tiểu luận Địa lý giao thông vận tải đường sắt Việt Nam

Với mong muốn nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển, phân bố, nghiên cứu thực trạng cơ sở vật chất, cơ sở hạ tầng, tình hình sản xuất kinh doanh của ngành giao thông vận tải

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Giao thông vận tải là ngành thuộc kết cấu hạ tầng giúp cho quá trình sản xuất và đời sống xã hội diễn

ra bình thường và thông suốt Nó thường được ví như hệ thống mạch máu của cơ thể xã hội Vì vậy, ở mỗi địa phương, mỗi quốc gia muốn phát triển kinh tế xã hội nhất thiết giao thông vận tải phải được đầu tư “đi trước một bước”

Đường sắt là loại hình giao thông lâu đời và được đánh giá là có rất nhiều ưu việt nhưng trong một thời gian dài đang được tổ chức phát triển chưa hợp lí Cả thế giới hiện nay, nhất là các quốc gia phát triển đang có kế hoạch tìm lại vị trí xứng đáng cho giao thông vận tải đường sắt

Ở Việt Nam, đường sắt ra đời khá sớm gắn với lịch sử phát triển kinh tế xã hội của đất nước Tuy nhiên, vai trò của ngành đường sắt chưa được nhìn nhận một cách đúng đắn, số vốn đầu tư quá ít ỏi lại chưa mang lại hiệu quả cao Kết quả là không phát huy hết vai trò của loại hình giao thông ưu việt này và để các quá trình phát triển GTVT bung ra một cách gần như tự phát gây nên nhiều thiệt hại về kinh tế, hủy hoại môi trường sống và gia tăng tai nạn giao thông Lập lại trật tự giao thông, xây dựng một tổ hợp vận tải hợp lí nổi lên như một đòi hỏi không thể trì hoãn Tổ hợp giao thông ấy chỉ mang lại hiệu quả thực sự khi giao thông vận tải đường sắt giữ vai trò xương sống, vai trò cầm trịch đối với mọi quá trình vận tải trên mặt đất

Với mong muốn nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển, phân bố, nghiên cứu thực trạng cơ

sở vật chất, cơ sở hạ tầng, tình hình sản xuất kinh doanh của ngành giao thông vận tải đường sắt Việt Nam, cũng như tìm hiểu định hướng phát triển ngành trong những năm tới, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện

hơn nữa mạng lưới đường và tăng năng lực cạnh tranh của vận tải đường sắt, tác giả mạnh dạn chọn đề tài “Địa lý giao thông vận tải đường sắt Việt Nam”.

2 MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ VÀ GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU

2.1 Mục đích

Trên cơ sở tổng quan các tài liệu đã có liên quan đến luận văn, mục đích chính của đề tài là nghiên cứu ngành đường sắt Việt Nam dưới góc độ kinh tế - xã hội với các nội dung thiên về lịch sử phát triển, phân

bố để từ đó có thể đưa ra các định hướng và giải pháp phát triển của ngành giao thông quan trọng này

2.2 Nhiệm vụ

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận chung của GTVT đường sắt và giới thiệu sơ qua về tình hình phát triển của ngành trên thế giới và trong khu vực

- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố của mạng lưới GTVT ĐSVN

- Phân tích thực trạng phát triển mạng lưới đường sắt và năng lực vận tải của ĐSVN trong những năm gần đây, đi sâu vào một số tuyến đường quan trọng

- Đề xuất một số phương hướng và giải pháp phù hợp để phát triển mạng lưới GTVT đường sắt trong giai đoạn tới

2.3 Giới hạn nghiên cứu

- Về nội dung nghiên cứu: Đề tài đi sâu nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển và phân

bố của GTVT đường sắt, thực trạng mạng lưới giao thông và kinh doanh vận tải đường sắt, định hướng phát triển và đưa ra một số giải pháp phát triển ngành nhằm nâng cao vị thế ngành đường sắt trong sự nghiệp CNH – HĐH đất nước

- Về lãnh thổ nghiên cứu: Lãnh thổ Việt Nam phần đất liền bao gồm 63 tỉnh và thành phố.

- Về thời gian nghiên cứu: Trên cơ sở số liệu thống kê chính thức của Tổng cục thống kê và các cơ

quan chuyên ngành, đề tài tập trung nghiên cứu sự phát triển mạng lưới ĐS từ năm 1995 đến năm 2008

3 QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Quan điểm nghiên cứu

3.1.1 Quan điểm tổng hợp - lãnh thổ

3.1.2 Quan điểm hệ thống

3.1.3 Quan điểm lịch sử - viễn cảnh

3.2 Phương pháp nghiên cứu

3.2.1 Phương pháp thu thập tài liệu

3.2.2 Phương pháp tổng hợp, phân tích và so sánh số liệu thống kê

3.2.3 Phương pháp bản đồ, biểu đồ

3.2.4 Phương pháp thực địa

3.2.5 Phương pháp dự báo

3.2.6 Phương pháp sử dụng các phần mềm

4 ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI

- Xây dựng cơ sở lí luận, thực tiễn cho đề tài từ tổng quan các tài liệu đã có, chủ yếu là tài liệu trong nước

- Kiểm kê và đánh giá được những nhân tố chủ yếu (tự nhiên, kinh tế - xã hội) ảnh hưởng đến sự phát triển và phân bố ngành GTVT đường sắt của nước ta, làm rõ được những thế mạnh và hạn chế trong phát triển loại hình giao thông này

- Phân tích được lịch sử phát triển và thực trạng ngành đường sắt Việt Nam dưới góc độ giao thông (mạng lưới, hệ thống ga, các khu đầu mối, các phương tiện vận tải, hệ thống cầu hầm đường sắt) và tình hình kinh doanh vận tải (doanh thu, vận tải hàng hóa và hành khách)

- Đưa ra được những định hướng phát triển của ngành đến năm 2020 và 7 nhóm giải pháp cụ thể Những kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu cần thiết phục vụ cho công tác giảng dạy tại trường phổ thông, góp phần quan trọng nâng cao kiến thức và năng lực nghiên cứu khoa học của tác giả Đồng thời, luận văn cũng là tài liệu tham khảo tốt cho những ai quan tâm đến vấn đề này ở Việt Nam

5 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, phần nội dung đề tài gồm 4 chương được kết cấu như sau:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển và phân bố mạng lưới GTVT ĐSVN

Chương 3: Thực trạng mạng lưới GTVT ĐSVN

Chương 4: Định hướng và giải pháp phát triển mạng lưới GTVT ĐSVN

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỀN

I CƠ SỞ LÍ LUẬN

1 Một số khái niệm về đường sắt

1.1 Khái niệm GTVT đường sắt

Đường sắt là loại hình giao thông mà các toa xe chở hàng hoặc chở khách được kéo bởi đầu máy chạy trên những rãnh cặp các đường ray bằng sắt song song với nhau Theo nghĩa rộng, Đường sắt là tổ hợp các công trình và thiết bị tạo thành đường có ray dẫn hướng cho đoàn tàu chạy

1.2 Một số khái niệm cơ bản cơ sở hạ tầng, vật chất kĩ thuật ngành đường sắt

1.2.1 Đường ray:

1.2.2 Xe lửa (tàu hoả)

1.2.3 Đầu máy:

1.2.4 Ga đường sắt

2 Vai trò của GTVT đường sắt

2.1 Là động lực chính trong mạng lưới GTVT đa phương thức.

Để có thể đạt được những tiêu chí của vận tải thế giới hiện đại, cần phải tổ chức kết hợp nhiều loại hình vận tải nhằm khai thác một cách tối đa những ưu thế, ưu việt của từng chuyên ngành Vận tải đường sắt hầu như có thể thỏa mãn tất cả các tiêu chí, trừ tiêu chí cơ động, linh hoạt

2.2 Hiệu quả kinh tế trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Với những ưu thế về vận tải khối lượng lớn, tốc độ cao, chạy suốt ngày đêm, trong mọi thời tiết, ĐS phát triển thúc đẩy quá trình phân công lao động xã hội, hình thành các vùng sản xuất tập trung, chuyên môn hóa, mở rộng và lưu thông hàng hóa

2.3 Vai trò trong các vấn đề xã hội, môi trường

Vận tải đường sắt tạo nên sự công bằng giữa các vùng miền, thỏa mãn nhu cầu đi lại, thăm viếng, tham quan, du lịch, góp phần mở rộng giao lưu văn hóa giữa các vùng miền của đất nước, giữa các dân tộc khác nhau trên thế giới Đặc biệt, ĐS khắc phục tình trạng ùn tắc giao thông trong các thành phố, tổ chức tốt tất cả các quá trình liên vùng và nội đô một cách thông suốt, an toàn, tin cậy và văn minh

2.4 Vai trò trong chính trị - quốc phòng

Đường sắt có ý nghĩa chính trị quan trọng vì nó nối liền thành thị với nông thôn, công nghiệp với nông nghiệp, công nhân với nông dân, nối liền miền ngược với miền xuôi, sự đoàn kết giữa các dân tộc, nối liền các vùng miền đất nước thành một khối thống nhất Có vai trò quan trọng trong việc ứng cứu vùng lũ lụt, vận chuyển các sản phẩm cấp thiết lên miền núi góp phần ổn định chính trị xã hội

3 Đặc điểm của ngành GTVT đường sắt

3.1 Vận tải đường sắt có năng lực chuyên chở rất lớn, đối tượng chuyên chở đa dạng, tốc độ nhanh và hoạt động hiệu quả trên cự li vận chuyển lớn.

Đường sắt có thể vận chuyển khối lượng hàng hóa lớn, nhiều chủng loại từ hàng hóa rời, cồng kềnh tới hàng hóa có kích thước và khối lượng lớn Một đầu máy có thể kéo vài chục toa, chở hàng ngàn tấn hàng nặng, vật tư kĩ thuật phục vụ nền kinh tế Về hành khách, theo nghiên cứu của Ngân hàng thế giới WB, vận tải đường sắt có thể chuyên chở được từ 30000 đến 80000 hành khách/giờ/hướng

3.2 Đường sắt có tốc độ cao, mức độ an toàn và tiện nghi cao

ĐS là phương tiện được tổ chức chạy riêng, không chịu ảnh hưởng của các phương tiện giao thông khác nên đảm bảo tốc độ cao ổn định và hoạt động đúng giờ Nhờ ứng dụng cao các tiến bộ khoa học kĩ thuật, vận tốc chạy tàu không ngừng được tăng lên, tàu siêu tốc duy trì tốc độ 200 – 300 km/giờ Không gian hoạt động của tàu cũng lớn hơn nhiều ô tô và máy bay, hơn nữa tàu chạy ổn định, chấn động và lắc lư tương đối

ít, đồng thời có thể nằm xuống nghỉ ngơi, do đó hành khách đi đường dài càng cảm thấy thoải mái

3.3 Đường sắt tiết kiệm đất xây dựng và tiêu hao năng lượng thấp và ít gây ô nhiễm môi trường

Việc hoạt động trên các đường ray làm loại hình vận tải đường sắt tốn ít đất xây dựng Mức tiêu hao nhiên liệu của đường sắt cũng tốt hơn hẳn so với các phương tiện vận tải khác Đường sắt cũng được đánh giá là thải ít khí thải ra môi trường

3.4 Sản xuất có tính tập trung thống nhất, chi phí xây dựng và hoạt động lâu dài không lớn

Sản xuất có tính tập trung và thống nhất cao do có các trung tâm điều khiển để chỉ huy chạy tầu và thực hiện các tác nghiệp liên quan đến vận tải Mặc dù chi phí xây dựng ban đầu khá lớn nhưng giá thành

vận tải đường sắt thấp, phí tổn khi gắn thêm một toa xe vào tầu là không lớn Riêng loại hình giao thông đô thị, theo thống kê thì chi phí xây dựng và chi phí khai thác trên 1 hành khách của hệ thống vận tải đường sắt

và xe bus gần như nhau

3.5 Hạn chế của vận tải đường sắt

Hạn chế của loại hình giao thông này là tính linh động không cao do diễn ra trên một tuyến trục đơn điệu Chi phí xây dựng ban đầu của đường sắt lớn do đặc thù của giao thông đường sắt là kết cấu xây dựng một cách đồng bộ (khổ đường, tải trọng đường, ga, trạm thông tin, tín hiệu đường sắt…) phù hợp với phương tiện vận tải đường sắt (đầu máy, toa xe…)

4 Các tiêu chí đánh giá

4.1 Mật độ đường sắt

4.2 Chiều dài đường sắt

4.3 Mức độ hiện đại hóa đường sắt

4.3 Năng lực vận tải

5 Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển của ngành

5.1 Điều kiện tự nhiên:

Điều kiện tự nhiên ảnh hưởng chủ yếu tới khía cạnh kinh tế kĩ thuật của việc phân bố và khai thác mạng lưới giao thông vận tải đường sắt

Địa hình là nhân tố được tính đến đầu tiên trong xây dựng ĐS do loại hình giao thông này vận hành trên các tuyến đường ray phải hết sức hạn chế các khúc cong và độ dốc của đường ray (độ dốc không quá 9% trên các đường sắt chính) Khi gặp các địa hình núi phải xây dựng các đường hầm xuyên núi Sông ngòi gây trở ngại cho hoạt động đường sắt và được khắc phục bằng việc xây dựng các cầu vượt sông Ngoài ra, với sự biến đổi khí hậu phức tạp thì hiện ảnh hưởng của nó đã được tính đến trong phát triển giao thông bền vững

5.2 Điều kiện kinh tế xã hội

Sự phát triển phân bố các ngành kinh tế có ảnh hưởng lớn việc phân bố các tuyến đường, các dòng vận tải và lưu lượng vận tải do nó là khách hàng của vận tải đường sắt Các ngành công nghiệp và các loại hình dịch

vụ khác (thông tin liên lạc) cũng góp phần trang bị cơ sở vật chất kĩ thuật cho ngành vận tải đường sắt

Sự phân bố dân cư ảnh hưởng rất lớn đến sự phân bố của các tuyến đường sắt và vận chuyển đường sắt do cũng là đối tượng khai thác của vận tải đường sắt Nhiều tuyến đường sắt nối các điểm dân cư lớn, các vùng dân cư đông đúc Đặc biệt là sự phân bố các thành phố lớn và các chuỗi, chùm đô thị có ảnh hưởng rất lớn làm xuất hiện loại hình giao thông hiện đại: đường sắt đô thị

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Đôi nét về lịch sử phát triển của ngành đường sắt trên thế giới

Theo các ghi chép còn để lại, tiền thân của đường sắt hiện đại là các xe goòng kéo bằng ngựa hoặc nô lệ trên các lằn đá xuất hiện ở Hy Lạp, Malta và các vùng thuộc Đế quốc La Mã ít nhất là 2000 năm trước Vào thế kỉ 16, các xe goòng và xe điện sơ khai được xây dựng tại Anh với ray bằng gỗ rồi được cải tiến sang gang, sắt và mãi đến thế kỉ XVIII đường ray bằng thép mới ra đời Năm 1782, James Watt phát minh ra động cơ hơi nước, đầu máy được thay thế các con ngựa và la để kéo các toa tàu bằng hệ thống cáp đường sắt chính thức được

sử dụng Đường sắt nhanh chóng được xây dựng khắp nước Anh và toàn thế giới (Bắc Mĩ năm 1830; Châu

Á, Châu Đại Dương từ năm 1854, Châu Phi 1856) Sự phát triển của ngành đường sắt đặc biệt gắn liền với

sự phát triển công nghiệp từ cuối thế kỉ XIX cho đến giữa thế kỉ XX Nó trở thành phương tiện vận chuyển thống trị gần một thế kỷ cho đến khi máy bay và ô tô ra đời

2 Mạng lưới giao thông vận tải đường sắt trên thế giới

Chiều dài đường sắt thế giới sau giai đoạn định hình khoảng đầu thế kỉ 20 chỉ tăng lên khoảng 1/5 Từ thập kỉ 70 của thế kỉ XX, ngành vận tải đường sắt bị ngành vận tải bằng đường ô tô cạnh tranh khốc liệt, mạng lưới đường sắt trên thế giới ít thay đổi Riêng ở Mĩ và Tây Âu, nhiều tuyến đường sắt bị dỡ bỏ Hiện nay, tổng chiều dài đường sắt thế giới là 2686,8 km (2008)

Theo nhiều nhà nghiên cứu, có thể phân đường sắt thế giới ra ba kiểu phân bố:

- Những đường sắt ngắn, xâm nhập từ ven biển vào nội địa

- Những đường sắt xuyên lục địa nối liền các quốc gia trong một châu lục

- Những đường sắt tỏa ra từ thủ đô tới các trung tâm công nghiệp, các vùng công nghiệp lớn, các hải cảng

3 Tình hình sản xuất kinh doanh

3.1 Vận tải hành khách

Khối lượng luân chuyển hành khách thế giới tăng liên tục Năm 2004, khối lượng luân chuyển hành khách là 2149,4 tỷ.km thì năm 2008 đạt 2686,8 tỷ.km tăng 537,4 tỷ.km và tăng 25%

BẢNG 6: KHỐI LƯỢNG LUÂN CHUYỂN HÀNH KHÁCH PHÂN THEO CHÂU LỤC

(Đơn vị: tỷ hành khách.km)

Asia and Oceania 1,481.6 1,559.0 1,656.8 1,751.6 1,950.9

WORLD estimates 2,149.4 2,254.3 2,364.8 2,468.3 2,686.8

(Nguồn: World Bank - Railway Statistics – Synopsis)

3.2 Vận chuyển hàng hóa

Khối lượng luân chuyển hàng hóa bằng đường sắt thế giới cũng tăng liên tục do nhu cầu vận tải ngày càng tăng Năm 2004, khối lượng luân chuyển hàng hóa thế giới là 8224,4 tỷ tân.km thì đến năm 2008, sau 5 năm tăng lên 10204,1 tỷ tấn.km tăng 1979,7 tỷ tấn.km và tăng 20%

BẢNG 8: KHỐI LƯỢNG LUÂN CHUYỂN HÀNG HÓA THEO CHÂU LỤC

(Đơn vị: tỷ tấn.km)

Europe * 2,500.6 2,532.7 2,653.6 2,797.5 3,103.0

America 3,050.3 3,371.4 3,503.2 3,498.1 3,513.8

Asia and Oceania 2,544.7 2,709.5 2,866.5 3,061.0 3,452.7

WORLD estimates 8,224.4 8,744.4 9,154.6 9,485.7 10,204.1

(Nguồn: World Bank - Railway Statistics – Synopsis)

(* including Turkey and the Russian Federation)

4 Tiến bộ kĩ thuật của ngành đường sắt

Những tiến bộ kĩ thuật trong ngành đường sắt là rất đáng kể để ngành này có thể chịu được sức ép cạnh tranh từ các phương tiện vận tải khác Các thiết bị trên tàu nhẹ hơn, việc sử dụng nhiên liệu tiết kiệm hơn Điện khí hóa đường sắt cũng được tăng cường Đến năm 2000, tổng chều dài đường sắt được điện khí hóa là 223 nghìn km, chiếm 22% tổng chiều dài đường sắt Các tàu khách siêu tốc vận hành với tốc độ 200 – 300 km/giờ Những tuyến đường như vậy đã có ở Nhật Bản, Pháp, Đức, Tây Ban Nha và Hàn Quốc

CHƯƠNG II

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ NGÀNH GIAO THÔNG

TẢI ĐƯỜNG SẮT VIỆT NAM

I VỊ TRÍ ĐỊA LÍ VÀ PHẠM VI LÃNH THỔ

Việt Nam nằm ở phía Đông của lục địa Á –Âu, giáp Trung Quốc, Lào và Campuchia và gần như nằm ở vị trí trung tâm của khu vực Đông Nam Á, là cầu nối giữa Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo Nước ta nằm ở đầu mút của các tuyến bộ và đường sắt xuyên Á và dễ dàng tham gia các tuyến liên vận quốc tế với Trung Quốc, Lào, Campuchia Đây là cơ hội rất lớn để đường sắt Việt Nam mở cửa hội nhập vươn ra thế giới, đồng thời cũng là cơ hội tốt để chúng ta thu hút các nguồn vốn đầu tư trong và ngoài nước

để phát triển và hiện đại hóa ngành đường sắt

Lãnh thổ nước ta kéo dài và hẹp ngang quy định tuyến đường sắt theo hướng Bắc – Nam là tuyến chủ đạo nhất trong hệ thống đường sắt

II ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN

1 Địa hình

Ở điều kiện cụ thể của nước ta với 3/4 là đồi núi hầu hết đều có độ dốc vượt qua tiêu chuẩn xây dựng đường sắt Vì vậy, đường sắt chỉ phát triển thuận lợi ở các đồng bằng ven biển và dọc các thung lũng sông

Do địa hình chủ yếu là đồi núi, mặc dù đường sắt đã chọn các thung lũng sông để xây dựng nhưng vẫn có rất nhiều khúc cong Điều này gây khó khăn rất lớn cho việc nâng cao vận tốc chạy tàu Ngoài ra, trong xây dựng các tuyến đường sắt ta phải xây dựng rất nhiều các đường hầm xuyên núi để đảm bảo giao thông được thông suốt

2 Khí hậu

Khí hậu nước ta là khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với đặc điểm hai mùa khô và mùa mưa phân hóa rất

rõ rệt Về mùa khô, vận tải đường sắt diễn ra thuận lợi nhưng mùa mưa lũ gây khó khăn rất lớn cho các phương tiện vận tải trong đó có vận tải đường sắt Ngoài ra, điều kiện nhiệt ẩm cao của khí hậu cũng làm hệ thống đường ray nhanh chóng bị xuống cấp Nó còn ảnh hưởng tới việc sử dụng các đầu máy, toa xe Hầu hết các đầu máy, toa xe khi được nhập khẩu vào nước ta đều phải có thêm tiêu chuẩn nhiệt đới

3 Sông ngòi

Sông ngòi là một trở ngại lớn đối với đường sắt do muốn vượt sông phải xây dựng các cầu đường sắt Cả nước có 1790 cầu đường sắt và 31 cầu dùng chung đường sắt và đường bộ Chế độ nước của sông ngòi ảnh hưởng lớn đến cường độ vận tải của các tuyến đường sắt, vào mùa mưa lũ đặc biệt các tháng đỉnh

lũ, giao thông đường sắt gặp rất nhiều khó khăn, nhiều khi bị gián đoạn

II CÁC NHÂN TỐ KINH TẾ XÃ HỘI

1 Nhân tố lịch sử

Phải khẳng định vai trò lớn đầu tiên với việc hình thành mạng lưới đường sắt Việt Nam thuộc về người Pháp để phục vụ cho việc khai thác tài nguyên, nông sản giàu có của Việt Nam Theo xây dựng ban đầu của Pháp, ĐSVN có tuyến trục chính Hà Nội - Sài Gòn kéo dài đến Lạng Sơn, hai tuyến nhánh xuất phát

từ Tân Ấp và Phan Rang (tuyến thứ nhất nhằm hướng Thakkek với ý đồ là mở cửa cho Lào, tuyến thứ hai nhằm hướng Đà Lạt), tuyến Hải Phòng - Vân Nam nối với trục đường thứ nhất ở Hà Nội

2 Sự phát triển kinh tế

Việt Nam hiện nay đạt được nhiều thành tựu trong sự nghiệp CNH - HĐH đất nước với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, tổ chức lãnh thổ kinh tế nước ta có sự chuyển biến rõ rệt nên nhu cầu trao đổi, vận chuyển nông sản, nguyên, nhiên liệu và sản phẩm rất lớn

Sự phát triển của các loại hình giao thông vận tải khác, về thuận lợi làm việc vận chuyển hàng hóa

và hành khách trở nên thông suốt, khắc phục hạn chế của ngành đường sắt là thiếu tính linh động Tuy nhiên,

nó lại cạnh tranh gay gắt với ĐS trở thành lí do chính làm cho thị phần vận tải hành khách và hàng hóa của đường sắt giảm sút

3 Sự phát triển và phân bố dân cư, trình độ đô thị hóa

Dân số nước ta đông, tốc độ gia tăng tuy có giảm nhưng mỗi năm dân số nước ta vẫn tăng trung bình hơn 1 triệu người Thêm vào đó, chất lượng cuộc sống của nhân dân không ngừng tăng lên đặt ra yêu cầu ngày càng cao về chất lượng phục vụ, thời gian di chuyển và mức độ tiện lợi của loại hình giao thông

Quá trình đô thị hóa của Việt Nam có những chuyển biến tích cực với sự gia tăng khá nhanh của tổng

số dân thành thị và tỷ lệ dân thành thị Ở các đô thị lớn, cùng với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế và mật độ dân số đông đúc, nhu cầu đi lại của người dân cũng đặc biệt lớn Điều này đòi hỏi các đô thị lớn của nước ta phải có một kết cấu hạ tầng đầy đủ, một hệ thống vận tải nhanh chóng, thuận tiện, an toàn và ít gây ô nhiễm môi trường

4 Nguồn nhân lực

Dân số nước ta đông, kết cấu trẻ, số người trong độ tuổi lao động rất lớn Lao động Việt Nam cần cù, chịu khó, năng động, sáng tạo có khả năng tiếp thu khoa học công nghệ mới Tuy nhiên do các điều kiện khách quan và chủ quan về quản lí, tổ chức sản xuất… trong đó nguyên nhân chủ yếu là chưa có vốn đầu tư trang bị máy móc, công nghệ mới nên năng suất lao động còn thấp, chưa khai thác hết tiềm năng lao động con người

5 Tiến bộ khoa học kĩ thuật và xu thế thời đại

ĐS thế giới đang có sự tiến bộ vượt bậc do áp dụng các thành tựu khoa học kĩ thuật hiện đại Đây là điều kiện rất thuận lợi cho ĐSVN ứng dụng các công nghệ mới, chuyển giao công nghệ, cải tiến, tăng hiệu quả hoạt động

Xu thế toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ Việt Nam có lợi thề về vị trí thuận lợi, lại đã có nhiều năm hợp tác đường sắt liên vận với tổ chức hợp tác đường sắt OSZD và một số năm tham gia hợp tác đường sắt với ASEAN Thách thức cũng rất lớn nhất là trong điều kiện ngành ĐSVN chưa phát triển cả về cơ sở hạ tầng lẫn pháp luật điều chỉnh hoạt động kinh doanh ĐS cũng như năng lực quản lí, kinh doanh khai thác

6 Vốn đầu tư

Tổng số vốn đầu tư cho ngành đường sắt không ngừng tăng lên Tuy nhiên, vốn đầu tư kết cấu hạ

tầng đường sắt giai đoạn này chỉ đạt khoảng 20% so với số vốn ghi trong Quy hoạch tổng thể theo nghị quyết số 06/2002/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ Với số vốn được cấp trong giai đoạn 2001 – 2005 chủ

yếu để duy trì trạng thái kĩ thuật hiện có nhằm chống xuống cấp để duy trì tuyệt đối an toàn chạy tàu, chưa

có điều kiện đầu tư nâng cấp đồng bộ dứt điển từng đoạn, tuyến hoặc mở thêm tuyến mới

7 Chính sách phát triển

Chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước ta đối với vận tải đường sắt là vẫn quan tâm, duy trì, củng cố để phát triển ngành đường sắt với vị thế, vai trò của đường sắt trong giao thông vận tải bằng hệ thống văn bản pháp luật khá hoàn chỉnh Nhưng vì các lí do khác nhau, việc thực hiện chưa đúng tiến độ, chưa đủ tập trung nhất là vốn đầu tư Vì thế trong suốt 30 năm qua mục đích “duy trì, củng cố, bảo đảm an toàn” là chính, về phát triển chưa được đầu tư đúng mức cho nên so với một số ngành vận tải khác, đường sắt phát triển chậm và chưa tương xứng với nhu cầu xã hội

III ĐÁNH GIÁ THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN TRONG PHÁT TRIỂN GTVT ĐƯỜNG SẮT VIỆT NAM

1 Thuận lợi

ĐSVN có mạng lưới gần như khắp các hành lang kinh tế trọng điểm, khu tập trung dân cư đô thị Trong điều kiện tăng trưởng KTXH của đất nước khá cao, dân số đông, mức sống không ngừng được cải thiện, tạo tiềm năng lớn về luồng hàng và luồng khách để ngành ĐS khai thác kinh doanh vận tải

Việt Nam đang đẩy nhanh quá trình đô thị hóa, tỷ lệ dân thành thị tăng khá nhanh, xuất hiện nhiều thành phố triệu dân, nhu cầu đi lại, sinh hoạt của người dân đô thị rất lớn vừa là điều kiện, vừa là yêu cầu cấp thiết phát triển loại hình đường sắt đô thị tại Việt Nam

Vị trí địa lí, địa hình của đất nước là điều kiện lí tưởng để đường sắt Việt Nam vươn xa mở rộng mạng lưới đến các vùng mới như Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên; mở rộng liên vận quốc tế đường sắt sang Trung Quốc và ASEAN và hòa vào dự án đường sắt xuyên Á

Ngành đường sắt có đội ngũ kỹ sư xây dựng cũng như làm công tác nghiên cứu có kinh nghiệm xây dựng đường sắt theo công nghệ tiên tiến được đào tạo chính quy trong và ngoài nước

2 Khó khăn

Khó khăn lớn nhất là vốn đầu tư hạn chế, manh mún trong khi CSVCKT, CSHT của ngành do xây dựng từ lâu lại bị phá hoại nghiêm trọng trong chiến tranh nên phần lớn lạc hậu, không được xếp vào cấp kĩ thuật trở thành rào cản để ngành đường sắt nâng cao năng lực chạy tàu, nâng cao khả năng cạnh tranh với các loại hình giao thông khác

Đội ngũ người lao động và quản lí tuy đông nhưng nhìn chung vẫn chưa bắt kịp được công nghệ hiện đại của thế giới, nhất là chưa được trang bị đầy đủ kiến thức các lĩnh vực công nghệ cao

Ngành ĐSVN Nam đang chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ của các loại hình giao thông khác đặc biệt là đường bộ có tính cơ động cao, vận tải hàng không với sự ra đời nhiều hãng hàng không giá rẻ Theo nhiều chuyên gia đánh giá, khó khăn của ngành đường sắt mới đang bắt đầu

CHƯƠNG III THỰC TRẠNG GIAO THÔNG VẬN TẢI ĐƯỜNG SẮT VIỆT NAM

I QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN ĐƯỜNG SẮT VIỆT NAM.

1.1 Thời Pháp thuộc (tính đến năm 1954)

ĐSVN ra đời dưới thời Pháp thuộc với ý đồ vơ vét tài nguyên và phục vụ các mục đích quân sự, chính trị đối với Đông Dương Tổng các tuyến đường chính là 2381 km, nếu tính cả các tuyến đường nhánh

là 2676 km

1.2 Giai đoạn từ 1954 - 1975

ĐSVN trải qua nhiều biến đổi to lớn: tiêu thổ trong kháng chiến chống Pháp, và chống Mỹ, bị máy bay Mỹ bắn phá ác liệt, hơn nữa đường sắt được xây dựng từ đầu thế kỷ do đó bị ảnh hưởng của thời tiết, thiên nhiên, nên chất lượng xuống cấp nghiêm trọng

Sau khi hòa bình lập lại (1954), ở miền Bắc mạng lưới đường sắt, tuy bị chiến tranh phá hoại, đã được phục hồi và phát triển Trong khi đó ở Miền Nam ngành đường sắt chững lại và lâm vào suy thoái, nhiều tuyến đường sắt ngừng khai thác

1.3 Sau giải phóng Miền Nam 30/4/1975

Sau khi thống nhất lại đất nước, ĐSVN tiếp quản một mạng lưới đường bị xuống cấp nghiêm trọng, việc khôi phục ĐS được tiến hành từ mùa xuân 1975 trong điều kiện tạm thời của một nền kinh tế

vô cùng yếu kém Nhờ sự nỗ lực phi thường của ngành, ngày 4/12/1976 tuyến đường sắt Xuyên Việt đã sửa xong Ngày 31/12/1976 lễ khánh thành đường sắt Thống Nhất được diễn ra ở Hà Nội và thành phố Hồ

Chí Minh Sau một thời gian gián đoạn (từ cuối năm 1978), mạng lưới đường sắt Việt Nam lại tiếp tục vươn ra thế giới

II HIỆN TRẠNG NGÀNH ĐƯỜNG SẮT VIỆT NAM

1 Giao thông đường sắt

1.1 Mạng lưới đường sắt

1.1.1 Các tuyến đường chính

Mạng lưới đường sắt Việt Nam có tổng chiều dài chính tuyến là 2532 km (nếu tính cả ĐS của các doanh nghiệp thuộc Công ty Apatit Việt Nam, công ty gang thép Thái Nguyên, công ty than Núi Hồng thì chiều dài đường chính là 2363km) Mật độ đường sắt đạt 7,9km/1000km2

Mạng lưới đường sắt quốc gia phân bố theo 7 trục chính là Thống Nhất (Hà Nội – Sài Gòn), Hà Nội – Hải Phòng, Hà nội – Đồng Đăng, Hà Nội – Lào Cai, Hà Nội – Quán Triều, Kép – Lưu Xá, Kép – Hạ Long

BẢNG: CHIỀU DÀI, KHỔ ĐƯỜNG CÁC TUYẾN CHÍNH

(Nguồn: Tổng công ty Đường sắt Việt Nam)

Các tuyến đường sắt hiện có phần lớn được xây dựng từ thời Pháp thuộc, chưa tuyến nào đạt cấp kĩ thuật quy định, tiêu chuẩn kĩ thuật đang ở mức thấp, lạc hậu, thiếu đồng bộ từ cầu đường cho tới thông tin tín hiệu Chưa có một km đường sắt nào được điện khí hóa, toàn bộ hệ thống đường sắt là các tuyến đường đơn lạc hậu, chưa có các tuyến đường nhiều làn xe để tăng khả năng thông tàu của đường sắt

Khổ đường ray cũng là yếu tố để chất lượng đường sắt Việt Nam được đánh giá là chưa cập Khổ đường hẹp 1000 mm vẫn chiếm tỷ trọng chủ yếu (85%), khổ đường lồng lạc hậu (1000mm và 1435mm) chiếm 9% Khổ đường tiêu chuẩn 1435mm chỉ chiếm 6%

1.1.2 Các ga đường sắt

Cả nước có 303 ga đường sắt chiều dài đường ga từ 246m đến 420m Với chiều dài đường ga như trên công suất đàu máy chỉ có thể chọn ở mức 1500 tấn Diện tích sử dụng của ga gần 110000m2, trong đó bán vĩnh cửu 22% (theo diện tích) Cấu trúc ga rất đa dạng và thực hiện hai chức năng chính: vận chuyển hành khách và bốc dỡ hàng hóa Trong tổng số lượng ga cả nước có 260 ga tham gia vào hệ thống vận chuyển hành khách, 93 ga được quy định là xếp dỡ hàng hóa, 70 là các ga tổng hợp thực hiện đồng thời chức năng vừa vận chuyển hành khách vừa bốc dỡ hàng hóa

1.1.3 Hiện trạng các khu đầu mối đường sắt

- Thành phố Hà Nội

- Thành phố Hồ Chí Minh

- Thành phố Đà Nẵng

- Thành phố Nha Trang

- Thành phố Hải Phòng:

1.1.4 Thực trạng đường ngang

Trên mạng lưới ĐS nước ta có 1471 đường ngang hợp pháp Ngoài ra có hàng chục ngàn lối đi dân

tự làm gây trở ngại đến an toàn giao thông đường sắt Các đường ngang Việt Nam chủ yếu là đường giao cắt đồng mức với ĐS, là những điểm đe dọa đến an toàn giao thông đường sắt không những trước mắt mà còn tồn tại một thời gian dài

1.2 Cơ sở vật chất – kĩ thuật

1.2.1 Cầu đường sắt và hầm đường sắt

Toàn mạng đường sắt có 1813 cầu lớn nhỏ với tổng chiều dài 57km trong đó 31 cầu chung đường sắt

- đường bộ dài 11,753km Số lượng cầu lớn nhất trên tuyến Hà Nội - TP Hồ Chí Minh

Hệ thống đường sắt Việt Nam còn có 39 hầm xuyên núi với tổng chiều dài là 11,5km Hầu hết các hầm

vỏ bị phong hoá, dột nước, chất lượng xuống cấp nghiêm trọng Tuyến có số lượng hầm lớn nhất là tuyến Hà Nội

- TP Hồ Chí Minh với 27 hầm dài 8,335km

1.2.2 Hệ thống thống tin tín hiệu

Về hệ thống thiết bị đóng đường: hệ thống đóng đuờng sử dụng điện với thiết bị đóng đuờng cánh, đèn màu, hệ thống đóng đường nửa tự động, nhiều đoạn đường sắt vẫn sử dụng thiết bị thẻ đường lạc hậu

Về hệ thống thông tin, thiết bị liên lạc và chỉ huy chạy tàu: Hệ thống điều độ chạy tàu là dùng điện thoại dây trần tần số 15 – 150KHz với máy tải ba 1 kênh, 3 kênh, 12 kênh được sử dụng nhiều trong việc truyền tải thông tin đuờng dài

1.2.3 Phương tiện vận tải

1.2.3.1 Đầu máy

Hiện nay, đường sắt Việt Nam đang quản lí và khai thác 402 đầu máy với tổng công suất là 354950

HP nhưng chỉ đang sử dụng được 350 đầu máy với tổng công suất 333750 HP, còn lại 52 máy hư hỏng đang chờ thanh lí Trong số đó có 196 đầu máy có công suất từ 1000 – 2000 HP, còn lại nhỏ hơn 1000 HP Phần lớn là các đầu máy công suất nhỏ, kĩ thuật lạc hậu và số đầu máy đã sửdụng trên 20 năm vẫn chiếm tỷ lệ lớn

1.2.3.2 Toa xe

Hiện nay, ngành đường sắt Việt Nam đang quản lí 1054 toa xe khách gồm có hai loại khổ đường: khổ đường 1000mm và 1435mm trong đó khổ đường 1435mm chỉ có 8 toa xe chiếm 0,7% tổng số Về toa xe hàng, năm 2008 ĐSVN có 4901 toa xe hàng sử dụng được với năng lực chuyên chở là 134565 tấn, trong đó có tới

4548 toa xe hàng 1000mm (chiếm 92,8% tổng số toa xe), toa xe 1435mm chỉ có 353 xe (7,2%)

1.2.3.3 Các doanh nghiệp chế tạo, sửa chữa

Trực thuộc ngành đường sắt Việt Nam, có các công ty chế tạo, sửa chữa đầu máy toa xe sau: công ty

cổ phần toa xe Hải Phòng, công ty xe lửa Gia Lâm, công ty xe lửa Dĩ An, xí nghiệp đầu máy Hà Nội, xí nghiệp đầu máy Đà Nẵng, xí nghiệp đầu máy Sài Gòn

1.3 Đánh giá chung về hiện trạng giao thông ĐSVN

Nhìn chung mạng lưới đường sắt Việt Nam phân bố khá hợp lí, đi qua hầu hết các vùng kinh tế trọng điểm, các trung tâm công nghiệp lớn, các khu vực đông dân cư Tuy nhiên, ĐSVN chưa có sự phân bố rộng khắp, hai khu vực quan trọng là Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long chưa có đường sắt

Tại các cảng biển lớn, khu chế xuất, khu công nghiệp… chưa có hệ thống đường sắt nhánh hoặc có thì đã bị ngừng hoạt động vì khai thác kém hiệu quả hoặc xây dựng tại vị trí gây ảnh hưởng đến môi truờng

Hành lang an toàn giao thông đường sắt nhiều đoạn bị xâm phạm nghiêm trọng, đường ngang và giao cắt dân sinh có mật độ rất cao