Bước đầu khảo sát vốn từ vựng trong thơ Phạm Hổ

luận văn Bước đầu khảo sát vốn từ vựng trong thơ Phạm Hổ

Bước đầu khảo sát vốn từ vựng trong thơ Phạm Hổ

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ là sự sáng tạo kỳ diệu và hoàn chỉnh nhất của nền văn hoá nhân dân Nó vốn là công cụ để biểu hiện để tích luỹ và mở rộng các khái niệm, tư duy nhận thức và là phương tiện để hình thành ý thức con người, ho nên ngôn ngữ phục vụ cho những mục đích bình thường hàng ngày và cho cả những mục đích cao cả của cuộc sống Ngôn ngữ là thực thể trực tiếp cùa tư duy Với trẻ em ngôn ngữ có vai trò quan trọng Trẻ em tiếp thu những khái niệm cơ bản đầu tiên

và cụ thể là từ những vật chất xung quanh thông qua sự phân tích của mình Từ ngữ sẽ giúp các em củng cố những khái niệm thu lượm được bằng con đường cảm thụ chính vì vai trò quan trọng của ngôn ngữ với trẻ như vậy, nên giáo dục ngôn ngữ cho trẻ phải bắt đầu từ rất sớm, khi các em òn bé và phải thực hiện sự giáo dục ấy bằng tiếng mẹ đẻ Theo thời gian, cùng với sự phát triển về tư duy là

sự phát triển của ngôn ngữ Chính vì vậy, chúng tôi muốn tìm hiểu sự biến đổi ngôn ngữ, cụ thể là sự thay đổi vốn từ vựng qua các giai đoạn trưởng thành của trẻ

Một trong những lí do khiến chúng tôi lựa chọn khi Phạm Hổ làm phạm

vi nghiên cứu bởi lẽ ông là một trong số không nhiều những cây bút xuất sắc trong lĩnh vực thơ Việt cho thiếu nhi

Trên cơ sở khảo sát thơ Phạm Hổ, chúng tôi muốn tìm hiểu sự tác động của thơ Phạm Hổ (cụ thể là số lượng từ vựng trong thơ viết cho thiếu nhi của ông) dối với quá trình phát triển tư duy nhận thức và làm giàu

2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm Hổ không chỉ viết thơ mà tài năng của ông còn được thể hiện bộc lộ trong nhiều thể loại khác như truyện ngắn, thơ dành cho người lớn Song xuất phát từ mục đích của đề tài này, chúng tôi đã thu hẹp phạm vi tìm hiểu qua 9 tập thơ viết cho thiếu nhi của ông được trích trong “ Tuyển tập thơ Phạm Hổ ”

Với 140 bài thơ đã bước đầu khảo sát vốn từ vựng trong 140 bài thơ của ông Từ đó rút ra những nhận xét về đặc điểm ngôn ngữ thơ Phạm Hổ xét trên phương diện từ vựng.

3 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp miêu tả

Từ các phương pháp trên, chúng tôi đã chỉ rõ nét riêng trong cách sử dụng

từ ngữ của Phạm Hổ và ảnh hưởng của chúng đến con trẻ như thế nào

4 Bố cục của báo cáo

Phần I: Những tiền đề lý luận liên quan đến báo cáo.

Phần II Bước đầu khảo sát ngôn ngữ thơ Phạm Hổ.

PHẦN I NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1 Lý luận chung về thơ và tác động của thơ đối với con người

1.1 Định nghĩa và đặc trưng thơ

Văn xuôi, truyện ngắn, thơ đều là những thể loại khá quen thuộc với đời sống tinh thần của con người, nhưng bên cạnh những nét chung, mỗi thể loại mang đến cho người đọc những xúc cảm riêng Trong văn xuôi, người ta có thể

dễ dàng tìm thấy những kết cấu biền ngẫu, phức tạp, thậm chí là tính khuôn mẫu như quy định của thơ văn truyền thống Chính những điều này đã làm hạn chế khả năng biểu đạt, bộc lộ cảm xúc của người viết Trái ngược với văn xuôi, thơ

ca giống như một thế giới mở cả về nội dung và hình thức Sinh ra từ tâm hồn và trái tim con người, thơ đã trở thành tri âm của nhân loại từ bao thể kỉ qua Thơ là một phần của thế giới nội tâm, của đời sống tâm linh con người Yêu thơ và coi thơ như người bạn tri kỷ của mình, người ta đã tìm cho thơ nhiều cách lí giải

định nghĩa Có người cho rằng “Thơ là lửa”, “ Thơ là sự sung mãn của tình cảm mãnh liệt” (Banzăc) Tố Hữu quan niệm: “ Thơ biểu hiện tinh chất cuộc sống”,

“Thơ là tiếng nói tri âm”, “ Thơ là chuyện đồng điệu” Thơ gắn liền với cuộc đời,

là sợi dây tình cảm ràng buộc mọi người Đến với thơ chúng ta có thể bắt gặp nhiều thể loại, hình thức khác nhau: thơ 2 chữ, 3 chữ, 4 chữ, thậm chí là những bài thơ có sự kết hợp của nhiều thể thơ khác nhau Chính sự phóng khóang trong hình thức như vậy đã làm cho thơ có khả năng xóa bỏ những hạn chế vẫn thường tồn tại trong văn xuôi Ngôn ngữ thơ không dày đặc như ngôn ngữ văn xuôi, mà chia cắt ra thành các phần ngắn hay dài âm luật Sự đa dạng về thể loại, hình thức thơ đã dẫn đến sự đa dạng về nhịp điệu Nhịp điệu là sự nối tiếp của các tiếng sắp xếp thành từng khung đều đặn của giọng nói và theo thời gian Trong bài hát thơ làm thành nội dung của âm nhạc, rồi thơ tách ra dần Thơ kể cho ta nghe một câu chuyện có sự cô đọng nội tại của riêng nó và độc lập với hình thức nhịp điệu Nhịp điệu ấy trước hết được tạo nên bởi cách sử dụng từ ngữ, cách gieo vần theo chủ ý của người sáng tác Nhưng điều quan trọng hơn là

từ nhịp điệu thơ người ta hiểu được nhịp điệu của cảm xúc của người sáng tác, ứng với một nhịp điệu là một cung bậc khác nhau trong thế giới xúc cảm phong phú của con người Khác với văn xuôi, để thể hiện một ý tưởng nào đó, nhà văn

có thể thể hiện nó trong một đoạn văn ngắn hoặc cũng có thể giấu nó trong một bài trường ca Nhưng trong thơ, tính hàm súc cô dọng lại được đặt lên hàng đầu

“Phép làm thơ thật khó lắm thay! Thơ luật chỉ có 56 chữ, thơ tuyệt cú chỉ có 28 chữ, mà đủ cả mọi thể cách Muốn thơ cổ kính thanh đạm thì lại gần với thô, muốn đẹp đẽ thì lại gần với lòe loẹt, hào phóng thì dễ tới chỗ buông thả, thật thà thì dễ tới chỗ quê mùa Cho nên lời ý giản dị, mạch lạc, đầy đủ, thông suốt, chất phác mà vẫn nhã, mới lạ mà không trúc trắc, cao siêu mà vẫn có giọng ôn hòa.”

[7; ] Muốn thể hiện một thông điệp trọn vẹn trong một giới hạn về dung lượng như vậy, người nghệ sỹ cần thể hiện sự tinh tế của mình trong việc tìm tứ thơ và

sử dụng từ ngữ Từ ngữ trong thơ chứa đựng tiếng vang cảm giác của các chữ

trong sự kết hợp của chúng Tố Hữu đã từng chỉ rõ rằng: “ Chữ nghĩa không chỉ

là chữ a chữ b, mà cả cái tiếng vang lên trong chữ, tiếng vang của cả khoảng cách giữa những chữ, những dòng.” Chính tiếng vang trong mỗi chữ, mỗi dòng

ấy sẽ vang lên đồng diệu với tiếng vang của nhịp xúc cảm thể hiện qua mỗi bài thơ

1.2 Tác động của thơ đối với con người

Thơ hướng con người ta đến với cái đẹp, chia sẻ những đau khổ cũng như hạnh phúc mà con người gặp phải Trải qua thời gian, thơ đã và sẽ còn tồn tại mãi cho đến khi con người vẫn còn yêu thơ, cần thơ và tìm đến thơ như một sự giải phóng những nỗi niềm hay ước mơ và khát vọng

Thơ không chỉ tồn tại và cần cho thế giới của người lớn, thơ cũng rất cần thiết cho các em thiếu nhi Các em yêu thơ bởi lẽ thơ dễ đọc, dễ thuộc và dễ nhớ Thơ mang đến cho các em bao điều mới lạ, cung cấp cho các em những hiểu biết

và nhận thức về thế giới xung quanh Chức năng của thơ là hướng con người đến với chân, thiện, mĩ và chức năng ấy cũng áp dụng với thơ viết cho thiếu nhi Thơ không chỉ làm phong phú vốn hiểu biết cho các em, mà còn hướng tâm hồn các em đến với cái đẹp, cái đẹp của cuộc sống, cái đẹp của nghệ thuật Chính

tính chất giàu nhạc điệu của thơ, có lúc như một điệu hát, có lúc lại như một bài đồng dao hay một bài vè đã làm cho trẻ em yêu thơ

Nếu như đi tìm một định nghĩa chức năng để có thể khái quát được tất cả các đặc điểm của thơ thì có lẽ sẽ không thể có được một định nghĩa đầy đủ Nhưng nếu để tâm hồn mình lắng lại, thấm trong từng câu chữ thì ta có thể hiểu được những giá trị mà thơ mang lại, những giá trị thẩm mĩ đã góp phần nâng đỡ

và làm đẹp thêm tâm hồn mỗi người

2 Phát triển ngôn ngữ cho trẻ

2.1 Đặc điểm ngôn ngữ trẻ em

"Giáo dục ngôn ngữ cho trẻ phải bắt đầu từ rất sớm, khi các em còn bé và phải thực hiện sự giáo dục ấy bằng tiếng mẹ đẻ"[6,7] Trong giai đoạn đầu của thời kỳ thơ ấu, ngữ ngôn là một cái gì đó không thể tách rời khỏi con người và con người chiếm lĩnh nó thông qua thế giới vật thể Trẻ con chưa thể phân biệt

từ ngữ và vật thể, đối với chúng, từ ngữ trùng với vật thể Ngữ ngôn phát triển bằng con đường trực quan và cụ thể Muốn cho trẻ em học tên gọi các vật thể thì cần phải bày tất cả các vật thể ấy ra trước mặt Từ ngữ và vật thể phải đi vào trí não con người cùng một lúc, tuy nhiên vị trí then chốt vẫn là vật thể vì nó là đối tượng của nhận thức và ngữ ngôn Tách khỏi thế giới vật thể, ngôn ngữ không thể phát triển được Điều này sẽ ảnh hưởng rất xấu đến sự phát triển của trẻ một khi ngôn ngữ của chúng phát triển chậm trễ thì sự tiếp cận của chúng đối với thế giới xung quanh cũng không thể toàn diện được Trẻ em tiếp thu những khái niệm cơ bản đầu tiên và cụ thể từ môi trường vật chất chung quanh thông qua sự phân tích của mình Từ ngữ sẽ giúp cho trẻ củng cố những khái niệm thu lượm được bằng con đường cảm thụ Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em liên hệ chặt chẽ với sự phát triển cảm giác của chúng Vì thế, để cho ngôn ngữ của trẻ em - thứ ngôn ngữ phản ánh một cách rõ ràng và minh bạch thế giới vật thể xung quanh, đem lại cho các em hiểu biết tích cực, được phát triển đúng đắn, thì các

em cần phải được sinh hoạt trong một môi trường của vật thể, các em phải được giáo dục ngôn ngữ ngay từ những ngày đầu để có thể có được tiếng nói chuẩn và vốn từ ngữ phong phú chính kết quả quan sát hiện thực cuộc sống trong quá

trình chơi và lao động sẽ được phản ánh trong các từ ngữ

2.2 Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ qua các thời kỳ

Cùng với sự phát triển về mặt sinh lí của cơ thể, tư duy, ngôn ngữ trẻ em cũng phát triển và có nhiều thay đổi qua từng giai đoạn Xuất phát từ mục đích nghiên cứu, chúng tôi chỉ để cập đến sự phát triển lời nói, vốn từ của các em từ khi biết nói cho đến bậc tiểu học

Ngay từ khi trong giai đoạn từ 6 đến 9 tháng tuổi trẻ đã xuất hiện nhu cầu phát triển tiếng nói Điều này thể hiện ở chỗ trẻ chẳng những vui mừng khi được tiếp chuyện với người lớn, mà chúng cũng đã bắt đầu hiểu được một vài chữ và thực hiện theo Trong giai đoạn trẻ 1 tuổi, thông qua việc tập nói, bắt chước âm thanh và hiểu lời nói, sẽ hình thành những từ ngữ có nghĩa đầu tiên Đến khi được 1 tuổi, trẻ đã có thể nói được từ 7 đến 10 từ Bắt đầu từ thời kỳ này trở đi, việc phát triển chăm lo, bồi dưỡng ngôn từ cho trẻ là điều hết sức cần thiết Vì trong giai đoạn này những từ trẻ học được sẽ là vốn từ cơ bản cho việc hình thành lời nói của trẻ, tác động nhận thức của chúng

Nếu như trong thời kỳ 1 tuổi, phần lớn trẻ chỉ có thể phát âm được những

từ đơn giản (những từ mà khi phát âm không có sự thay đổi về ngữ điệu), thì sang đến thời kỳ 2 tuổi, vốn từ của các em được tăng lên đáng kể Vì lúc này các

em có thể phát âm được những từ có biến đổi thanh điệu, dù rằng sự phát âm các

từ khi có thanh điệu đi kèm của trẻ chưa hoàn toàn chính xác Những từ ngữ mà trẻ học được đó là do chúng tiếp nhận và bắt chước trong quá trình trong lúc người lớn trò chuyện với trẻ Quan sát trẻ cho thấy khả năng bắt chước những từ đơn giản hóa và sau đó là bắt chước những từ phát âm đúng của người lớn, phản ánh thời kỳ tích lũy vốn từ và là cơ sở cho việc hình thành vốn từ Vào lúc này, vốn từ của trẻ chưa nhiều, nhưng chính trong những lúc vui chơi, những lúc học tập hấp dẫn, khi quan sát sự vật, xem tranh ảnh nhiều từ ngữ có thể được bật ra

“bất chợt” Trong thời kỳ này nên đọc cho trẻ nghe những bài thơ hoặc dạy cho trẻ những bài hát đơn giản, dễ thuộc dễ nhớ với lượng từ vừa phải, phù hợp với nhận thức của chúng Bởi lẽ, mục đích của việc dạy từ ngữ cho trẻ qua các bài thơ, bái hát là nhằm tăng vốn từ chứ không phải là tăng lượng thông tin tiếp

nhận đối với nhận thức của trẻ.

Từ 3 tuổi trở đi, trẻ rất hay nói Trẻ nói trong tất cả các tình huống, minh họa trò chơi bằng lời Hơn nữa vốn từ ngữ của trẻ trong thời kỳ này không chỉ

bó hẹp trong phạm vi những danh từ gọi tên, định danh sự vật cụ thể, mà nó đã bước đầu biểu lộ sắc thái tình cảm của trẻ Điều này có nghĩa là từ lứa tuổi này trở đi vốn từ của trẻ sẽ trở nên phong phú hơn với nhiều từ loại hơn Cũng trong thời gian này (bắt đầu từ 3 tuổi trở lên), người lớn cần chú ý uốn nắn cách phát

âm của trẻ nhất là khi phát âm những từ ngữ có thanh điệu kho như thanh ngã, thanh sắc, đặc biệt là rèn luyện cho trẻ các kĩ năng biết phân biệt các âm nghe giống nhau

Khi trẻ đến tuổi tới trường, lúc này vốn từ của trẻ được nâng lên rõ rệt nhờ vào một chương trình đào tạo chính quy Có những từ ngữ trẻ không hiểu đòi hỏi người lớn phải giải thích rõ ràng, rành mạch Hơn nữa dù vốn từ của trẻ

đã tăng lên so với thời kỳ trước nhưng vẫn đòi hỏi các văn bản (ví dụ như thơ, truyện) trình bày rõ ràng, từ ngữ dễ hiểu, gần gũi với sinh hoạt để vừa giúp trẻ hiểu vừa có thể mở rộng vốn từ của trẻ theo hướng tích cực

2.3 Vai trò của thơ ca đối với nhận thức và phát triển ngôn ngữ trẻ

Trẻ em rất yêu thơ, thích thơ và đọc thơ Ngay từ khi biết nhận thức, các

em đã sớm quan tâm đến thế giới âm thanh có phản ứng nhạy bén với nó và có một sự cảm thụ kỳ lạ đối với việc tiếp thu nhịp điệu Các em tiếp thu các quy luật về nhịp điệu nhanh và nhẹ nhàng hơn là thế giới của hình thức và màu sắc Chính vì thế mà những bài thơ có thể gây cho các em ấn tượng sâu sắc

Một bài thơ hay chính là một bản nhạc Các em bé nhất cũng đã có thể lĩnh hội được nhịp điệu của nó, đã có khả năng cảm thấy thích thú với âm điệu của câu thơ, với cái đẹp của sự hài hoà trong thơ Những sự tiếp thu bằng âm thanh kiểu ấy, đối lúc đi kèm theo sự tiếp nhận cả nội dung có một ý nghĩa rất rộng lớn trong sự phát triển khiếu thẩm mỹ và ngôn ngữ trẻ em Đứa bé càng nhỏ tuổi chừng nào thì nhịp điệu câu thơ càng phải rõ nét chừng ấy, hình ảnh nghệ thuật của thơ phải đơn giản chừng ấy Điều ấy đòi hỏi người nghệ sĩ khi muốn những bài thơ của mình đến được với các em thì cần phải hiểu được tâm lí

và đặc điểm đời sống cũng như nhu cầu nhận thức của các em để có những sáng tác phù hợp.

Xét trên bình diện ngôn ngữ học, thơ ca có những tác động tích cực đối với việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ nhỏ Mỗi một đoạn thơ học thuộc lòng là một vốn từ rất lớn sẽ làm giàu và phát triển ngôn ngữ các em Bất cứ một tác phẩm thơ ca nào đó viết cho các em cần phải đáp ứng được các yêu cầu: sự giản đơn và khúc chiết của nhịp điệu, câu thơ và bài thơ phải ngắn, hình ảnh trong thơ phải giản đơn và gần gũi với các em, không có những đoạn mô tả và hư cấu

có trình độ cao Mỗi bài thơ đều có cách tiếp cận riêng ở nhiều khía cạnh nhưng các em không nhất thiết với hiểu tất cả những khía cạnh của bài thơ Việc yêu cầu các em hiểu được tất cả các khía cạnh và chi tiết cũng như nội dung của tác phẩm chỉ đúng với văn xuôi vì nhiệm vụ của nó là truyền đạt cho các em những

sự việc cụ thể Nhưng điều đó không đúng với các tác phẩm thơ ca Trong thơ

ca, các em chỉ cần hiểu cái chung nhất, cái chính nhất, phần còn lại có thể đi qua

ý thức của các em mà thôi Trong một bài thơ có những từ ngữ, hình ảnh các em không hiểu được hết, điều đó là dĩ nhiên vì nhận thức của các em còn nhiều hạn chế và cho các em tiếp cận thơ chính là để mở rộng vốn từ ngữ của các em

Thơ ca rất cần cho các em Vì vậy, ngôn ngữ thơ ca vừa để khắc phục những nhược điểm trong ngôn ngữ các em và làm phong phú thêm ngôn ngữ cho các em theo chiều hướng tích cực

3 Lý luận về từ vựng

3.1 Quan điểm về từ

Từ là đơn vị tồn tại hiển nhiên, sẵn có của ngôn ngữ Do tính chất tồn tại hiển nhiên, sẵn có của từ mà ngôn ngữ loài người bao giờ cũng được gọi là ngôn ngữ của các từ Chính tổng thể các từ là vật liệu xây dựng mà thiếu nó thì không thể hình dung được một ngôn ngữ Cho đến nay, trong ngôn ngữ học các định nghĩa về từ đã được đưa ra không ít Xét ở một khía cạnh nào đó các định nghĩa này đều có phần đúng, nhưng không bao gồm hết được tất cả các sự kiện được coi là từ trong các ngôn ngữ và ngay cả trong bản thân một ngôn ngữ Nói cách khác, những định nghĩa về từ hiện nay đúng nhưng chưa đủ Xuất phát từ sự

khác nhau về cách định hình, về chức năng và những đặc điểm ý nghĩa của từ trong các ngôn ngữ khác nhau cũng như trong bản thân một ngôn ngữ nào đó, cho nên các nhà ngôn ngữ học không có sự thống nhất trong cách định nghĩa và miêu tả từ Cho đến nay, đã có hơn 300 cách định nghĩa về từ F De Saussure

đã viết: “Từ là một đơn vị luôn luôn ám ảnh tư tưởng chúng ta như một cái gì đó trung tâm trong toàn bộ cơ cấu ngôn ngữ mặc dù khái niệm này khó định nghĩa”

“Các từ là những ký hiệu âm thanh của một ngôn ngữ được cấu tạo từ các âm vị

và có thể tạo thành trường” (K Buhker) “Từ không phải đơn giản có tính số học của vật chất âm thanh và ý nghĩa mà là một chỉnh thể có tổ chức, một đơn vị kết cấu tính của vật chất âm thanh và ý nghĩa” (W Schmidt) Tất cả các định nghĩa

trên đây đều không bao quát được những đặc điểm cơ bản của từ, chúng chỉ có thể dùng làm những luận điểm xuất phát khi nghiên cứu và miêu tả từ

Các nhà Việt ngữ đã đưa ra rất nhiều quan điểm khác nhau về từ và cách nhận diện từ trong tiếng Việt ví dụ như:

“Từ là đơn vị nhỏ nhất, có kết cấu vỏ ngữ âm bền vững, hoàn chỉnh, có chúc năng gọi tên, được vận dụng độc lập, tái hiện tự do trong lời nói để tạo câu” [1,142]

“Từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, độc lập về ý nghĩa và hình thức” [2,61]

“Từ của tiếng Việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến, mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định, tất

cả ứng với một kiểu ý nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu” [4;16]

“Từ của tiếng Việt là một chỉnh thể nhỏ nhất có ý nghĩa dùng để cấu tạo câu nói, nó có hình thức của một âm tiết, một khối viết liền” [3;69]

Các nhà Việt ngữ học đã xuất phát từ nhiều góc độ nghiên cứu, những khía cạnh khác nhau của từ để đưa ra định nghĩa, quan điểm về từ của riêng họ

Từ các định nghĩa trên, có thể rút ra một đặc điểm chung của từ tiếng Việt là một đơn vị có tính chất hai mặt: mặt hình thức và mặt nội dung Từ tiếng Việt là một đơn vị ngôn ngữ có hình thức ngữ âm, nội dung, ngữ nghĩa ổn định (tính định

danh của từ) và hoạt động độc lập trong lời nói (tức là khả năng tách biệt khỏi những từ bên cạnh) Từ là một đơn vị thực tế mà người nói có thể cảm nhận được Trong quá trình nghiên cứu chúng tôi đã chọn một khái niệm về từ để làm việc như sau:

“Từ của tiếng Việt là một chỉnh thể nhỏ nhất có ý nghĩa dùng để cấu tạo câu nói, nó có hình thức của một âm tiết, một khối viết liền” [3;69]

Tóm lại, từ chẳng những là đơn vị cơ bản của từ vựng mà còn là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ nói chung

“Từ đơn chỉ gồm một tiếng nên làm thành một đơn vị đơn giản Từ ghép, trái lại là một đơn vị phức hợp, có tổ chức nội tại Từ ghép là một loại đơn vị có

tổ chức cao hơn tiếng nói chung và cao hơn từ đơn nói riêng một bậc” [5;51]

Các định nghĩa trên tuy khác nhau về tính diễn đạt song đều thể hiện một điểm chung, thống nhất: đó là cấu trúc phức tạp của từ ghép Dựa vào mối quan

hệ về nghĩa giữa các thành tố cấu tạo, từ ghép tiếng Việt bao gồm: từ ghép đẳng

lập và từ ghép chính phụ Từ ghép đẳng lập là những từ mà các thành tố cấu tạo

có quan hệ bình đẳng với nhau về nghĩa Các thành tố cấu tạo trong từ ghép đều

rõ nghĩa và khi dùng mỗi thành tố như vậy để cấu tạo từ đơn thì nghĩa của từ

đơn và nghĩa của các thành tố này không trùng nhau Chẳng hạn các từ: ăn khác

ăn ở, khác ăn nói, khác ở, khác nói Nhưng cũng có trường hợp một thành tố rõ nghĩa tổ hợp với thành tố không rõ nghĩa Ví dụ như các từ: chợ búa, bếp núc, đường sá, sầu muộn Do quan hệ cú pháp đẳng lập chi phối, nên trong từ ghép đẳng lập, trật tự các yếu tố có thể thay đổi không cố định Tuy nhiên sự thay đổi trật tự này cũng còn phụ thuộc và chịu sự chi phối của qui tắc từ , cho phép từ này có thể hoặc không thể thay đổi trật tự các yếu tố trong từ ghép.Ý nghĩa của

từ ghép đẳng lập so với ý nghĩa của các tiếng trong từ ghép có tính chất tập hợp, khái quát hơn Chính ý nghĩa khái quát ấy là một trong những điểm làm cho từ ghép đẳng lập khác với từ ghép chính phụ

Từ ghép chính phụ là từ ghép trong đó thành tố cấu tạo này phụ thuộc vào

thành tố cấu tạo kia, trong đó thành tố phụ có vai trò phân loại, chuyên biệt hóa cho thành tố chính Chẳng hạn các từ: tàu hỏa, cà chua, dưa hấu, xanh lè, là những từ ghép chính phụ Xét về tính chất, từ ghép chính phụ do quan hệ chính phụ sinh ra nên trật tự của nó là trật tự cố định, không dễ thay đổi.Ví dụ “hải quân” không thể đảo ngược trật tự thành “quân hải” Về mặt ngữ nghĩa, nếu các tiếng cấu tạo từ ghép có cùng tính chất thì nghĩa của thành tố chính qui định ý nghĩa chung của toàn tổ hợp, nghĩa của thành tố phụ có vai trò thu hẹp phạm vi nghĩa của thành tố chính (ví dụ:: tàu hỏa, cỏ gà) Trong trường hợp, các tiếng có tính chất khác nhau, thì nghĩa của thành tố chính quyết định nghĩa của cả từ, ví

dụ từ “thí điểm”

Nhận diện từ ghép không phải là một vấn đề đơn giản đối với trẻ Chính

vì thế, với nhận thức lý luận về từ ghép như vậy, sẽ giúp ta lựa chọn chính xác những từ ghép trong thơ Phạm Hổ làm phong phú thêm vốn từ vựng cho các em

3.4 Từ láy

Nếu phương thức tổ hợp các tiếng dựa trên mối quan hệ về nghĩa cho ta các từ ghép, thì phương thức tổ hợp các tiếng trên cơ sở hòa phối ngữ âm cho ta các từ láy(còn gọi là từ kép láy, từ láy âm) Đỗ Hữu Châu đã định nghĩa về từ láy như sau:

“Từ láy là những từ được cấu tạo theo phương thức láy Đó là phương

thức láy toàn bộ hay bộ phận hình thức âm tiết(với thanh điệu giữ nguyên hay biến đổi theo quy tắc biến thanh tức là quy tắc thanh điệu biến đổi theo hai nhóm, gồm nhóm cao: thanh hỏi,thanh sắc, thanh ngang và nhóm thấp: thanh huyền, thanh ngã, thanh nặng) của một hình vị hay một đơn vị có nghĩa.” [4;40]

GS.Nguyễn Thiện Giáp đã định nghĩa về từ láy:

“Ngữ láy âm là đơn vị được hình thành do sự lặp lại hoàn toàn hay sự lặp lại có kèm theo sự biến đổi ngữ âm nào đó của từ đã có.Chúng vừa có sự hài hòa

về mặt ngữ âm, vừa có giá trị gợi cảm, gợi tả”.[3;86]

Các định nghĩa trên, đã chứng tỏ một điểm chung trong quan niệm của các nhà Việt ngữ học về từ láy Họ đều lấy tính chất giống nhau ỏ một mức độ nào đó về mặt âm tiết trong cấu tạo từ là cơ sở để nhận diện về từ láy Từ láy trong tiếng Việt có độ dài tối thiểu là hai tiếng, tối đa là bốn tiếng còn có loại ba tiếng Trong đó láy hai tiếng là loại tiêu biểu cho từ láy và phương thức láy của tiếng Việt Một số nhà ngôn ngữ học không nói đến tính chất lặp mà còn nói đến

sự biến đổi (còn gọi là đối) trong từ láy Vì thế, nếu chỉ có điệp mà không có đối (ví dụ như: người người, ngành ngành) sẽ không thể trở thành từ láy được Kết hợp tiêu chí về số lượng tiếng với cách láy, có thể phân loại từ láy bao gồm: từ láy hai tiếng (cũng gọi là từ láy đôi), láy ba tiếng và từ láy bốn tiếng Trong từ láy đôi có láy hoàn toàn và láy bộ phận Từ láy hoàn toàn là những tổ hợp có sự tương ứng hoàn toàn giữa hai thành tố như: ầm ầm, ào ào, oang oang, chiêm chiếp Từ láy bộ phận là những từ láy có sự khác nhau hoặc ở âm đầu hoặc ở âm chính, thanh điệu bao giờ cũng trùng nhau Ví dụ như: lún phún, lúng túng, ngô nghê Trong tiếng Việt hình thức láy ba, láy tư không nhiều, thậm chí nhiều trường hợp được xây dựng trên cơ sở các từ láy đôi bộ phận

Việc sử dụng các từ láy là rất hữu ích cho trẻ Bởi lẽ, trong cách nói năng hay miêu tả, từ láy sẽ góp phần làm cụ thể hóa đối tượng chúng ta muốn con trẻ hướng đến Không những thế, còn làm tăng vốn từ cho các em, tăng khả năng phát âm và tăng khả năng nhận thức cho các trẻ

PHẦN II BƯỚC ĐẦU KHẢO SÁT NGÔN NGỮ THƠ PHẠM HỔ

1 Đặc điểm thơ Phạm Hổ

1.1 Hệ thống đối tượng miêu tả

Bất cứ một ngành nghệ thuật nào cũng đòi hỏi sự sáng tạo, bởi lẽ sự khắc nghiệt của thời gian không cho phép những tác phẩm không có “cái tôi”, không

có dấu ấn, được tồn tại Thi ca cũng là một trong số những ngành nghệ thuật luôn đòi hỏi sức sáng tạo từ những ngòi bút Sáng tác thi ca đã khó, nhưng viết thơ cho thiếu nhi còn khó hơn Thế giới của các em phong phú, luôn đầy ắp những bất ngờ thú vị, tâm hồn các em luôn khao khát hướng ra thế giới muôn màu sắc bên ngoài Viết thơ cho thiếu nhi là một mảnh đất màu mỡ cho những ai yêu thích con trẻ cầm bút Nhưng điều tưởng chừng rất dễ ấy lại khó thực hiện biết bao Bởi lẽ nhận thức, suy nghĩ của trẻ còn hạn chế, làm thế nào để trẻ chấp nhận, yêu thích những sáng tác của mình điều ấy phụ thuộc vào tài năng người nghệ sỹ Thơ cho thiếu nhi có nhiều, nhưng đứng được với thời gian, con số ấy không nhiều Phạm Hổ nhà thơ đã dành cả cuộc đời mình để đem lại niềm vui cho các em - là một trong số ít những nhà thơ mà tiếng thơ của ông có ảnh hưởng khá lớn đến các em thiếu nhi

Chúng tôi đã tiến hành khẻo sát 104 bài thơ vioết cho thiếu nhi của Phạm

Hổ và nhận thấy cả một thế giới phong phú đa dạng biết bao đang hiện dần ra trước mắt mình Này đây là “ngôn ngữ bạn ồn ào”, “ngôn ngưqx người bạn im lặng”, “này đây là chú vịt bông” rất đỗi dễ thương, này đây là “những người bạn nhỏ” xinh xắn, rồi sau đó là cả một không gian rộng với đất nước Việt Nam tươi đẹp, với những người “em thích em yêu” Ngòi bút giản dị nhưng tinh tế của Phạm Hổ đã cung cấp cho các em những hiểu biết giản dị và cơ bản nhất về thế giới vạn vật xung quanh Đó là thế giới của các loài quả như: quả "Khế", quả

"na", quả dứa ,các loài vật đáng yêu "gà con và quả trứng", "Ngỗng và vịt" Đến với thơ Phạm Hổ các em như được bước vào một không gian rực rỡ sắc màu, tràn ngập âm thanh Nghệ thuật mô phỏng âm thanh tự nhiên đã làm cho

không gian trong thơ Phạm Hổ đầy chất sống Trẻ thơ tiếp xúc với thế giới xung quanh bằng các giác quan của mình, các em lắng nghe, quan sát, sờ mó, để được thấy, được biết, được hiểu và ghi nhận những âm thanh, những hình ảnh từ thế giới bên ngoài vào trong tâm hồn mình Phạm Hổ hiểu được điều đó và ông đã bước những bước chân với những nhịp tuyệt vời để đưa vào trong thơ mình những âm thanh sống động của cuộc sống đó là cách tác động trực tiếp, mạnh

mẽ nhất tới giác quan của trẻ nhỏ Qua đó các em có thể nghe thấy rất nhiều tiếng động tiếng kêu, hình dung được nhiều động, tác hành động được miêu tả trong bài Đây là tiếng "ấm và chảo", kia là tiếng còi tí te,tí te của "Xe chữa cháy"

Thơ Phạm Hổ không chỉ tái hiện một thế giới mới lạ với vô vàn điều lý thú trước mắt các em nhỏ, mà thơ ông còn đáp ứng những mong muốn, nhu cầu tình cảm của các em khi đến với thơ Trẻ nhỏ đọc thơ Phạm Hổ, yêu thích thơ ông bởi lẽ thơ Phạm Hổ đã đáp ứng đúng nhu cầu tình cảm, những mong muốn của các em khi đến với thơ Những yếu tố bất ngờ ngộ nghĩnh và hóm hỉnh đã giúp cho nhà thơ truyền đạt trọn vẹn thông điệp của mình đến với các em Trẻ nhỏ luôn làm cho chúng ta bị bất ngờ bởi lối suy nghĩ và tư duy riêng của chúng Vốn sống của các em còn ít ỏi, có những điều tưởng như giản đơn đối với chúng

ta nhưng trẻ cũng chưa hiểu được, và nếu có hiểu, chúng hiểu theo cách riêng của chúng Đôi khi những suy nghĩ đó còn sai lầm, đi ngược với quy luật thông thường Sự hóm hỉnh, ngộ nghĩnh và đầy chất bất ngờ ấy xuất hiện trong thơ Phạm Hổ khi mọi trật tự logic thông thường đôi lúc biến mất, cũng như lời trẻ nhỏ nhiều khi không cũng không có chỗ cho sự logic tồn tại Này đây là cảnh cả đàn gà con nhao nhao trả lời "Ngủ rồi đấy ạ" khi nghe gà mẹ hỏi "đã ngủ chưa đấy hả" (Bài "Ngủ rồi")

Những cảm nhận ngây thơ, những hiểu biết hồn nhiên, những suy nghĩ trong sáng ấy ai cũng đã từng trải qua một lần và sẽ không trở lại lần thứ hai, nên đến với thế giới viết cho thiếu nhi trong thơ Phạm Hổ, dường như trong mỗi chúng ta đều thêm yêu trẻ, tâm hồn mỗi người như trở nên trong sáng hơn, tinh khiết hơn, nhẹ nhàng và thanh thản hơn Trong thế giới của các em chúng ta sẽ

tìm lại được những cái mà trong cuộc sống hôm nay, ở thế giới người lớn này chẳng thể nào tìm thấy được Tạo ra những yếu tố bất ngờ, hóm hĩnh và ngộ nghĩnh Phạm Hổ đã làm phong phú và giàu có thêm thế giới tuổi thơ của các

em Một cách vô tình ông đã thực hiện những bài học trực quan lý thú và đáng ghi nhớ cho các em hiểu hơn thế giới con người và xã hội

1.2 Nghệ thuật thơ Phạm Hổ

1.2.1 Bút pháp miêu tả

Thơ Phạm Hổ mở ra trước mắt các em một thế giới phong phú, tràn đầy

sức sống của thiên nhiên, tạo vật Những âm thanh, màu sắc, hình ảnh tươi mới

đó đến với các em một cách tự nhiên bởi lẽ Phạm Hổ đã miêu tả chúng bằng bút pháp chân thực, nhưng vẫn không làm mất đi sự sinh động Đọc thơ ông, trẻ có thể hình dung được đối tượng mà nhà thơ miêu tả, điều đó cũng đồng nghĩa với việc thơ Phạm Hổ đã kích thích trí tưởng tượng trẻ nhỏ Đối với những đứa trẻ

đã nhìn thấy sự vật đó, thì những câu thơ của Phạm Hổ một lần nữa khắc sâu vào trí nhớ các em phạm trù khái niệm mà từ miêu tả Ví dụ, bài thơ “Củ cà rốt” (trong “Những người bạn nhỏ”) Nhà thơ đã giúp các em nhận diện được từ màu sắc bên ngoài “lá xanh”, “củ đỏ” cho đến cachs chúng nảy nở, phát triển:

Các tập thơ trong “Tuyển tập Phạm Hổ” có những cái tên rất đáng yêu:

“Bạn trong vườn”, “Những người bạn im lặng”, “ Những người bạn ồn ào”…

Những bài thơ trong mỗi tập thơ đều nhằm mục đích làm rõ hơn tính chất được

nêu ra trong tên các tập thơ này Nói đến “Bạn trong vườn”, Phạm Hổ miêu tả

những chú gà con, cây na, cây ổi, cây khế Nói đến những người bạn im lặng là các em nhớ ngay đến cái chổi, cái thước, cái rế, cái cầu chì hay chỉ cần nghe thấy tiếng máy khâu, tiếng bay gấp gáp của các trực thăng, các em biết ngay đó

là “ những người bạn ồn ào” Điều quan trọng không chỉ thể hiện ở sự khéo léo,

tinh tế của Phạm Hổ khi sắp xếp các đối tượng theo từng chủ điểm, mà quan trọng hơn là ông đã tăng khả năng tư duy và liên hệ của trẻ nhỏ với thực tế theo một trường liên tưởng nhất định Chẳng hạn nói đến “ vườn” là các em biết có những loại cây nào, những con vật nào trong vườn Cách miêu tả này của Phạm

Hổ cũng phù hợp với quy luật phát triển ngôn ngữ của trẻ nhỏ Đặt đối tượng miêu tả trong một hoàn cảnh cụ thể với những từ ngữ cụ thể gắn với những đặc trưng của mỗi đối tượng sẽ giúp cho các em có thể vận dụng vào giao tiếp một cách thành thạo và chính xác Từ đó, việc học từ và nhớ nghĩa của từ cũng trở nên đơn giản hơn

làm gì”…Phong Lê từng có nhận xét: “ Trước thế giới bao la ngày càng rộng mở

lý thú, các em hăm hở mà băn khoăn trước muôn vàn câu hỏi, không thể tính cả cuộc đời có bao nhiêu câu hỏi?” Phạm Hổ đã lắng nghe những câu hỏi của trẻ

thơ, giải đáp những thắc mắc của các em bằng cách riêng của ông Không có những lý thuyết khô khan chỉ có những câu hỏi ngộ nghĩnh đáng yêu của trẻ và những câu trả lời cũng không kém phần hồn nhiên; Bới lẽ Phạm Hổ đã cảm nhận thế giới bằng trực giác và trí tưởng tượng rất đỗi hồn nhiên, bay bổng của trẻ thơ Những câu hỏi ấy có khi được thể hiện trực tiếp trong cuộc đói thoại

giữa 2 nhân vật ("Lúa và gió"), có khi chúng lại được thể hiện thông qua việc mượn giọng của nhân vật thứ ba ("Thuyền và cá", "Bàn tay như búp non" )

“Nghé hành nghé hẹ

Nghé chả theo mẹ

Thì nghé theo đàn

Nghé chớ đi càn…”

1.2.4 Độ dài của các bài thơ

Qua 9 tập thơ chúng tôi khảo sát, chúng tôi nhận thấy việc sử dụng từ ngữ của nhà thơ rất phóng khoáng Có những bài thơ có độ dài ngắn, số lượng từ ngữ rất ít (Bài "Mắt"), nhưng cũng có những bài thơ dài, số lượng câu nhiều, số

lượng từ được sử dụng trong bài thơ cũng khá lớn Bài thơ “ Gà con và quả trứng” (trích trong tập thơ “ Bạn trong vườn”) dài 102 câu, sử dụng 356 từ hay bài “ Đôi dép thần kỳ” ( trích tập “Chú vịt bông”) dài 71 câu, sử dụng 292 từ

có thể coi là những ví dụ tiêu biểu cho việc sử dụng một lượng từ khá lớn trong sáng tác của Phạm Hổ Sự khác nhau về độ dài mỗi câu thơ, số lượng câu từ trong mỗi bài không phải là một sự ngẫu nhiên Mỗi bài thơ viết về một đề tài khác nhau, do vậy, không thể gò ép số lượng câu trong vài vào một cái khuôn nhất định Nhưng điều quan trọng là do đối tượng tiếp nhận chi phối Thơ Phạm

Hổ viết cho thiếu nhi ở các lứa tuổi khác nhay, vì vậy dung lượng của mỗi bài

thơ không giống nhau.Vì nhận thức của các em ở mỗi lứa tuổi là khác nhau do vậy, hướng đến đối tượng tiếp nhận nào thì bài thơ phải có sự tương ứng trong cách cấu tạo đoạn thơ cũng như sử dụng từ ngữ.

Mục đích của các sáng tác viết cho thiếu nhi đấy là tăng cường khả năng hiểu biết về cuộc sống cho trẻ nhỏ, tăng vốn từ ngữ và từ đó bồi dưỡng tâm hồn cho các em Nhưng làm thể nào để có thể thực hịên điều này một cách hiệu quả, thì lại phụ thuộc vào khả năng sáng tạo và sự tinh tế trong cảm nhận, trong cách viết của mỗi tác giả Phạm Hổ không chỉ là một nhà thơ, mà dường như ông còn

là một nhà tâm lí tài năng, khi ông tỏ ra là người có khả năng hiểu được tâm lí trẻ Điều này thể hiện ở ngòi bút thơ Phạm Hổ Nếu ai đã từng đọc và yêu thơ Phạm Hổ chắc chắn sẽ nhận thấy trong thơ Phạm Hổm từ ngữ rất giản dị khi miêu tả các đối tượng Những từ ngữ này không xuất hiện một cách khô cứng như trong giao tiếp của người lớn, mà nó được dùng theo tâm lí trẻ em ví dụ: âm

thanh của tiếng máy khâu chạy lại được nhà thơ biến thành một lời hứa “ Sắp xong rồi! Sắp xong rồi”, miêu tả cái máy bay nhà thơ ví nó như một “con chim sắt” lớn, Nhà thơ còn nhân hóa cả những sự vật tưởng như vô hồn của thiên

nhiên vì thế mới có “ ngựa cha, ngựa con”, mới có cái nũng nịu đòi bú của chú

bê nhỏ Nghệ thuật nhân hóa ấy đã làm cho các thực thể tưởng vô hồn bỗng trở nên sống động, có những hành động, tính cách như con người vậy Điều này đã làm cho cảm nhận của các em về thế giới xung quanh trở nên tươi đẹp hơn

Tiểu kết

Bằng tâm hồn tinh tế nhạy cảm với những xúc cảm trẻ thơ, Phạm Hổ đã tạo cho thơ mình một nét riêng dễ nhận, nét trong trẻo hồn nhiên như tâm hồn con trẻ Đó không phải là điều mà bất kỳ nhà thơ nào cũng làm được Không chỉ

là một nhà thơ, Phạm Hổ còn giống như một người họa sỹ bằng nét bút tài hoa

vẽ lên từng bức tranh: Bức tranh về loài cây, loài quả tràn đầy nhựa sống, bức tranh về thế giới con vật đáng yêu rồi những con người “em yêu em thích” là

mẹ, là chị, cho đến mỗi bức tranh rộng lớn về đất nước Việt Nam xinh đẹp Để rồi từ những bức tranh riêng lẻ đó ông mở ra một thế giới phong phú, nhiều màu sắc trước mắt các em Ông đã chắp cánh cho trí tưởng tượng bay bổng của các