Cẩm nang mua bán- sát nhập tại Việt Nam

Khung khổ pháp luật cho hoạt đông M&A tại Việt Nam

CẨM NANG MUA BÁN - SÁP NHẬP

tại Việt Nam

Mạng Mua bán Sáp nhập Việt Nam

Lời giới thiệu

Chương 1: Tổng quan về hoạt động M&A

Khái niệm Mua bán - Sáp nhập (M&A)

Các hình thức M&A

Động cơ thúc đẩy các hoạt động M&A

Phân loại M&A

Tình hình M&A trên thế giới và trong nước

Chương 2: Khung khổ pháp lý cho hoạt động M&A tại Việt Nam

Khái quát chung về pháp luật điều chỉnh hoạt động M&A

Các hình thức M&A phổ biến tại Việt Nam

Các thủ tục pháp lý khi thực hiện M&A

Một số lưu ý về pháp lý khi tiến hành M&A

Chương 3: Chuẩn bị cho một thương vụ M&A

Trên phương diện Bên Bán

Những lỗi thường gặp trong quá trình chuẩn bị

Trên phương diện Bên Mua

Chương 4: Rà soát và thẩm định doanh nghiệp

Due Diligence (DD) là gì và Tại sao cần thực hiện DD?

Các nội dung rà soát, thẩm định

Một số sai lầm thường gặp của bên mua trong quá trình DD

Mục lục

145711141523242643495354636674757886

Mục lục

Chương 5: Định giá doanh nghiệp

Khái niệm quan trọng về giá trị và định giá

Tác động của môi trường kinh doanh tới giá trị doanh nghiệp

Chỉ tiêu tài chính: đầu vào của định giá doanh nghiệp

Giới thiệu các phương pháp định giá phổ biến

Một số vấn đề khi tiến hành định giá trong M&A

Chương 6: Một số kinh nghiệm trong đàm phán M&A

Kỹ năng đàm phán trong M&A

Một số nguyên tắc dẫn đến thành công trong đàm phán

Những điều cần tránh để đàm phán không thất bại

Yếu tố văn hóa và lưu ý khi đàm phán với đối tác nước ngoài

Chương 7: Thách thức hậu M&A

Những thách thức hậu M&A

Các vấn đề khác hậu M&A

Chương 8: Kinh nghiệm quốc tế về những rủi ro trong M&A

Nhận diện rủi ro trong M&A

Cộng hưởng để giảm thiểu rủi ro

Giảm thiểu rủi ro trong M&A

Sự khác biệt văn hóa trong M&A

Chương 9: Điển cứu - M&A trong lĩnh vực ngân hàng

Tổng quan về M&A trong lĩnh vực ngân hàng

Những kịch bản M&A ngân hàng

Kinh nghiệm Hoa Kỳ về M&A ngân hàng

Kinh nghiệm Hàn Quốc về M&A ngân hàng

Bài học kinh nghiệm cho M&A ngân hàng tại Việt Nam

Chương 10: M&A - Không phải lựa chọn duy nhất cho chiến lược tăng trưởng

Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC)

Liên doanh

Nhượng quyền thương mại (Franchising)

Cấp phép chuyển giao công nghệ

Giới thiệu Vietnam M&A Network

88899194103120129130133136137143144148151152157159169174175185190193199201202205209213216

M& A (Mua bán - Sáp nhập doanh nghiệp) là thuật ngữ không xa lạ với

giới tài chính, đầu tư và cộng đồng kinh doanh nói chung trên thế giới Tại Việt Nam, thuật ngữ này được biết đến nhiều hơn khi có sự bùng nổ của thị trường chứng khoán từ năm 2006 Tuy nhiên, khi nhóm tác giả của Mạng Mua bán Sáp nhập Việt Nam (Vietnam M&A Network) tìm kiếm tài liệu về lĩnh vực này trên những hiệu sách trong nước và internet thì kết quả tìm kiếm chỉ là những thông tin rời rạc, nhiều bản tin về những thương vụ cụ thể, một số bài biết và nhận định ở một vài khía cạnh trong hoạt động M&A Điều này cũng dễ hiểu bởi M&A còn khá mới

mẻ ở Việt Nam và khung khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động này còn đang được các

cơ quan nhà nước soạn thảo Đó chính là khởi điểm cho một ý tưởng của nhóm tác giả về việc biên soạn, tập hợp, hệ thống hóa các vấn đề liên quan đến chủ đề này và xuất bản một tài liệu giới thiệu những nội dung cơ bản nhất về M&A tại Việt Nam, với hy vọng mang đến cho người đọc bức tranh tổng quan về M&A, những vấn đề

kỹ thuật trong M&A và một số kinh nghiệm quốc tế từ những thương vụ M&A.Lịch sử cho thấy, M&A là một xu hướng phổ biến và là một chiến lược tạo ra nhiều tên tuổi trên trường kinh doanh quốc tế Từ Bill Gates, ông vua phần mềm đã mua lại DOS và phát triển để tạo nên đế chế Microsoft; Carlos Slim - tỷ phú người Mexico - đã có lúc đứng đầu danh sách những người giầu nhất thế giới, đã dùng chiến lược thâu tóm Telmex để biến nó thành hãng viễn thông lớn nhất quốc gia Nam Mỹ; Warren Buffet thâu tóm Birkshire Hathaway và hàng loạt công ty để biến chúng thành những “cỗ máy in tiền” cho đến những tỷ phú lừng danh người Nga như Roman Abramovich đã mua lại Sibneft ngay sau khi Liên Xô tan rã để đưa nó thành công ty dầu khí hàng thứ tư trên thế giới, cho thấy M&A là một công cụ nếu biết tận dụng sẽ mang lại những thời cơ to lớn

1

Lời giới thiệu

Sự phát triển của thị trường chứng khoán đang góp phần kiến tạo một thị trường mua bán sáp nhập doanh nghiệp tại Việt Nam Sử dụng chiến lược M&A để gia tăng giá trị doanh nghiệp là điều mà bất cứ cổ đông hay nhà đầu tư nào cũng mong muốn Tuy nhiên, đi cùng với những thành công từ M&A, cũng có không ít bài học thất bại nếu chiến lược này không được thực thi một cách bài bản và kỹ lưỡng Hy vọng với những nội dung cơ bản giới thiệu trong tập tài liệu này, bạn đọc sẽ có những khái niệm sơ đẳng nhất về M&A cũng như có cái nhìn khách quan

về một chiến lược kinh doanh mà xu hướng của nó đang được dần khẳng định tại Việt Nam

Mạng Mua bán Sáp nhập Việt Nam xin trân trọng cảm ơn nhóm tác giả và cộng tác viên đã tham gia quá trình biên soạn: Tiến sỹ Nguyễn Đình Cung, Trưởng ban Kinh tế vĩ mô - Viện Quản lý Kinh tế Trung Ương; Thạc sỹ Lưu Minh Đức, Viện Quản lý Kinh tế Trung Ương; Tiến sỹ Nguyễn Mạnh Dũng, Phó Tổng Giám đốc Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam; Bà Trần Thị Thanh Vinh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Định giá và Dịch vụ Tài chính Việt Nam; Bà Vũ Thị Toản, Cục Thuế Hà Nội; Thạc sỹ Harry Hoan Tran, Chủ tịch hãng truyền thông tài chính StoxPlus, Giám đốc Nexus Consulting; nhóm tác giả đến từ Tập đoàn Gia Phát, gồm Ông Trần Đình Lâm, Thạc sỹ Nguyễn Trí Thanh, Bà Nguyễn Thị Thu Hương và Luật

sư Nguyễn Thị Minh Thu, đã trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia biên soạn, phản biện hoặc góp ý để hoàn thành cuốn cẩm nang Nhóm biên soạn cũng đã sử dụng nhiều nguồn tài liệu tham khảo của chính những tác giả nêu trên đã được công bố trước đó hoặc từ những tác giả khác để trích dẫn minh họa cho nội dung đề cập trong cuốn cẩm nang Bên cạnh đó, khá nhiều nội dung từ internet được tập hợp, sử dụng và trích dẫn để làm phong phú hơn cho cuốn cẩm nang Với những nỗ lực hết mình của nhóm tác giả nhưng chắc chắn cuốn tài liệu này không tránh được những thiếu sót

và hạn chế Rất mong nhận được sự góp ý và phản hồi của bạn đọc để chúng tôi có những lần hiệu chỉnh tốt hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 6/2009

Mạng Mua bán Sáp nhập Việt Nam

Lời giới thiệu 2

• Khái niệm về M&A và phân biệt các thương vụ phi M&A

• Các hình thức tiến hành thương vụ M&A

• Động cơ thúc đẩy hoạt động M&A của bên mua và bên bán

• Loại hình và các phương thức thực hiện M&A

• Hoạt động M&A trên thế giới và tại Việt Nam

CẨM NANG MUA BÁN - SÁP NHẬP TẠI VIỆT NAM

5

Khái niệm Mua bán - Sáp nhập (M&A)

là Mua bán và Sáp nhập) là hoạt động giành quyền kiểm soát một doanh nghiệp, một bộ phận doanh nghiệp thông qua việc sở hữu một phần hoặc toàn bộ doanh nghiệp đó Như vậy, nguyên tắc cơ bản của M&A là phải tạo ra những giá trị mới cho các cổ đông mà việc duy trì tình trạng cũ không đạt được Nói cách khác, M&A liên quan đến vấn đề sở hữu và thực thi quyền sở hữu để làm thay đổi hoặc tạo ra những giá trị mới cho cổ đông

Như vậy, hoạt động M&A không chỉ làm thay đổi tình trạng sở hữu của một doanh nghiệp đối với cổ phần hoặc tài sản mà còn làm thay đổi cả hoạt động quản trị/điều hành của doanh nghiệp Tuy nhiên mức độ thay đổi về quản trị còn phụ thuộc vào các quy định của pháp luật, điều lệ doanh nghiệp và các thỏa thuận của các bên khi tiến hành thương vụ M&A

Hộp 1.1 Những tình huống không được coi là M&A

Một doanh nghiệp mua cổ phần của một doanh nghiệp khác nhưng không tham gia hoạt động quản trị/điều hành, chỉ thuần túy nhận cổ tức hoặc kỳ vọng nhận thặng dư khi bán lại cổ phần cho nhà đầu tư khác;

Một quỹ đầu tư chứng khoán mua cổ phiếu (niêm yết hoặc OTC) của một doanh nghiệp đại chúng trên thị trường chứng khoán và cũng không tham gia quản trị/điều hành tại doanh nghiệp đó.

Một quỹ đầu tư mạo hiểm (venture capital) khi đầu tư vốn với tư cách cổ đông vào các doanh nghiệp và cử đại diện phần vốn góp tại Hội đồng quản trị nhưng vai trò của các thành viên này chủ yếu chỉ mang tính tư vấn, hỗ trợ cho các doanh nghiệp này với kỳ vọng khi doanh nghiệp phát triển sẽ có thể thoái vốn thông qua việc phát hành cổ phiếu ra công chúng (IPO) Trường hợp doanh nghiệp do quỹ đầu tư vào không thành công thì khoản đầu tư trên có thể mất theo đúng tính chất “mạo hiểm” của quỹ.

Chương 1: Tổng quan về M&A 6 Một số tình huống ví dụ về mức độ thay đổi quản trị

Khá nhiều ngân hàng thương mại trong nước đã tìm kiếm đối tác chiến lược

là ngân hàng nước ngoài (ví dụ, Techcombank với HSBC, ACB với Standard Chartered Bank hay Sacombank với ANZ v.v.) tuy nhiên hiện nay theo quy định hiện hành thì mức độ tham gia của ngân hàng nước ngoài không vượt quá 20% vốn điều lệ các ngân hàng “nội” Với tỷ lệ này, việc ngân hàng nước ngoài có thay đổi được vấn đề quản trị của ngân hàng trong nước hay không hoàn toàn phụ thuộc vào các quy định của Luật doanh nghiệp, Luật các tổ chức tín dụng và các quy định của Ngân hàng Nhà nước cũng như Điều lệ và thỏa thuận giữa các bên khi ký kết hợp đồng hợp tác chiến lược

Trường hợp Kinh Đô mua lại Nhà máy kem Wall’s của Unilever là tình huống mua lại tài sản, bao gồm trang thiết bị, đội ngũ nhân sự, hệ thống phân phối

và cả thương hiệu Wall’s trong một thời gian xác định Như vậy, Kinh Đô không sở hữu cổ phần của Unilever mà chỉ làm thay đổi sở hữu và quản trị đối với nhà máy kem Phương thức thay đổi này được thực hiện theo các quy định của pháp luật: tách nhà máy kem ra khỏi Unilever và hợp nhất với một pháp nhân trực thuộc Kinh Đô là Kem Kido’s Ngoài ra, sự thay đổi này còn dựa trên thỏa thuận giữa hai bên về sự tồn tại của thương hiệu Wall’s trên thị trường Việt Nam sau khi thương vụ hoàn thành

Trường hợp giữa Công ty Hợp danh Kiểm toán và Tư vấn STT (STT) sáp nhập với Mazars & Guérard Vietnam, một doanh nghiệp 100% vốn đầu tư của tập đoàn Mazars tại Việt Nam, để trở thành công ty Mazars STT Vietnam cuối năm 2008 là một trường hợp thay đổi hoàn toàn sở hữu STT chấm dứt sự tồn tại và toàn bộ tài sản được chuyển giao cho Mazars để quản lý hoạt động theo định hướng mới nhằm tạo ra giá trị mới cho các cổ đông của cả hai bên.Thông qua các ví dụ trên, có thể hai khái niệm mua bán và sáp nhập có những tương đồng về mặt ngữ nghĩa và việc phân biệt chúng đôi khi còn phụ thuộc vào mục tiêu truyền thông của các bên liên quan Chẳng hạn, một công ty mua lại (ac-quisition) một công ty khác, giành quyền kiểm soát toàn bộ và xóa sổ công ty bị thâu tóm nhưng vẫn có thể được thông tin ra bên ngoài là sự sáp nhập (merger) Do vậy, việc sử dụng khái niệm này mang tính tương đối và điều quan trọng là chúng ta cần hiểu bản chất của hoạt động M&A - có sự thay đổi cơ bản về sở hữu và quản trị

CẨM NANG MUA BÁN - SÁP NHẬP TẠI VIỆT NAM

7

Các hình thức M&A

Các quan hệ trong M&A có thể được mô tả trong các quan hệ dưới đây:Công ty A và Công ty B sáp nhập với nhau thành Công ty C Hiện tượng này được coi là hình thức hợp nhất doanh nghiệp Trong hình thức này sự ra đời của C đồng thời làm chấm dứt sự tồn tại của A & B trên thị trường Về bản chất đây là hoạt động sáp nhập (merger) nhưng theo pháp luật Việt Nam, hiện tượng này được gọi là “hợp nhất doanh nghiệp” để phân biệt với tình huống khác dưới đây

Trong trường hợp Công ty B sáp nhập vào Công ty A nhưng không tạo ra một pháp nhân mới, B chuyển toàn quyền và nghĩa vụ sang A và chấm dứt sự tồn tại sau khi sáp nhập, thì được Luật Doanh nghiệp Việt Nam định nghĩa là “sáp nhập”

Rõ ràng, sự phân biệt hai khái niệm trên mang tính tương đối vì trên thực tế, các hiện tượng trên vẫn có thể được hiểu như sau: Công ty A “mua lại” hay “thâu tóm” Công ty B Sau khi mua được, Công ty A quyết định sự tồn tại của Công ty B

và của chính mình: Công ty B “bị thâu tóm” đương nhiên chấm dứt sự tồn tại còn

A có hai sự lựa chọn, hoặc giải thể chính mình và thành lập pháp nhân mới (Công

ty C) hoặc giữ nguyên pháp nhân A Thực chất, đây chỉ là sự lựa chọn về hình thức

và thủ tục pháp lý

Hai hiện tượng trên diễn ra khi các chủ thể tiến hành M&A đối với toàn bộ doanh nghiệp Trên thực tế, các hoạt động M&A có thể diễn ra đối với một phần hoặc một bộ phận doanh nghiệp, theo các hình thức dưới đây:

Tham gia mua cổ phần khi doanh nghiệp tăng vốn điều lệ hoặc đấu giá phát hành cổ phiếu ra công chúng Đây là hình thức thâu tóm một phần nhưng đủ

để tham gia định đoạt quyền sở hữu và quản trị theo mục tiêu chiến lược của bên mua Rất nhiều tỷ phú Nga đã thành công từ chiến lược này khi Nga tư hữu hóa doanh nghiệp nhà nước vào đầu thập niên 90 Một số doanh nghiệp Việt Nam cũng thành công nhờ chiến lược này ở giai đoạn đầu của quá trình

cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước

Mua gom cổ phiếu để giành quyền sở hữu và chi phối cũng là một chiến lược được nhiều doanh nghiệp thực hiện Tại Việt Nam, nửa cuối năm 2008,

Chương 1: Tổng quan về M&A 8khi thị trường chứng khoán sụt giảm và nhiều doanh nghiệp niêm yết có giá trị vốn hóa thấp đã trở thành mục tiêu bị thu gom Cách thức thu gom có thể mua dần trên thị trường giao dịch hoặc qua giao dịch thỏa thuận (đây là cách phổ biến tại Việt Nam); công khai chào thầu; lôi kéo cổ đông bất mãn (proxy fights); thương lượng

tự nguyện với Ban điều hành (hầu như chưa diễn ra tại Việt Nam tính đến thời điểm cuốn Cẩm nang này ra đời) Xem Hộp 1.2 về các hình thức mua gom

Hộp 1.2 Các hình thức mua gom cổ phiếu

Chào thầu: doanh nghiệp đi mua công khai đề nghị cổ đông hiện hữu của công

ty trong tầm ngắm bán lại cổ phần của họ với một mức giá cao hơn thị trường Giá chào thầu đó phải đủ hấp dẫn để đa số cổ đông tán thành Ví dụ như công ty

A đưa ra mức giá 45.000 đồng/cổ phần của công ty B trong khi giá của cổ phiếu

đó trên thị trường đang giao dịch ở mức 35.000 đồng Nếu cổ đông của công ty

B thấy mức giá đó hấp dẫn, họ sẽ bán cổ phần của mình cho công ty A để nhận một lượng giá trị tiền mặt tương ứng cao hơn so với bán ra trên thị trường Công

ty A sau khi nắm giữ sở hữu, có thể cơ cấu lại công ty B và thay đổi quản trị theo đúng chiến lược của mình

Hình thức chào thầu này thường được áp dụng trong các vụ thôn tính mang tính thù địch đối thủ cạnh tranh Công ty bị mua thường là công ty yếu hơn Tuy vậy, vẫn có một số trường hợp một công ty nhỏ “nuốt” được một đối thủ nặng

ký hơn, đó là khi họ huy động được nguồn tài chính khổng lồ từ bên ngoài để thực hiện được vụ thôn tính Điểm đáng chú ý trong thương vụ “chào thầu” là ban quản trị công ty mục tiêu bị mất quyền định đoạt, bởi vì đây là sự trao đổi trực tiếp giữa công ty thôn tính và cổ đông của công ty mục tiêu, trong khi ban quản trị (thường chỉ là người đại diện do đó trực tiếp nắm không đủ số lượng

cổ phần chi phối) bị gạt ra bên ngoài Thông thường, ban quản trị và các vị trí quản lý chủ chốt của công ty mục tiêu sẽ bị thay thế, mặc dù thương hiệu và cơ cấu tổ chức của nó vẫn có thể được giữ lại mà không nhất thiết bị sáp nhập hoàn toàn vào công ty thôn tính Để chống lại vụ sáp nhập bất lợi cho mình, ban quản trị công ty trong tầm ngắm có thể “chiến đấu” lại bằng cách tìm kiếm sự trợ giúp/bảo lãnh tài chính mạnh hơn, để có thể đưa ra mức giá chào thầu cổ phần cao hơn cổ phần của các cổ đông hiện hữu đang ngã lòng

Lôi kéo cổ đông bất mãn (Proxy fights): thường được sử dụng trong các vụ

“thôn tính mang tính thù địch” Khi lâm vào tình trạng kinh doanh yếu kém và

•

•

CẨM NANG MUA BÁN - SÁP NHẬP TẠI VIỆT NAM

9

Hoán đổi/chuyển đổi cổ phiếu (stock swap) thường diễn ra đối với những công ty có mối liên hệ chặt chẽ với nhau như trong cùng một tập đoàn như trong các trường hợp CTCP Đầu tư Dầu khí Việt Nam (PVD Invest) PVDI vào Tổng CTCP Khoan và Dịch vụ Khoan Dầu khí (PVD), Công ty Kinh Đô (KDC) và Công ty Kinh Đô Miền Bắc (NKD) hoặc hai công ty con của Sông

Đà 6 (SD6) là Công ty Sông Đà 6.04 (S64) và Sông Đà 6.06 (SSS) sáp nhập vào công ty mẹ theo hình thức hoán đổi cổ phiếu Đối với những trường hợp này, nói chung vấn đề quan trọng nhất là định giá để đảm bảo lợi ích của các

cổ đông của các bên còn về chiến lược kinh doanh hoặc các thủ tục pháp lý thường không xảy ra vấn đề lớn

Mua lại một phần doanh nghiệp hoặc tài sản cũng là một cách để thực hiện chiến lược M&A Ví dụ cho hình thức này là thương vụ Công ty xi măng Holcim đã mua lại nhà máy xi măng Cotec của Tập đoàn Cotec Trên thế giới, hình

thua lỗ, luôn có một bộ phận cổ đông bất mãn và muốn thay đổi ban quản trị

và điều hành công ty mình Công ty cạnh tranh có thể lợi dụng tình cảnh này để lôi kéo bộ phận cổ đông đó Trước tiên, thông qua thị trường, họ sẽ mua một số lượng cổ phần tương đối lớn (nhưng chưa đủ để chi phối) để trở thành cổ đông của công ty trong tầm ngắm Sau khi đã nhận được sự ủng hộ, họ và các cổ đông bất mãn sẽ triệu tập họp Đại hội đồng cổ đông, hội đủ số lượng cổ phần chi phối để loại ban quản trị cũ và bầu đại diện của công ty thôn tính vào Hội đồng quản trị mới

Thương lượng tự nguyện với ban quản trị và điều hành là hình thức phổ biến

trong các vụ sáp nhập “thân thiện” (friendly mergers) Nếu cả hai công ty đều nhận thấy lợi ích chung trong một vụ sáp nhập và có những điểm tương đồng giữa hai công ty (về văn hóa tổ chức, thị phần, sản phẩm ), người điều hành

sẽ xúc tiến để ban quản trị của hai công ty ngồi lại và thương thảo cho một hợp đồng sáp nhập Có không ít trường hợp, chủ sở hữu các công ty nhỏ, thua lỗ hoặc yếu thế trong cuộc cạnh tranh tìm cách rút lui bằng cách bán lại, hoặc tự tìm đến các công ty lớn hơn để đề nghị được sáp nhập hòng lật ngược tình thế của công ty mình trên thị trường.

(Dựa theo các tác giả: Nguyễn Đình Cung & Lưu Minh Đức)