ngay lên bờ,trong đầu ông chẳng hề lo sợ về lai lịch của chàng mà chỉ muốn nhanh chóng cứu

người thoát cơn hoạn nạn Cả nhà ông Ngư xúm xít với nhau cùng cứu Vân Tiên mộtcách tích cực, đầy nhiệt tình:

Hối con vầy lửa một giờ, Ông hơ bụng dạ, mụ hơ mặt mày.

(949 - 950)

Cả nhà cứu Vân Tiên giống như chính người thân của họ gặp nạn Sau khicứu sống ông còn khuyên chàng ở lại cùng gia đình, cùng chung sống dưới mái nhànhư một thành viên Không riêng gì ông Ngư mà ông Tiều cũng vậy, cũng cứu giúpLục Vân Tiên qua cơn khốn cùng Sau khi chàng bị gia đình họ Võ bội ước và bị bỏvào hang, đang trong cơn đói khát, tưởng chừng mình sẽ chết nhưng không ngờ có mộtông Tiều xuất hiện Lão Tiều cũng giống như ông Ngư, cũng sẵn sàng cứu giúp ngườiqua cơn hoạn nạn Lão lên núi đốn củi chỉ có đem theo nắm cơm để ăn, thế mà khi

nghe Vân Tiên kể lại sự tình của chàng thì ông Tiều liền: “ Mở cơm trong gói miệng

mời Vân Tiên (Câu 1116)

Cũng giống như ông Ngư, ông Tiều đã cứu giúp Lục Vân Tiên thì lão bà ratay che chở cho Kiều Nguyệt Nga khi nàng trốn khỏi nhà Bùi Kiệm cũng là một tấmlòng thương người và hành động vì tình thương đó Theo như lời giải thích về sự tình

cờ của mình là do lời dạy bảo của Phật bà Quan Âm, nhưng thiết nghĩ nếu như bà lãokhông có một tấm lòng thương người hoạn nạn thì làm sao bà lại tìm đến Nguyệt Nga

để dắt nàng về chung sống với mình cho được Hành động ấy của bà có khác nào ôngNgư, ông Tiều khi cứu giúp Lục Vân Tiên

Khác với những nhân vật trên, ông Quán cũng là điển hình của lòng thươngngười Ông không cứu Vân Tiên thoát dòng nước như ông Ngư, không cưu mangngười hoạn nạn như ông Tiều, hay che chở cho người không nơi nương thân như bàlão mà ông chỉ nêu lên quan điểm ghét thương ở đời Tuy nhiên cũng từ những quanđiểm đó ta thấy ở ông một tấm lòng dành cho nhân loại Ông thương những ai? Đó lànhững bậc quân tử, minh quân, thương những con người biết nghĩa nhân, biết đạonghĩa ở đời Ông ghét ai? Đó là những tên hôn quân bạo chúa, những tên quan tham,những tên lừa thầy phản bạn Ta nhớ lại lúc Vân Tiên lên đường ông Quán đã tận tayđưa cho chàng ba hườn thuốc để dành hộ thân Ông không biết việc tương lai nhưng gìmến mộ tài năng của chàng họ Lục, lo cho Tiên bị những kẻ tiểu nhân hãm hại, lại có

lòng thương người nên ông đã thẳng thắn mắng vào bọn người Trịnh Hâm, Bùi Kiệm.

Có lẽ ông Quán hay ông Ngư và ông Tiều đều là những người lao động làm nghề bìnhthường nhưng cách cư xử của họ khác lẽ thường Bởi lẽ người ta lao động là mong tìmkiếm lợi nhuận cho bản thân nhưng ông Ngư bỏ cả việc chài lưới, cả gia đình tập trungcứu Vân Tiên, rồi ông Tiều lên rừng đốn củi với vắt cơm thế mà ông đã cho chàng cảcơm lại còn bỏ giở công việc để cõng chàng về nhà, rồi đến ông Quán sẵn sàng làmmất lòng khách Có thể nói hiếm thấy đâu những con người đầy lòng nghĩa hiệp nhưthế trong cuộc sống

Hầu như tất cả những nhân vật chính diện trong tác phẩm đều hành động và

cư xử theo tiêu chuẩn nhân nghĩa Tuy nhiên cần nhận thấy rằng nhân nghĩa ở đây

không theo một chuẩn mực có sẵn nào, những người thi hành nó không có chức cao,quyền trọng hay giàu sang phú quý mà họ là người lao động bình thường trong xã hội,

những người học trò nghèo chưa lập nên công danh sự nghiệp Nhân nghĩa ở đây nói

một cách nôm na, dễ hiểu đó chính là nó xuất phát từ nhân dân, lấy lợi ích nhân dânlàm trọng, nó không phục vụ bất cứ lợi ích nào mà ngược lại Người ra tay thi hành tưtưởng cao quý ấy không mong gì đền đáp, họ chỉ mong giúp người qua cơn hoạn nạn.Hành động ấy chỉ có thể xuất phát từ những người lao động bình thường, bởi vì ởtrong họ tình nghĩa là cao quý nhất

2.1.2 Hiếu nghĩa

Trong kho tàng truyện thơ Nôm nước ta không thiếu chi tấm gương của

những trang hiếu tử Nếu như nàng Thoại Khanh trong Thoại Khanh - Châu Tuấn cắt thịt cho mẹ chồng ăn qua cơn đói thì nàng Kiều trong Truyện Kiều - một kiệt tác của

đại thi hào Nguyễn Du - đã hy sinh một tình yêu đẹp để cứu cho cha và em khỏi vònglao lý, đồng thời nàng đã bảo đảm cho gia đình mình luôn bình an Hai tấm gương vềtấm lòng hiếu thảo đối với đấng sinh thành cũng như hàng loạt tấm gương sáng khác

mà truyện Nôm đề cập Tuy nhiên chưa bao giờ tấm lòng hiếu thảo của một người con

lại trở thành một hình tượng đẹp như trong truyện thơ Lục Vân Tiên.

Có thể nói chữ hiếu trong tác phẩm này được cụ Đồ Chiểu khắc họa đậm nét

với nhiều chi tiết đi sâu vào lòng người Vân Tiên của chúng ta sinh ra trong một gia

đình “tu nhơn tích đức”, cha mẹ không cho chàng về mặt vật chất nhiều nhưng ngược

lại họ đã cho chàng một hình hài, dạy dỗ chàng nên người Họ gửi Vân Tiên theo học

với một người thầy đức độ với hy vọng con mình có thể lập nên công danh, tạo dựng

sự nghiệp Ngày đêm Tiên “nấu sử sôi kinh” chỉ mong không phụ tấm lòng của cha

mẹ dành cho mình Vân Tiên vâng lời cha mẹ ngày đêm học hành, đến cả việc hônnhân đại sự của mình chàng cũng vâng theo lời sắp đặt của phụ mẫu cho dù người vợ

đó có thể bản thân không có tình cảm Nếu cho rằng việc Vân Tiên vâng lời cha mẹcưới Võ Thể Loan là một lẽ thường trong đạo đức phong kiến đã có từ lâu đời ở nước

ta thì không sai chút nào Nhưng ở đây nên xét ở mức độ chữ hiếu Nếu như Vân Tiên

không đồng ý cuộc hôn nhân này thì có thể thuyết phục song thân hủy bỏ hôn ước vớigia đình họ Võ Vậy mà Lục Vân Tiên không làm như vậy vì đơn giản đây là một

người con biết bảo vệ chữ tín cho đấng sinh thành của mình.

Lên đường đi thi mong lập công danh, trước là muốn giúp ích cho nước nhà,sau là đền ơn của phụ mẫu thế nhưng khi vừa bước vào trường thi hay tin mẹ qua đờiVân Tiên không hề do dự mà quyết định về quê chịu tang mẫu từ ngay Trong trái timcủa chàng lúc này chỉ còn có hình ảnh người mẹ già không may qua đời sớm mà thôi.Lục Vân Tiên vẫn còn một con đường, đó chính là tiếp tục đi thi vì cơ hội lập thânđang trước mặt, chàng có thể đỗ đạt tiếp đó vinh hiển về chịu tang mẹ sau cũng được.Nhưng Nguyễn Đình Chiểu không để cho nhân vật mình làm như thế Vì đơn giảnnhân vật của ông biết suy nghĩ thiệt hơn Hành động bỏ thi về quê chịu tang mẹ chứng

tỏ chàng là con người biết điều gì là quan trọng đối với mình hiện tại Ta thử nghĩ nếunhư chàng vẫn tiếp tục thi sau đó về chịu tang thì sẽ đi ngược lại với đạo nghĩa mộtngười hiếu tử Bởi đơn giản tang mẹ thì chỉ có một, không thể đợi chờ nhưng khoa thilần này không thi được thì lần sau cũng có thể đỗ đạt vinh hiển Chàng đã bỏ cả cơ hộitốt để tạo dựng sự nghiệp chỉ để về chịu tang mẫu thân đủ thấy Lục Vân Tiên là conngười như thế nào rồi Có người cho rằng hành động này của chàng có vẻ yếu đuốikhông hợp với chí khí nam nhi Nhưng hãy nghĩ kỹ xem chàng có bao nhiêu người mẹ

và khi mẹ qua đời thì việc gì là cần kíp hơn là lo cho hậu sự, huống hồ Vân Tiên củachúng ta là đứa con trai duy nhất của gia đình học Lục thì việc chàng về chịu tang lập

tức là đều tất yếu Còn công danh thì vẫn ở đó đợi vì Vân Tiên là con người “văn võ

toàn tài” nên vấn đề thi đậu là sớm muộn.

Bỏ thi về chịu tang đã là biểu hiện của một tấm lòng hiếu tử Nhưng trong

trái tim của người con đó luôn nghĩ về “chín chữ cù lao” của cha mẹ dành cho mình.

Và khi nhắc đến công lao sinh thành dưỡng dục đó chàng luôn tự tráchmình:

Mang câu bất hiếu đã đành, Nghĩ mình mà thẹn cho mình làm con.

(625 - 626)Lục Vân Tiên luôn tự trách bản thân mình chưa làm được gì cho cha mẹ đãđành, vậy mà đến lúc mẹ qua đời cũng không có mặt mình ở bên cạnh để sớm hôm locho mẹ già Những việc Tiên làm để mong báo hiếu với cha mẹ tự bản thân cho làkhông đủ hay nói đúng hơn chàng xem mình chưa phải là một trang hiếu tử Cho nên

chàng đã khóc thương mẫu từ để rồi phải mang bệnh vào mình và “Ôi thôi con mắt đã

mang lấy sầu” (Câu 642) Ở đây tình tiết chàng bị mù vì khóc thương mẹ theo nhiều

nhà nghiên cứu nhận định đều cho rằng rất giống với cuộc đời của tác giả Đến khi đỗđạt việc đầu tiên chàng làm chính là về quê tạ lỗi trước mộ của mẹ Lời thơ tế mẹ củaVân Tiên và tình mẫu tử thiêng liêng trong truyện này một lần nữa minh chứng rằngông không lấy một thứ lễ giáo phong kiến nào để làm khuôn mẫu cả mà nó xuất phát

từ trong trái tim của mỗi người con

Trong tác phẩm Lục Vân Tiên còn có một nhân vật cũng xem là một tấm

gương hiếu thảo, tuy rằng những chi tiết thể hiện đều đó không rõ nét như Lục VânTiên nhưng cũng đủ thấy nàng là một người con chí hiếu, đó không phải ai khác màchính là nàng Kiều Nguyệt Nga Ta nhớ lại cảnh nàng và Vân Tiên gặp nhau là lúcchàng cứu Nguyệt Nga khỏi tay bọn cướp thế nhưng nguyên nhân xảy ra việc cướpkiệu giữa đường là do nàng vâng lời cha về phủ đường tính chuyện trăm năm Nếu như

nàng không phải là một người con biết suy nghĩ về câu “dưỡng dục sinh thành” thì

nàng không nghe lời cha dạy bảo Câu nói sau của Nguyệt Nga chứng tỏ tấm lòng hiếuthảo của nàng đối với đấng sinh thành:

Làm con đâu dám cãi cha,

Ví dầu ngàn dặm đường xa cũng đành.

(159 - 160)Nàng không dám hay đúng hơn nàng không bao giờ muốn cãi lại lời cha.Lời cha là mệnh lệnh cho dù khó khăn, vất vả nàng cũng muốn vâng lời để thân phụvui lòng Cũng vì nghĩ đến cha già nên dù chung thủy với Vân Tiên nàng cũng chấp

nhận lệnh vua đi cống Ô Qua, trước muốn giữ cho đất nước khỏi ngoại xâm, sau là giữcho cha nàng khỏi mắc tội danh chống lại chiếu vua Việc làm ấy của nàng tưởng

chừng chỉ biểu hiện cho chữ trung nhưng thực chất nó thể hiện chữ hiếu đối với đấng

sinh thành Những lời nàng nói với cha khi nghe tin triều đình lệnh bảo nàng sang ÔQua như lấy biết bao nước mắt của người nghe, cha nàng cũng đang đứt từng khúcruột khi biết con luôn nghĩ tới:

Tuổi già bóng xế nhành dâu, Sớm xem tối xét, ai hầu cho cha?

(1429 - 1430)Chàng Lục Vân Tiên vì tang mẹ mà bỏ thi, khóc thương mẹ đến nỗi bị mùmắt Nàng Kiều Nguyệt Nga nghe lời cha không ngại khó khăn, đường xa vất vả, sợcho cha bị triều đình trách phạt nên phải sang cống Ô Qua Những việc làm của đôitrai tài gái sắc ấy rất bình thường và ta dường như có thể bắt gặp những hành độngtương tự như vậy trong cuộc sống thường nhật của người dân lao động Con khócthương mẹ khi mẹ qua đời, biết vâng lời cha mẹ không ngại gian lao khổ cực hay còn

nhiều cách làm khác để thể hiện một người con có hiếu với đấng sinh thành Chữ hiếu không được nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu miêu tả giống các tấm gương của Nhị thập tứ

hiếu mà nó rất bình dị nhưng lại phù hợp với nền văn hóa đạo đức của Việt Nam, được

dân tộc ta chấp nhận Nó không xa rời nhân dân mà rất gần gũi như chính cuộc sốngcủa họ

2.1.3 Tình nghĩa

Tình nghĩa không phải là con số cộng tình với nghĩa mà là một phức hợp xãhội đạo lý làm người của dân tộc Việt Nam Đó không đơn giản là ứng xử, sống theonghĩa vụ - thuần lý trí hoặc nặng tình cảm Mà ở đấy con người sống với nhau bằng cả

lý trí và tình cảm Trong truyện thơ Lục Vân Tiên là một ví dụ điển hình của hai chữ

tình cộng nghĩa, tất cả các nhân vật ở đấy đều sống với nhau bằng cả tình cảm và nghĩa

vụ Đó là tình nghĩa cha mẹ với con cái, thầy trò, bạn bè, vợ chồng, những con người

cùng sống trong một cộng đồng, họ sống tựu trung với nhau bằng hai chữ tình nghĩa.

Trong cuộc sống này mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái không chỉ là mốiquan hệ một chiều Họ sinh ra con cái, nuôi dưỡng, dạy dỗ cho chúng không chỉ cótrách nhiệm mà còn chan chứa một tình cảm yêu thương trong đó Tuy nhiên con cái

cũng phải biết vâng lời và lo nghĩ đến đấng sinh thành của mình Lục Vân Tiên đã đề

cập tương đối đầy đủ mối quan hệ đó Cha mẹ Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Nga chocon ăn học đến nơi đến chốn, luôn cả việc chung thân đại sự của con mình họ cũng đã

lo từ lúc con còn nhỏ Họ lúc nào cũng mong cho con những điều tốt đẹp nhất Cònnhững đứa con yêu quý của họ chẳng những kính cha, mến mẹ mà luôn thực hiệnnghĩa vụ và trách nhiệm của người làm con với cha mẹ

Tình cảm giữa thầy và trò trong Lục Vân Tiên cũng là một điển hình sinh

động của tình nghĩa Thầy của Vân Tiên không những dạy cho chàng chữ nghĩa màngười thầy ấy luôn trăn trở lo lắng cho tương lai của đứa học trò của mình Người thầytrong tác phẩm dường như chính là hình ảnh của cụ Đồ Chiểu - một người thầy lấynhân nghĩa, đạo đức dạy cho những người học trò của mình Người thầy đấy không chỉcho Vân Tiên đạo đức thánh hiền, dạy cho trò mình biết đạo nghĩa ở đời mà còn lo chocon đường công danh của người học trò đó Biết trò mình sẽ gặp điều không may nên

“Thầy cho hai đạo phù thần đem theo.” (Câu 32)

Dạy cho trò nên người nhưng lòng thầy có bao giờ quên được đứa học tròngoan của mình đâu, thầy luôn muốn dõi theo từng bước chân của nó Thầy luôn nghĩ

về trò, còn trò thì sao? Có phải họ đã đủ đầy kiến thức rồi thì sẽ quên đi hình ảnhngười đã đưa mình đến bến bờ công danh hay không? Hoàn toàn không vì người họctrò mang tên Lục Vân Tiên lúc nào cũng nghĩ đến ân sư đã dạy dỗ chàng nên người

Dù rằng ta biết Tiên đi thi là muốn đỗ đạt, tạo lập công danh cho bản thân nhưng mục

đích đỗ đạt cũng nhằm làm “tiếng thầy bay xa” Điều này chứng minh một người thầy

có tiếng tăm hay không, có được sự xem trọng của xã hội thì một phần phụ thuộc vàotrình độ của người ấy nhưng phần lớn dựa vào trình độ của những người học trò màngười đó dạy Nếu như một người thầy có tài sẽ đào tạo nên những thế hệ học trò giỏigiang, có cả kiến thức và đạo đức, nhưng ngược lại nếu người học trò ấy dốt nát,không lập nên sự nghiệp gì vinh hiển người ta sẽ cho rằng do chính thầy dạy họ mà ra.Thứ hai, cho dù sau này người học trò có đỗ đạt thì cũng không quên công ơn của thầydạy dỗ mà lúc đó họ sẽ làm tiếng thầy vang xa vì nhờ thầy mà những con người đó cóđược tương lai tươi sáng Cho dù hiểu theo nghĩa nào đi nữa thì mối quan hệ thầy trò ởđây là hai chiều, thầy cho trò cả đạo lý làm người, trò học thành đạt làm rạng danh củathầy Tiếp theo tình thầy trò đó là tình bạn bè gắn bó thủy chung với nhau Tình bạn

giữa Lục Vân Tiên, Hớn Minh và Vương Tử Trực là của những con người tài hoa, biết

trọng nhân nghĩa đạo đức Cuộc gặp gỡ giữa Vân Tiên và Hớn Minh thật là “bình thủy

tương phùng” và là cuộc hội ngộ giữa hai con người anh hùng trên bước đường vạn lý.

Vân Tiên thấy diện mạo của Hớn Minh “dị tướng” nên đem lòng ngưỡng mộ, có ý

muốn kết làm bằng hữu, muốn cùng nhau lập nên sự nghiệp lớn Nếu Hớn Minh vàVân Tiên gặp nhau là cuộc tri ngộ của những con người chí khí, có lòng hào hiệp thìTiên và Trực là cuộc hạnh ngộ của hai con người tài hoa, biết nhân nghĩa thủy chung

Vì mến tài thơ văn của nhau mà chàng họ Lục đã kết bái anh em với họ Vương Sự hộingộ của ba con người kể trên rất ngắn ngủi, họ hoàn toàn chưa hiểu hết về nhau thếnhưng khi Vân Tiên gặp nạn hai người bạn ấy không hề bỏ rơi chàng

Sau khi Vân Tiên bị gia đình họ Võ bội hôn và đem bỏ vào hang ThươngTòng được Du thần cùng với ông Tiều cứu giúp chàng gặp lại Hớn Minh trong rừng

Ta lo sợ cho họ Lục gặp phải một người bạn phản trắc như Trịnh Hâm nhưng không,Hớn Minh đã làm đều ngược lại hành động của tên họ Trịnh Minh gặp Tiên khi chàngvừa thoát khỏi cơn ác mộng của năm ngày trong hang núi không có gì ăn cùng với đôimắt đã bị mù lòa Thấy bạn mình gặp nạn Hớn Minh vội hỏi qua cớ sự và biết được

chính ông Tiều là người cứu giúp bạn qua cơn hoạn nạn, thì “Hớn Minh quỳ gối lạy

liền” (Câu 1135), lại còn muốn thay bạn trả ơn Chàng xem ông Tiều cũng là ân nhân

của mình khi cứu Vân Tiên Hành động “quỳ gối lạy liền” chỉ sự dứt khoát, không có

gì e ngại khi tạ ơn ông Tiều Nên nhớ rằng lúc này chàng phải sống lén lút trong rừng

vì việc mình làm nhưng không hề do dự khi nhận Vân Tiên về chăm sóc Dân gian ta

có câu: “Trong khó khăn mới biết ai là bạn hiền” thật đúng với trường hợp của Vân

Tiên và Hớn Minh lúc bấy giờ

Khi Vân Tiên được một ông Tiên cho thuốc chữa hết bệnh và thi đỗ trạngnguyên Lúc ấy chàng cũng không quên người bạn đã cưu mang mình khi hoạn nạn.Được chiếu vua đi dẹp giặc, Lục Vân Tiên đã nhân cơ hội đó xin tha tội cho Hớn Minhlại còn phong cho bạn mình làm phó tướng cùng đi diệt giặc

Nói về tình bạn của Vương Tử Trực đối với Vân Tiên cũng không kém gìHớn Minh Mặc dù chàng không chăm sóc bạn trong lúc khó khăn, bệnh tật nhưngnhững việc làm của chàng cũng minh chứng được tấm lòng thủy chung với bạn hiền.Việc đầu tiên sau khi đỗ đạt của Tử Trực là tìm kiếm tin tức của bạn mình Khi gia

đình họ Võ dối gạt là bạn mình qua đời vì bệnh tật chàng không khỏi xót xa, thươngmến:

Nghe qua Tử Trực chạnh lòng, Hai hàng nước mắt ròng ròng như mưa.

(1209 - 1210)Thương bạn bao nhiêu chàng không thể chấp nhận được hành động của chacon Võ Thể Loan đối với Vân Tiên bấy nhiêu Những câu chửi của Tử Trực dành chocha con họ Võ thể hiện tính cương trực trong con người chàng và đồng thời cũng minhchứng được tấm lòng gắn bó keo sơn của Trực với bạn Hai người biết nhau chưa lâunhưng vì mến tài của nhau nên cả hai đã kết giao thành tri kỷ, tri âm Người kia khôngmay gặp nạn người còn lại xót xa, đau đớn

Tình bạn của ba người không khác gì so với những bậc cố nhân trong lịch

sử Nguyễn Đình Chiểu miêu tả tình bạn của họ hay cũng chính là muốn nói về nhữngngười bạn của chính bản thân mình Lục Vân Tiên và cụ Đồ Chiểu gặp những điềukhông may trong cuộc sống nhưng bù lại cả hai còn có những người bạn luôn sẵn sàng

có mặt khi cần Tình bạn là sự cho đi không nhận lại bao giờ nhưng tình cảm của họlại có sự qua lại lẫn nhau Vân Tiên được bạn giúp đỡ trong những lúc khó khăn, hoạnnạn, những người bạn ấy không cần sự đền đáp nhưng khi chàng vượt qua tất cả nhữngkhó khăn, được vinh hiển thì họ Lục vẫn không quên cái ơn cưu mang của bạn hiền

Khi miêu tả tình cảm vợ chồng, Nguyễn Đình Chiểu đã khắc họa một bứctranh sinh động của tình vợ nghĩa chồng gắn bó, thủy chung không gì có thể xóa đihoặc ngăn cản Đó là tình cảm của Kiều Nguyệt Nga dành cho Lục Vân Tiên, nàngthủy chung giữ mãi hình bóng của chàng cho dù Tiên không hề có một lời đính ướchay thề nguyền Thế nhưng qua bao nhiêu sóng gió nàng vẫn giữ nguyên tấm lòngtrinh nguyên ấy Cuộc gặp gỡ giữa đường ngày nào làm cho Nguyệt Nga giữ mãi hìnhbóng của một chàng trai đầy lòng hào hiệp nhưng không bao giờ nhận sự trả ơn Để rồi

từ đó Nguyệt Nga giữ mãi tình cảm, vượt qua bao khó khăn, cám dỗ trước cuộc đờiđầy sóng gió

Là phận nữ nhi giữ chữ tiết hạnh là đều bình thường vào thời phong kiến

ngày xưa nhưng đó là giành cho những người được cưới hỏi hoặc ít nhất cũng có đínhước đàng hoàng, còn Nguyệt Nga của chúng ta gắn bó với Vân Tiên là do chính nàng

tự nguyện, không có sự ràng buộc nào cả Còn chàng Lục Vân Tiên khi gặp lại nàngsau bao năm xa cách và được kể lại tất cả mọi việc mà Nguyệt Nga đã làm vì mình thì

“Vân Tiên vội vã xuống quỳ vòng tay”.(Câu 1185)

Ngày xưa đạo đức truyền thống không cho phép người nam quỳ xuống chânngười nữ nhưng ở đây Nguyễn Đình Chiểu đã để cho chàng làm đều đó Hành động đócủa Lục Vân Tiên, chúng ta không thể trách được bởi vì lúc này Nguyệt Nga khôngcòn là người chịu ơn nữa mà đã trở thành người gia ơn đối với chàng Trong lòng họLục không chỉ có tình cảm đơn thuần là yêu mến mà chàng cảm thấy mình đã chịu ơnrất nhiều trước người con gái ấy Lúc này Lục Vân Tiên gắn bó với Kiều Nguyệt Ngakhông chỉ có tình mà còn có cái nghĩa lớn lao hơn

Một loại tình cảm đặc biệt của truyện Lục Vân Tiên là tình chủ tớ Trong các

truyện Nôm bác học cũng như bình dân loại tình cảm này không được các tác giả đem

ra miêu tả Họ chỉ tập trung thể hiện tình cảm vợ chồng, cha mẹ với con cái nhưngchưa có ai đi sâu vào vấn đề này Nguyễn Đình Chiểu đã khắc họa loại tình cảm đómột cách đặc sắc, nó khác với quan hệ chủ tớ trong giai cấp thống trị Ở đây mối quan

hệ chủ tớ giống như những người thân trong gia đình, họ không phân biệt nhiều về địa

vị mà ngược lại tất cả lấy tình cảm để đối đãi với nhau

Lục Vân Tiên có một anh Tiểu đồng, người này có thể xem như là mộtngười bạn, một người thân của chàng Ta không bàn về cái nghĩa cái tình chủ tớ theolối phong kiến xưa, bởi vì tác giả không thể vượt qua khỏi thời đại của mình; ta nênnhìn cái khía cạnh hy sinh của Tiểu đồng Lục Vân Tiên và Tiểu đồng đùm bọc, chechở cho nhau lúc hoạn nạn, khó khăn Khi Vân Tiên đau ốm, Tiểu đồng tận tụy vất vảchạy tìm thầy, kiếm thuốc, chú thực thà, dễ bị bọn thầy bói, thầy pháp lừa Và cũngchính vì điều này càng làm bật lên nhân cách của Tiểu đồng Hình ảnh chú chạy khắpnơi tìm thầy để chữa bệnh cho chủ không còn là bổn phận của người đầy tớ mà nó trởthành cái tình của con người với nhau Chú không hề nghĩ tới thân mình sẽ vất vả baonhiêu chỉ mong cho chủ hết bệnh Cũng vì thế mà Tiểu đồng bị Trịnh Hâm lừa vàorừng Khi bị trói giữa rừng chú không hề suy nghĩ đến tính mạng của mình có đượcbảo toàn hay không mà chỉ nghĩ đến số phận của Vân Tiên và nguyện xuống suối vàng

để “đỡ tay chơn cùng” Khi được Sơn thần cứu sống chú lập tức đi tìm chủ, lầm tưởng

Tiên đã chết thì:

Tiểu đồng nằm giữa rừng hoang, Che chòi giữ mả lòng toan trọn bề.

(925 - 926)Suốt bao năm tháng chú che chòi giữ mả cho chủ mà không hề kêu than mộttiếng nào Hành động tự nguyện đáng khen này càng làm cho nhân cách của Tiểu đồngtrở nên trong sáng hơn Bởi vậy mới nói Nguyễn Đình Chiểu miêu tả những nhân vật

có tình có nghĩa không hạn chế ở hạng người nào cả trong xã hội, từ một anh Tiểuđồng vô danh cũng biết sống vì nghĩa vì tình với chủ thì không lý gì những con ngườicòn lại trong xã hội không biết sống lấy nhân nghĩa làm đầu

Tuy nhiên mối quan hệ chủ tớ nếu chỉ dừng lại ở đó thì không có gì đángnói, bởi đơn giản Tiểu đồng trung thành với chủ là một điều tất yếu trong xã hội phongkiến bấy giờ Mà điều đáng chú ý ở đây là mối quan hệ hai chiều của chủ và tớ Tớ đốivới chủ hết lòng nhưng chủ không bao giờ xem tớ là hạng nô lệ mà ngược lại VânTiên cư xử với Tiểu đồng giống như một người thân của chàng Khi Trịnh Hâm lừa

chàng rằng Tiểu đồng bị cọp ăn thì: “Vân Tiên than khóc nằm lăn” (Câu 877)

Chàng khóc thương Tiểu đồng không chỉ là một người đầy tớ trung thànhvới chủ mà Vân Tiên còn khóc cho một người bạn đã cùng mình qua biết bao hoạnnạn Đến khi đỗ đạt, về lại chốn cũ Lục Vân Tiên đã lập đàn tế Tiểu đồng, lời chànggởi đến Tiểu đồng sao mà da diết đến thế:

Tiểu đồng hồn bậu có thiêng Thỏa tình thầy tớ lòng thiềng ngày nay?

(2003 - 2004)Cũng chính vì hai người có tình cảm gắn bó như anh em nên mới có cuộcđoàn tụ ngoài sự mong đợi của cả hai

Nói về tình chủ tớ trong tác phẩm cụ Đồ Chiểu còn miêu tả mối quan hệgiữa Kiều Nguyệt Nga và Kim Liên Tuy rằng Kim Liên không cùng tiểu thơ của mìnhvượt qua những gian nan như Lục Vân Tiên và Tiểu đồng nhưng hành động hy sinhcủa cô hầu gái ấy cũng khiến ta khâm phục Khi Kiều Nguyệt Nga quyết định trầm

mình để giữ tròn chữ tiết hạnh đối với Vân Tiên thì Kim Liên đã nhanh trí đem mình

thay vào chỗ của tiểu thơ nàng để về làm vợ vua Phiên Lúc này Kim Liên hoàn toànkhông nghĩ đến bản thân sau này sẽ ra sao, chỉ cần biết hiện tại làm sao cho vẹn cả đôi

đường nếu không triều đình biết được thì còn rất nhiều người thác oan, thế là “Kim

Liên thế lấy làm nàng Nguyệt Nga.” (Câu 1508)

Tác giả không miêu tả về tình cảm của Nguyệt Nga và Kim Liên nhưng nếugia đình họ Kiều không có đối đãi tốt với nàng thì không dễ gì nàng lại hành động nhưvậy Tuy sau này Kim Liên được làm hoàng hậu vua Phiên nhưng thử hỏi nếu nhưngày ấy mọi chuyện bị bại lộ thì hoàng hậu đâu chưa thấy chỉ biết nàng sẽ bị trị tội rấtnặng

Cho dù tác giả miêu tả mối quan hệ nào của các nhân vật đều đáng chú ýnhất chính là nó diễn ra hai chiều chứ không theo một chiều Cha mẹ, vợ chồng, thầytrò, bạn bè rồi đến mối quan hệ chủ tớ, Nguyễn Đình Chiểu đều lột tả được sự tác độngqua lại của các nhân vật, nó không cho theo một chiều như ta thường thấy ở giai cấp

“ngồi trên xã hội” Chính vì điều này mà Lục Vân Tiên mới là tác phẩm của quần

chúng vì tự bản thân nó đang miêu tả những việc xảy ra của người lao động, nhữngviệc mà giai cấp thống trị tự nó không có được

2.1.4 Ơn nghĩa

Người Việt Nam ta thường dạy con cháu rằng: ăn quả nhớ kẻ trồng cây hay

uống nước nhớ nguồn Không biết tự bao giờ truyền thống ơn nghĩa ấy đã ăn sâu vào

kí ức của mỗi nguời Việt như vậy Một hành động nhỏ giúp người trong lúc hoạn nạn,gian truân cũng làm ta nhớ mãi không nguôi và quyết lòng tìm mọi cách để báo đền ơnđức ấy Và rồi cụ Nguyễn Đình Chiểu đã mang vào kiệt tác của mình truyền thống ấyvới nguyên giá trị bản thể của nó Chưa bao giờ nền tảng đạo đức tốt đẹp này được cụtiếp thu một cách chặt chẽ đến như thế

Mối tình của nàng Kiều Nguyệt Nga tài sắc và chàng Lục Vân Tiên hào hiệpcũng bắt đầu từ sự ghi ơn tạc nghĩa Trong một lần ra tay đánh tan bọn cướp khôngngờ vô tình chàng đã gieo trong lòng cô gái ấy mối ân tình sâu nặng Tìm mọi cách đểmuốn trả ơn thế nhưng đều bị chàng từ chối, thế là từ đó nàng đã trả ơn cho Lục VânTiên bằng cả tấm chân tình của một người con gái

Trong truyện Lục Vân Tiên mối quan hệ của các nhân vật chính diện trở nên

tốt đẹp cũng một phần do họ biết sống ơn nghĩa, không lấy oán báo ân hoặc quên hẳnnhững việc người khác giúp mình trong lúc khốn khó Đó là sự ghi nhớ công ơn giađình ông Ngư, ông Tiều của Lục Vân Tiên Việc quay lại trả ơn sau khi thi đỗ không

chỉ là bổn phận mà còn là đạo đức của bậc quân tử Nguyễn Đình Chiểu thật thiếu sótnếu như không cho chàng thực hiện việc trả ơn, trả nghĩa của mình Không chỉ quaylại đền ơn cho mình mà Lục Vân Tiên còn giúp Kiều Nguyệt Nga trả ơn cho lão bà.

Như ta biết Tiểu đồng vì trung thành với chủ nên mới bị Trịnh Hâm lừa vàorừng Suốt bao năm dài Vân Tiên tưởng rằng chú đã chết nên khi được khỏi bệnh và

đỗ đạt chàng đã quay về chốn cũ lập đàn cúng tế cho người đầy tớ trung thành củamình Lúc này Tiểu đồng không còn là người đầy tớ mà là người cứu giúp Vân Tiên,

là người không bỏ chàng trong lúc khó khăn, là cây gậy dẫn đường cho Tiên khi mắtchàng bị bệnh Những việc làm của Tiểu đồng đều được Lục Vân Tiên khắc cốt ghitâm

Hành động của các nhân vật để đền ơn cho ân nhân của mình rất phù hợpvới truyền thống đạo đức của người dân, được nhân dân chấp nhận vì nó là cội nguồn

để đánh giá nhân cách của một con người Một người tốt không chỉ biết gia ơn chongười mà còn biết nhớ đến ơn nghĩa mà người khác tạo cho mình Bởi vì không một aitrong cuộc sống này mà không cần sự giúp đỡ của người khác

2.2 Truyện thơ Lục Vân Tiên phê phán bất nhân, bất nghĩa

Không chỉ ngợi ca chính nghĩa, miêu tả nhân vật chính diện một cách đặc sắc,

tiêu biểu mà tác giả của truyện thơ Lục Vân Tiên còn lột tả những con người chỉ biết

sống cho mình, lúc nào cũng sẵn tâm hại người cho dù đó là bạn, là người thân Sựnham hiểm, mù quáng đã được Nguyễn Đình Chiểu đem ra phơi bày dưới ngòi bútmột cách tự nhiên Những hiện tượng bất nhân, bất nghĩa được tác giả đặt cạnh chínhnghĩa, nhân vật phản diện được đặt cạnh các nhân vật chính diện càng làm tôn lên vẻđẹp trong tâm hồn của những con người biết sống vì đạo nghĩa Hai tuyến nhân vật đặtcạnh nhau với hai mục đích khác nhau nhưng cuối cùng cụ Đồ Chiểu chỉ thực hiệnmột mục đích chung nhất đó chính là nêu cao ngọn cờ đạo nghĩa, phê phán tính bấtnhân, bất nghĩa

2.2.1 Sự nham hiểm, gian trá

Thói đời bạc bẽo, tình đời thay đổi là đều thường tình trong xã hội Nhưngđau đớn hơn nếu như người mang tính phản trắc lại là bạn, là vợ, là người thân củamình Lục Vân Tiên bị bệnh về thể xác nhưng nỗi đau đó không bằng sự buồn đau vềtinh thần Những người đã cùng góp tay với nhau dìm chàng xuống sâu trong cái khổ

đó không phải ai khác chính là bạn, là gia đình bên vợ của Tiên và đặc biệt là người vợ

đã có hôn ước với chàng từ bé

Hay tin mẹ mất Lục Vân Tiên khóc nức nở, ai nấy đều thương cảm trong đó

có Trịnh Hâm Tưởng chừng người bạn biết nói những câu khuyên nhủ:

Thấy nhau khó nổi giúp nhau, Một vừng mây bạc dàu dàu khá thương.

(601 - 602)

Và lúc ấy người đọc đều cho rằng hắn ta đã quên hết những chuyện xảy ratrong quán Ai ngờ Trịnh chỉ là người giả nhân giả nghĩa Ngoài miệng nói những câunhân nghĩa, chí tình đâu ai ngờ tận trong tâm hắn rất mừng thầm khi Vân Tiên gặpchuyện Hắn không kết bạn với Tiên vì mến mộ tài nhau mà ngược lại Trịnh đang rắptâm hãm hại bạn Tưởng rằng khi Vân Tiên không tiếp tục đi thi mọi chuyện đã chấmdứt nào ngờ lúc tình cờ gặp lại họ Lục bị mù và cũng chính lúc đó bao nhiêu chuyệnhại người hắn sẵn sàng đem ra hại bạn Nhân đó hắn giả bộ tốt bụng tỏ ý giúp chàng về

tới Đông Thành, đâu ngờ “Trịnh Hâm trong dạ gươm đao” (Câu 871) đang có mưu đồ

lớn Đầu tiên hắn bắt trói Tiểu đồng cho thú dữ ăn thịt sau đó hắn lừa Vân Tiên xuốngthuyền rồi đẩy xuống biển làm mồi cho cá Kế hoạch của hắn rất hoàn mĩ, không ai cóthể ngờ được sự phản trắc của y Hai tai nạn của chủ tớ họ Lục đều được xem bất ngờ,hoàn toàn không có sự sắp đặt của người bạn đi bên cạnh Vân Tiên

Nếu như Nguyễn Đình Chiểu xây dựng một Hớn Minh hết lòng vì bạn,không bỏ bạn trong lúc bệnh tật thì Trịnh Hâm là đại diện cho những tên phản bạn.Không ra tay giúp đỡ khi bạn cùng đường thì thôi còn nhẫn tâm xô bạn mình xuốngbiển giữa đêm khuya Hành động của hắn khiến ta câm phẫn biết bao một con ngườinham hiểm, lúc nào miệng cũng nói nhân nghĩa nhưng trong đầu luôn đầy gươm đaohại người Hắn là tiêu biểu cho những nhân vật đội lớp học trò Nho giáo nhưng hànhđộng không khác nào những người thô lỗ, không học thức Bởi nói không thể đánh giámột con người bằng vẻ bề ngoài, học thức, hay những lời nói ngọt ngào vì như vậy takhông hiểu hết được giá trị ẩn bên trong của họ

Ngoài Trịnh Hâm nham hiểm, gian trá hại bạn trong lúc khốn cùng thì BùiKiệm là điển hình cho những tên háo sắc, không biết phân định đâu là lẽ phải Hắncũng là tên có học sách thánh hiền nhưng việc làm của bản thân còn tệ hơn một người

thất học Khi gặp Nguyệt Nga là cô gái đẹp, nết na hắn “đêm đêm trằn trọc phòng hoa

mấy lần” (Câu 1562) và biết được nàng là vợ của Vân Tiên, Bùi Kiệm cũng không từ

bỏ ý nghĩ của mình mà còn xúi giục người con gái đáng thương ấy lãng quên chữ tiết

hạnh.

Nếu Vương Tử Trực không chịu được con người phản trắc của Võ ThểLoan cũng như không có ý cưới vợ bạn thì Bùi Kiệm ngược lại Hắn nêu ra một loạttấm gương của người xưa và những câu khuyên nhủ, biện minh cho lời khuyên của ydành cho Nguyệt Nga Một họ Vương không chấp nhận đề nghị lấy chị dâu làm vợ thì

họ Bùi này biết rất rõ sự tình của Vân Tiên cũng như tình cảm thủy chung của NguyệtNga thế mà hắn chủ động đưa ra hàng loạt đạo lý tất yếu ở đời cũng chỉ muốn lấy Ngalàm vợ Và điều đó rất hợp lý nếu như người đó không phải Nguyệt Nga hoặc tốt nhất

là bất cứ người con gái nào có hoàn cảnh như thế Đằng này Bùi Kiệm lại mang danhnghĩa là bạn của Lục Vân Tiên thì những lời hắn nói làm sao đi vào lòng người được.Một con người đã đỗ được cử nhân thế nhưng lời nói và việc làm của y có giống học

trò “cửa Khổng sân Trình” chút nào đâu.

Nếu như gia đình họ Kiều trọng đạo nghĩa trước sau thì thay vào đó là giađình họ Võ với bộ ba Võ Công, Quỳnh Trang và Võ Thể Loan là đại diện cho nhữngcon người lọc lừa, phản trắc, ăn ở hai lòng Ngày Vân Tiên lại nhà để nhắc lại chuyệnxưa thì bộ ba này tiếp đoán niềm nở bởi thấy chàng là một người có diện mạo khôingô, tuấn tú

Đến khi biết được tài nghệ của chàng thì Võ Công lấy làm vui vẻ vì mình đãchọn được chàng rể quý Nhưng đâu ngờ số phận đẩy đưa, bất hạnh không chừa bất kể

ai cho dù người đó có tài hoa và Lục Vân Tiên là người rơi vào trường hợp như vậy.Chàng đi thi bị gãy gánh giữa đường lại còn bị mù mắt nữa, tưởng chừng niềm an ủicuối cùng của Tiên chính là gia đình họ Võ này Nhưng đâu ai ngờ con người dễ thayđổi tình cảm và thái độ đến như thế Nếu lúc trước là sự niềm nở tiếp đoán thì nay Võ

Công đổi nhanh cách cư xử với chàng: “Một lòng gượng gạo: “Chào người ngày

xưa!”” (Câu 1006)

Thái độ ấy nó khác hoàn toàn so với sự niềm nở trước đó, bởi đơn giản aichấp nhận một chàng rể đui mù lại không có sự nghiệp gì trong tay Chồng đã vậy mà

vợ cũng có khác gì Cha mẹ như thế thì đứa con như Võ Thể Loan tráo trở cũng khôngthua gì đấng sinh thành của ả Tiễn Vân Tiên lên đường, cô ta:

Thưa rằng: “Quân tử phó công, Xin thương bồ liễu chữ tòng ngây thơ.

(Câu 401 đến câu 402)Lại còn cầu mong ngày Tiên đỗ đạt, vinh hiển cũng đừng bao giờ quênngười vợ đang ở nhà chờ đợi Đúng là tâm trạng của người đưa tiễn luôn lo sợ chongười ra đi trên vạn lý trường đồ gặp nhiều trở ngại nhưng Thể Loan không lo gì hơnngoài sợ Vân Tiên quên lời ước hẹn khi công thành danh toại Chúng ta không ngạcnhiên lắm nếu như Võ Thể Loan có tâm trạng đó bởi truyền thống từ xưa đến nayngười phụ nữ luôn chịu thiệt thòi trong chuyện hôn nhân, mặt khác Vân Tiên là ngườitài cao thì việc đỗ đạt không khó đối với chàng và lúc ấy sự thay lòng đổi dạ có thểxảy ra Nếu câu chuyện chỉ dừng lại đây chắc người đọc sẽ nghĩ Thể Loan cũng giốngnhư bao nhiêu người con gái chung thủy khác nhưng tác giả đã phơi bày ra ánh sángtất cả những nhân vật ăn ở hai lòng

Biết Vân Tiên bị mù tưởng chừng cô ta sẽ chăm sóc chồng chưa cưới củamình, cũng như không vì thế mà phụ chàng Đâu ngờ con người ấy đã lộ nguyên bảnchất xấu xa của mình khi hoàn cảnh hiện tại nó khác với quá khứ Cô ta không chấp

nhận lấy một người chồng “thất phu”, bởi gia đình này không thể có “Rễ đâu có rễ

đui mù thể ni.”(Câu 1034)

Thật bất ngờ xiết bao vì những lời nói ấy Nó khác lắm so với sự thắm thiếtban đầu, vậy là người ra đi không thay lòng đổi dạ nhưng người ở lại đã đổi thay Đãvậy mà cô ta còn tự mình mơ tới một cuộc hôn nhân mới mà người Võ Thể Loan nghĩtới không phải ai khác chính là Vương Tử Trực Phụ bạc người chồng bất hạnh lại mơtới người khác một cách nhanh chóng thì người có thể làm được chuyện đó không aikhác chính là Võ Thể Loan Nguyễn Đình Chiểu không hề bình luận đều gì cả nhưngcác chi tiết mà ông diễn tả đã phơi bày tất cả sự gian trá của con người ả Nếu nàngKiều Nguyệt Nga chung thủy, nguyện sống chết vì người chồng mà mình chả có chút

gì danh phận thì cô con gái họ Võ kia lại lọc lừa phản trắc, bội ước Việc sắp xếp haituyến nhân vật đối nghịch nhau hoàn toàn về tính cách và hoàn cảnh càng làm cho giá

trị phê phán của truyện lên cao độ, điều đó không làm cho các nhân vật cũng như vấn

đề tác giả nêu ra quá cứng nhắc mà ngược lại rất dễ đi vào lòng người

Một hạng người nữa cũng bị cụ Đồ Chiểu đem ra phơi bày trước ánh sáng

đó chính là bọn thầy bói, lang băm Bọn này là đại diện cho những tên thực dụng,nhiễu đòi, hại dân Trước số phận của chàng trai bạc phước vậy mà chúng hiển nhiênbắt tay nhau thử thách bệnh tật của Vân Tiên

Người đầu tiên thầy trò Tiên gặp chính là thầy thuốc tên Triệu Ngang Gặp

bệnh nhân câu đầu tiên thầy thuốc hỏi không phải là tình trạng của họ mà lại hỏi: “Bạc

tiền trong gói sẵn dành bao nhiêu? (Câu 660)

Thế là hiểu ngay người thầy thuốc này chữa bệnh chỉ vì tiền, bệnh nhân cókhỏi hay không cũng kệ miễn là người trị có tiền Thế mà người này còn ba hoa khoáclác về tài xem bệnh của mình Đến khi lộ nguyên bản chất bất tài của hắn vì bệnh củaVân Tiên sau mười ngày chữa trị không hết mà lại còn nặng hơn lúc chưa chữa, thầyliền khuyên Tiểu đồng đi kiếm thầy bói để tìm hiểu sự tình về bệnh tật của chủ Thửhỏi người ta bệnh thì lại kiếm thầy bốc thuốc thế nhưng thuốc không có tác dụng bởithầy là con người chỉ biết ba hoa chứ đâu có tài như thầy tự giới thiệu Nhưng Triệucòn làm ra vẻ đạo đức khi nói với Tiểu đồng là Vân Tiên bị quỷ thần ám, ông lang ấynói có bằng chứng đàng hoàng chứ không bịa đặt vì hắn được tiên sư mách bảo Lúc

đó y chỉ thầy trò Vân Tiên tìm đến thầy bói “ở đầu Tây Viên”, hình như ta có cảm giác

hai ông thầy này có thông đồng với nhau thì phải

Tiểu đồng thật thà nên bị lừa một lần nữa, tính tình của chú chính là nơikiếm ăn cho chúng Ông thầy ở Tây Viên này cũng cùng một ruột với thầy lang vì hắncũng là tên khoác lác không kém Gặp Tiểu đồng hắn liền ba hoa về tài năng và đạođức của mình Và cuối cùng hắn cũng chỉ là tên xảo trá, ham tiền, xem mạng người

như không Lấy tiền xong hắn liền tạo cơ hội cho thầy pháp “kiếm ăn” và truyền

“Phải tìm thầy pháp chữa chuyên ít ngày.” (Câu 750)

Đúng là thầy đã cho thân chủ biết hết mọi đường và phương thức chữa trị.Tiểu đồng nhẹ dạ đâu thấy được bản chất của bọn chúng, chú chỉ mong chữa hết bệnhcho chủ nên ai nói sao nghe vậy với lại người chỉ biện pháp chữa trị bệnh lại là ôngthầy có tài biết thuật bói toán thì làm sao chú không tin cho được Thầy lang giới thiệuthầy bói, thầy bói giới thiệu thầy pháp ta có cảm giác cả ba người này là một hội đồng