MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGỮ PHÁP - NGỮ NGHĨA CỦA LỜI

luận văn về MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGỮ PHÁP - NGỮ NGHĨA CỦA LỜI

KHOA NGÔN NGỮ HỌC

-CHUYÊN LUẬN

MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGỮ PHÁP - NGỮ NGHĨA CỦA LỜI

Giáo viên :

Hà Nội

-MỞ ĐẦU

Khảo sát ngôn ngữ trong mối quan tâm thực sự đến ngữ nghĩa trước hết phải xuất phát từ một quan điểm mấu chốt rằng: ngữ nghĩa không phải hoàn toàn

là sẵn có, mà đây là cái được hình (gắn với hoạt động năng động của nhận thức hướng vào thực tiễn từ tiền đề ngôn ngữ)

Chính nhờ ngôn ngữ làm tiền đề cho tư duy hướng vào thực tiễn hoạt động và hoạt động có định hướng mà phẩm chất trên được hình thành Sự hình thành này phải thông qua con đường tạo nghĩa để có sựbổ sung nét nghĩa mới cho ngôn ngữ bằng quy luật và cơ chế về mối quan hệ giữa tư duy và ngôn ngữ

Từ góc độ tín hiệu học, ta có thể đặt ra rằng “nếu không có ngữ nghĩa mà không có có ngữ nghĩa cần truyền đạt thì quả không thể có ngôn ngữ Và ở đây ngôn ngữ khác với phương tiện truyền đạt nghĩa nhưng lại đồng thời là tiền đề là điểm tựa cho sự phát triển tiếp theo của chính nó thông qua con đường phát triển nhận thức

Xét về mặt lịch sử, xét từ quan điểm động là cái được sản sinh thêm từ cải tương đối ổn định, thông qua hoạt động nhận thức thực tiến gắn liền với ngôn ngữ Qua điểm trên thì ngữ nghĩa không phải cái hoàn toàn có sắn Nó hình thành theo nguyên tắc:

Nguyên tắc thứ nhất: Ngữ nghĩa sau xuất hiện bao giờ cũng có mối liên hệ với ngữ nghĩa trước và lấy ngữ nghĩa làm tiền đề

Nguyên tắc thứ hai: về mặt hình thức, kí hiệu mà ngữ nghĩa mới vào đó

để định hình, có thể không nhất thiết lúc nào cũng trùng hợp (toàn phần từng phần) với kí hiệu đã mang ngữ nghĩa làm điểm xuất phát (cho sự phát triển về sau)

1 Mục đích nghiên cứu:

Làm cơ sở chế tạo cấu ngữ nghĩa ngữ pháp của lời

2 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là lời cầu khiến tiếng Việt

Ví dụ: em có thể chuyển hộ tôi chiếc cặp được không?

Giơ tay lên!

3 Phương pháp nghiên cứu:

Đi từ tư liệu đến nhận xét, sau đó rút ra kết luận Hay nói cách khác là nghiên cứu lời cầu khiến trong mối quan hệ gắn bó với bối cảnh giao tiếp với mục đích nói; hành động nói… dựa vào sự liên quan đó mà phân tích các lí giải, các đặc trưng

Phương pháp chủ yếu là phân tích ngữ cảnh, diễn ngôn, thống kê so sánh cải biến

NỘI DUNG

I KHÁI NIỆM “NGHĨA”

Theo quan điểm ngôn ngữ học truyền thống, “nghĩa” được hiểu là một trong hai mặt của một tín hiệu ngôn ngữ

Mặt thứ nhất: âm thanh

Mặt thứ hai: ý nghĩa

F.de.sauseure:

“Tín hiệu ngôn ngữ kết liền thành một không phải là sự vật với một tên gọi mà là một khái niệm với một hình ảnh âm thanh Tín hiệu ngôn ngữ là một thực thể tâm lí có hai mặt là khái niệm/hình ảnh” Như vậy theo F.de.Sausure, các tín hiệu ngôn ngữ kết hợp với nhau theo như quy tắc nhất định để tạo nên cụm từ, câu, văn bản là những đơn vị lớn hơn, có nghĩa

Quan điểm Cao Xuân Hạo:

Lâu nay khi đề cập đến khái niệm nghĩa, người ta thường có tình trạng lẫn lộn giữa nghĩa và sở chỉ

Ví dụ: Phù Đổng Thiên Vương: chỉ Thánh Gióng

Như vậy, Phù Đổng Thiên Vương và Thánh Gióng là một, là đồng sở chỉ nhưng không đồng nghĩa

Thực ra “nghĩa” là kết quả của một quỏ trỡnh trừu tượng hóa từ những trường hợp sử dụng từ ngữ trong ngôn từ, trong những câu nói cụ thể” Nghĩa được biểu hiện cụ thể trong hành vi, từ, cụm từ, câu một cách khác nhau

Theo ông, nghĩa trong câu có 3 loại:

Thứ nhất, câu tồn tại nhận định rằng trong một thế giới hay một nơi nào

đó, có một cái gì đó:

Ví dụ: - Có đường

- Trong ví còn tiền

Thứ hai: câu chỉ sự tình động hay sự việc biến cố:

+ Hành động về tác:

Ví dụ: cô Lan vào lớp

Hành động chuyển tác:

Ví dụ: Chị Thanh xé tờ giấy ra từng mảnh

Thứ ba, câu chỉ một sự tính hay tình hình:

Ví dụ:

Cô Đào Lan là phó khoa Ngôn ngữ

Tuy nhiên, cách chia các kiểu nghĩa của câu trên mới chỉ là các kiểu nghĩa trong vă Nhật Bảnản miêu tả, tường thuật lại một sự kiện nào đó

Về các tầng nghĩa, câu thường có các nhóm sau:

Nghĩa tường minh:

Là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu

Ví dụ:

Sáng nay, dạ Thảo đi học

Khi nghe câu trên ta biết ngay đối ngôn được nói đến là Dạ Thảo và thông tin trực tiếp về Dạ Thảo là cô ấy đi học

Nghĩa Hàm ngôn:

Là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy

Ví dụ:

“… Anh sáu vẫn ngồi im, giả vờ không nghe, chờ nó gọi “ba vô ăn cơm” Con bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:

- Cơm chín rồi!

Anh cũng không quay lại

“Nguyễn Quang Sáng, chiếc lược Ngà”

Lời nói “Cơm chín rồi!” của bé thực chất là mời ba vào ăn cơm” Nhưng

vì từ khi sinh ra, bé chưa một lần được anh nên việc bé gọi anh bằng “ba” trở nên rất khó khăn với bé Thế nhưng khi anh nghe thấy tiếng bé hỏi vọng ra

“Cơm chín rồi!” anh vẫn có thể hiểu được ngụ ý của bé

Như vậy, điều kiện sử dụng hàm ý, có hai điều kiện sau:

+ Người nói (người viết) có ý thức đưa hàm ý vào câu nói

+ Người nghe (người đọc) có năng lực gián đoạn hàm ý

Nghĩa chức năng:

Là nghĩa có liên quan chặt chẽ với nghĩa tự thân, được suy ra từ nghĩa tự thân nhưng lại không phải là nghĩa tự thân Nghĩa này còn gọi là nghĩa bóng

Ví dụ: Gieo gió gặp bão!

Trong hội thoại, ba loại nghĩa trên đều được người viết phân biệt một cách rất rõ ràng

II KHÁI NIỆM “CÂU - LỜI (PHÁT NGÔN)”

1 Khái niệm “câu”

Quan điểm của các nhà Ngữ pháp học truyền thống : “Câu dùng để chỉ đơn vị lớn hơn từ và được sử dụng với mục đích thông báo”

Cấu tạo: câu có cấu tạo riêng, chủ yếu là có cấu trúc C - V Ngoài ra còn

có dạng cấu tạo đặc biệt, không đầy đủ C - V

Hình thức: câu có ngữ điệu kết thúc mà trên chữ viết thể hiện bằng dấu cuối câu Câu là đơn vị ngữ pháp bậc cao nhất trong hệ thống ngôn ngữ

2 Khái niệm lời (phát ngôn)

+ Phát ngôn là đơn vị của lời nói Nó được tách ra từ trong chuỗi lời nói dùng để giao tiếp hàng ngày hoặc tách từ dạng văn bản dùng để chỉ lời nói trực tiếp của các nhân vật hội thoại

Theo Đỗ Hữu Châu: “Cặp thoại là đơn vị lưỡng thoại nhỏ nhất của hội thoại do các tham thoại tạo nên”

Nói một cách khác, lời của nhân vật hội thoại được gọi là tham thoại

3 Sự giống nhau và khác nhau giữa ngữ pháp ngữ nghĩa của câu và ngữ pháp của lời

- Giống nhau

Ngữ pháp ngữ nghĩa của lời dùng trong phạm vi hoạt động của lời nói, được mặc định hiểu là ngữ pháp ngữ nghĩa của câu

- Khác nhau

* Ngữ pháp ngữ nghĩa của câu:

+ Chỉ xây dựng quy tắc hiểu và sử dụng ý nghĩa hệ thống các phương tiện ngôn ngữ chủ yếu qua mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy

+ Ngữ pháp ngữ nghĩa của câu tác ra khỏi ngôn cảnh Vì vậy nghĩa của câu không chịu sự chi phối của ngôn cảnh

+ Nghĩa của câu được mô thức hóa như sau:

S = P + M M: là nghĩa tình thái P: nghĩa sự tình

+ Ngữ pháp ngữ nghĩa của lời:

+ Ngữ pháp ngữ nghĩa của lời nghiên cứu các vấn đề ngữ nghĩa có tính quy luật trong lời nói, không chỉ bao chứa mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy

mà còn bao chứa sự tác động của nác nhân tố:

Mục đích nói, hoàn cảnh nói, tâm lý văn hóa dân tộc, ngôn cảnh hội thoại,

vị thế giao tiếp, tri thức của người tham gia hội thoại… được cấu trúc hóa thành các biểu thức có tính quy tắc để mọi người nhận diện và sử dụng đạt hiệu quả giao tiếp cao

Lời là sản phẩm cụ thể của hành động nói trong một tình huống nhất định, nhằm mục đích nhất định

Nghĩa của lời luôn chịu sự chi phối của ngôn cảnh nhưng vẫn có thể khái quát được thành các quy luật, quy tắc sử dụng ở những mức độ, những phạm vi

cơ bản

Ví dụ:

Tại buổi họp giao ban trong nhà trường hiệu trưởng nói rằng:

“Bắt đầu từ ngày mai, tất cả cán bộ giáo viên, công nhân viên của trường phải đeo thẻ khi đến trường!”

Hoàn cảnh nói: trong buổi họp giao ban

Chủ ngôn: Hiệu trưởng

Vị thế: Cao nhất trong cuộc họp

Mục đích: yêu cầu “cán bộ, giáo viên, công nhân viên phải đeo thẻ khi đến trường”

Đối ngôn: trưởng, phó, phòng, khoa

Ở ví dụ trên, có sự phân biệt giữa chủ ngôn và đối ngôn hay nói cách khác

vị thế của chủ ngôn là cấp trên, vị thế của đối ngôn là cấp dưới Vì vậy, dù đối ngôn có hưởng ứng hay không thì vẫn phải thực hiện Chính sự thực hiện của cấp dưới là thông tin phản hồi trực tiếp lại với cấp trên Lúc này trạng thái tâm

lý có 3 trường hợp:

Trường hợp thứ nhất, hiệu trưởng rất hài lòng. được thực hiện

Trường hợp thứ hai, hiệu trưởng chưa thấy hài lòng

Trường hợp thứ ba, Hiệu trưởng đang mong đợi chữ thực sự

đạt được hiệu quả

F.de.Saussure viết trong giáo trình “Ngôn ngữ học đại cương”:

“Hoạt động ngôn ngữ có một mặt cá nhân và một mặt xã hội, và không thể quan niệm mặt này mà thiếu mặt kia được [29]

“Tất nhiên, hai đối tượng này gắn khăng khít với nhau và giả định lẫn nhau: ngôn ngữ là càn thiết để cho lời nói có thể hiểu được và gây được tất cả những hiệu quả của nó Nhưng lời nói nói lại cần thiết để cho ngôn ngữ được xác lập; về phương diện lịch sử, sự kiện của lời nói bao giờ cũng đi trước (…) cuối cùng chính lời nói làm cho ngôn ngữ biến hóa [45]

Sự phân biệt ngôn ngữ và lời nói là tách bạch giữa hai mặt của một vấn

đề “Ngôn ngữ được thực tại hóa trong lời nói và lời nói chính là ngôn ngữ đang hành chức, đang được dùng để giao tiếp giữa người với người”

Như vậy, quy tắc ngữ pháp ngữ nghĩa của lời được xây dựng trên nền tảng của quy tắc ngữ pháp ngữ nghĩa của câu nhưng phong phú hơn, phức tạp hơn, cụ thể hơn

Thuật ngữ câu tương đường với thuật ngữ phát ngôn (đơn vị cấu thành lời nói) để đi vào khảo sát biểu hiện ngữ nghĩa của lời hội thoại

III HÀNH ĐỘNG NGÔN TRUNG

1 Khái niệm

“Hành động ngôn trung là một trong ba hành động ngôn từ (hành động tạo ngôn, hành động dụng ngôn, hành động ngôn trung) Là hành động nói được

thực hiện bằng một lực thông báo của lời và thể hiện một mục đích giao tiếp nhất định: hỏi, trần thuật, cầu khiến…”

Lời nói cụ thể được gọi là lực ngôn trung Lực ngôn trung làm nên giá trị ngôn trung

Như vậy hành động ngôn trung là hành động quan trọng nhất được nhận diện thông qua các dấu hiệu ngôn ngữ ở mặt hình thức hoặc ý nghãi ngôn từ

Ở mặt ý nghĩa: hành động ngôn trung được gọi là đích ngôn trung

Mặt hình thức: là phương tiện chỉ ra lực ngôn trung như các kiểu kết cấu hay cấu trúc, ngữ điệu, quan hệ giữa các thành tố trong cấu trúc vị tố tham thể

2 Tiêu chí nhận diện

Để nhận diện các hành động ngôn trung, Searle đã đưa ra ba tiêu chí:

Tiêu chí thứ nhất, hướng khớp lời với thực tại

Tiêu chí thứ hai, trạng thái tâm lí biểu hiện

Tiêu chí thứ hai, đích tại lời

Dựa vào đích ngôn trung chia hành động ngôn trung làm bốn loại:

1 Hành động hỏi

2 Hành động cầu khiến

3 Hành động trần thuật

4 Hành động cảm thán

Tương ứng với các đích ngôn trung là những dấu hiệu hình thức đặc trưng được gọi là biểu thức ngôn hành và phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung nằm trong biểu thức ngôn hành

Các lời thể hiện các đích ngôn trung khác nhau sẽ được gọi tên theo các đích ngôn trung ấy

Lời cảm thán; lời hỏi; lời trần thuật; lời cầu khiển

IV HÀNH ĐỘNG NGÔN TRUNG CHỦ YẾU ĐƯỢC XÉT TRONG TIẾNG VIỆT

Lời cầu khiển

1 Hành động cầu khiển

Là khái niệm tổng quát bao gồm các hành động ngôn trung có ý nghĩa cầu (nhờ, mời, và các hành động có ý nghĩa khiến Yêu cầu, ra lệnh, cho phép… nói chung

Ví dụ1, ý nghĩa cầu:

Tôi nhờ anh đưa cho Nga quyển vở

Ví dụ 2, ý nghĩa khiến:

Anh hãy đóng cửa lại đi!

Như vậy, cầu và khiến đều giống nhau ở đích, ngôn trung, đều yêu cầu đối ngôn thực hiện hành động mà chủ ngôn mong muốn

Sự khác nhau cơ bản giữa cầu và khiến là nếu “cầu” mong muốn sự thiện chí, tự nguyện của đối ngôn thì khiến lại áp đặt đối ngôn phải thực hiện

Ví dụ: cháu mời bà ăn hoa quả!

Ở ví dụ trên, chủ ngôn có vị thế thấp hơn đối ngôn Hay nói cách khác, chủ ngôn là “hcúa” là người bề dưới, đối ngôn là người bề trên Thông tin chính trong lời “cháu mời bà ăn hoa quả” chính là sự cầu mong của chủ ngôn đối với đối ngôn Xác định đó là lời mời

Con đi học bài đi!

Ở ví dụ (2) vị thế của chủ ngôn cao hơn đối ngôn Vì vậy, đối ngôn dù muốn hay không vẫn phải thực hiện điều chủ ngôn mong muốn Như vậy, giữa hai cực cầu và khiến đó là những hành động vừa có tính cầu vừa có tính khiến như khuyên, đề nghị

2 Ý nghĩa cầu khiến của lời

Ý nghĩa cầu khiến của lời chính là nội dung của hành động cầu khiến Nói thuộc về nghĩa tình thái chủ quan của lời do mục đích nói của chủ ngôn quy định, phân biệt với nghĩa tình thái khách quan vốn có là nghĩa tình thái của hiện thực

“Nội hàm của ý nghĩa cầu khiến bao hàm ý nghĩa cầu (cầu xin, nhờ vả, mời mọc, chúc tụng), ý nghĩa khiến: sai khiến, ra lệnh, cấm đoán), vừa cầu vừa khiến: đề nghị, khuyên”

3 Điều kiện để có hành động cầu khiến

Lời trần thuật, có lời trần thuật gián tiếp Lời trần thuật trực tiếp Lời trần thuật gián tiếp chủ ngôn ở ngôi thứ ba Trong lời thuật trực tiếp chủ ngôn là ngôi thứ nhất

Ví dụ lời trần thuật gián tiếp:

Trong bối cảnh cụ thể: hai người bạn cũ gặp lại nhau, họ trò chuyện với nhau một lúc, sau đó một trong hai người hỏi về một người bạn cũ khác:

- Hải dạo này thế nào: cậu ấy đã lập gia đình chưa ?

- Hải chưa lập gia đình

“Hải chưa lập gia đình” Là lời trần thuật, lời trần thuật gián tiếp bởi thông tin Hải chưa lập gia đình là do một người bạn nói ra chứ không phải là Hải nói Tuy nhiên, nghĩa lại là nghĩa trực tiếp

Hành động hỏi và hành động cầu khiến: Hành động hỏi thường xuất hiện trong bối cảnh trực tiếp Hành động cầu khiến xuất hiện trong bối cảnh trực tiếp

Vì yêu cầu đối ngôn thực hiện điều chủ ngôn nói ra

Như vậy hỏi và cầu khiến rất gần nhau Hỏi nhưng mục đích ngôn trung lại là cầu khiến Tuy nhiên, hỏi vẫn có khả năng xuất hiện ngôi 3 cầu khiến không có khả năng xuất hiện ngôi 3 Chủ ngôn hoặc để có thể ẩn nhưng trong tư duy vẫn xuất hiện

Ví dụ: chị bảo nó đóng cửa đi!

Chủ ngôn: ẩn

Ngôi thứ xuất hiện

Ngôi thứ 3: ẩn

Đích ngôn trung ở ví dụ trên là: “tôi yêu cầu chị”: yêu cầu trực tiếp

Như vậy, bối cảnh giao tiếp phải có: chủ ngôn, đối ngôn; nội dung của lệnh (phải xuất hiện đồng thời)

Chúng ta kiểu biểu thức ngôn hành sau:

Kiểu 1:

K1 - D1 Vng.h D2 V

Ví dụ: Em hãy đánh máy giúp chi trang 20.

“Hãy”: vị từ tình thái, diễn đạt tình thái cầu khiến, là phương tiện chỉ dẫn hành động lực ngôn trung

Kiểu 2:

Vtck: vị từ tình thái cầu khiến

V sự tình bình thường: phần phụ

4 Cách thức thể hiện lời trao mang ý nghĩa mệnh lệnh cầu khiến và lời đáp tương ứng

4.1 Dùng tình thái từ đứng cuối câu

Trong câu trao dùng tình thái ở cuối câu, nếu người nói đưa ra lời đề nghị hay một mệnh lệnh hướng đến người nghe, mong người nghe thực hiện hành vi, nội dung trong câu mệnh lệnh là ai coi như đã biết

Ví dụ:

Lúc nãy làm sao, nói đi !

(Từ quái, kẻ trốn tù, tr 127)

Có đôi khi người nói muốn tỏ thái độ thân mật, hay muốn nhân mạnh hoặc là người nhỏ tuổi hơn người nghe thì cần sử dụng chủ ngữ

Ví dụ:

Ở lại đây ăn cơm với mình nhé!

(Lời giao tiếp hàng ngày) Những từ tình thái đứng cuối câu đa số là đơn tiết, thể hiện những sắc thái tình cảm khác nhau Gồm những từ: “chứ, nhí, cho, đã,…” câu đáp tỏ thái độ hưởng ứng bằng những câu có các từ tình thái như: vâng, ừ, dạ, vâng ạ… hoặc

tỏ thái độ phản đối hay từ chối bằng những kiểu:

Kiểu 1: phủ định hành vi mệnh lệnh, cầu khiến

Kiểu 2: đề nghị giảm mức độ

K2 = D2 (danh hoặc đại ở ngôi 2) + Vtck Vsự tình (P)