tiểu luận Những điều kiện mới thúc đẩy thương mại Champa phát triển.

Thương nhân Tây Á hiểu biết về một vương quốc ven biển nổi tiếng vớinhững sản phẩm quý hiếm, có giá trị cao trên thị trường như trầm hương,đậu khấu, hồi hương, vàng…Trong “Akhbaral-Sìn W

MỞ ĐẦU

Về tên gọi của vương quốc Champa: Thư tịch cổ Trung Quốc gọi là:Lâm Êp, Chiêm Thành, Hoàn Vương, Champa Thư tịch cổ Trung Quốc cónhắc nhiều đến các sự kiện, phong phú từ địa lý (trong Tân Đường thư) Sảnvật (Lương thư), cách ăn mặc và sinh hoạt hàng ngày (Tống sử)…nhưngnhìn chung chỉ dừng lại ở những ghi chép tản mạn, vụn vặt, những hoạtđộng triều cống, những quan hệ mang tính thần thuộc Quan hệ buôn báncủa Champa với bên ngoài, những thông tin về hoạt động nội, ngoại thươngcủa Champa vẫn hầu như không được đề cập đến Điều này là do xuất phát

từ nhiều nguyên nhân khách quan khác nhau, trong đó có nhãn quan của giaicấp thống trị về phẩm giá xã hội của hoạt động buôn bán (thương vi mạt)

Thư tịch cổ của người Batư-Arab cũng ghi chép tản mạn vÒ vấn đềnày Thương nhân Tây Á hiểu biết về một vương quốc ven biển nổi tiếng vớinhững sản phẩm quý hiếm, có giá trị cao trên thị trường như trầm hương,đậu khấu, hồi hương, vàng…Trong “Akhbaral-Sìn Wa al Hind” (Truyện kể

về Trung Quốc và Ên Độ) được viết vào thế kỷ IX bằng tiếng Arab, nhắc tớimột vương quốc Sanf (Champa) và địa danh Sanf-Fùlàu (Cù lao Chàm), nơi

họ thường xuyên ghé thuyền nghỉ ngơi và tích trữ lương thảo, nước ngọtcũng như trao đổi hàng hoá trước khi đi tiếp sang Trung Quốc hoặc đi vÒcác địa điểm phía Nam…

Những ghi chép tản mạn trong thư tịch cổ Việt Nam, Trung Quốc vàcác thương nhân Tây Á đã góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu thươngmại của Champa Một nguồn tư liệu rất quan trọng nữa phục vụ cho việcnghiên cứu về vấn đề này là nguồn tư liệu khảo cổ học Những hiện vật khảo

cổ học phong phú tìm thấy ở những di chỉ khảo cổ dọc theo bờ biển miềnTrung Việt Nam là bằng chứng xác thực nhất, minh chứng cho sự tồn tại củamột nền hải thương rất phát triển thời kỳ vương quốc Champa

Champa - mét vương quốc cổ ra đời sớm ở khu vực Đông Nam Á,

có địa bàn chủ yếu ở vùng đồng bằng duyên hải miền Trung Việt Nam ngàynay Do án ngữ một vị trí quan trọng trên con đường giao thương quốc tếĐông-Tây, những thuyền bè xuôi ngược trong hệ thống mậu dịch châu Áhầu hết đều phải dừng chân ở nơi đây, do vậy người Chăm đã sớm có nhữngmối liên hệ rộng rãi với các quốc gia trong và ngoài khu vực

Vương quốc Champa với vị trí tự nhiên thuận lợi, nằm trên con đườngthương mại buôn bán giữa Đông-Tây, Nam-Bắc, đã có vai trò quan trọngtrong hệ thống buôn bán Êy, và từ rất sớm “Người Chàm có cái nhìn về biểnđúng đắn, biết tham dự và dấn thân tích cực vào luồng thương mại quốc tếtrên biển1 “Không giống đế quốc Angkor, vương quốc Chàm nhìn ra biển.Thực tế này gợi mở sự tồn tại của thương mại quốc tế mặc dù không mộtbằng chứng nào về nó được tìm thấy qua những văn bia.2 Thương mại biển trở thành một trong những tiềm lực kinh tế quan trọng nhất của vương quốc Champa xưa.

Thế kỷ IX, X so với các nước trong khu vực, Champa là một vươngquốc “sáng chói” hơn cả: với sự hưng khởi của vương triều Đồng Dương.Thế kỷ X vẫn được ghi nhận như một đỉnh cao trong lịch sử Champa Không

có một vương triều nào trước đây có ý thức về sự thống nhất, tập trung, vềquyền cai quản toàn bộ lãnh thổ vương quốc vương quốc như vương triềunày Sự hưng khởi của vương quốc Champa trong thời kỳ này không thểkhông gắn liền với việc dự nhập mạnh mẽ vào hệ thống thương mại biển khuvực, và vai trò của một nền thương mại biển rất phát triển

1 Những điều kiện mới thúc đẩy thương mại Champa phát triển.

1 TrÇn quèc Vîng: Chiªm c¶ng Héi An víi c¸i nh×n vÒ biÓn cña ngêi Chµm vµ ngêi ViÖt, s¸ch: Héi nghÞ

khoa häc vÒ khu phè cæ Héi An lÇn thø nhÊt 23-24.07.1985, UBND tØnh Qu¶ng Nam §µ N½ng 1985

2 Claude Jacqes, Sources on Economic Activities in Khmer and Cham Lands, in: Southeast Asia in the 9th to

14 th Centuries, Institude of southeast asian studies Singapore and the Research School of Pacific studies Australian National University.

Những nhân tố mới trong thương mại khu vực và quốc tế.

a Sự chuyển biến của các trung tâm buôn bán lớn ở Đông Nam Á thời

cổ trung đại

Lịch sử hải thương Đông Nam Á thời cổ trung đại được K.R.Hall chiathành năm vùng buôn bán ứng với mỗi giai đoạn (từ thế kỷ ITCN đến 1511,khi người Bồ Đào Nha đến Malacca):

1 Thiên niên kỷ I TCN, những hoạt động buôn bán được tiến hànhsôi động từ vùng biển phía bắc bán đảo Mãlai đến nam biển Việt Nam Điềuhành chính các hoạt động buôn bán này là những hải nhân Malayo-Polynesian, những người đã từng bước mở rộng hoạt động buôn bán của họ

xa về phía tây đến Madagaxca và về phía đông đến tận Trung Quốc Hànghoá Trung Quốc được chuyên chở xuống nam biển Đông, chuyển bộ qua eoKra (bắc bán đảo Mã Lai) sau đó được chuyển tiếp qua vịnh Bengan đến Ên

Độ để phân phối đi các vùng khác nhau Từ khoảng thế kỷ I SCN, các thuỷthủ Arab phát hiện ra tính chất ưu việt của các luồng gió mùa (monsoons)nên hoạt động hàng hải càng thuận lợi Buôn bán trên biển giữa Trung Quốcvới Trung Đông bao gồm Ýt nhất ba tuyến nhỏ: trung Đông-Ên Độ, Ên Độ-Phù Nam, Phù Nam-Trung Quốc.3

2 Từ thế kỷ II-III SCN, một vùng vùng buôn bán khác xuất hiện ởvùng biển Java Mạng lưới buôn bán ở vùng biển này liên quan chủ yếu đếnnguồn lâm sản quý như gỗ Gharu, Sandal và các loại hương liệu như trầmhương, đinh hương…trong các vùng quần đảo Lesser Sunda, Malluccas, bờbiển phía đông Berneo, Java và bờ biển phía nam của Sumatra Vị trí lýtưởng của vùng eo Sunda cho thấy nó là nơi tập trung hàng hoá lớn, dễ dàngthu hót thương nhân từ nhiều vùng khác nhau, đáp ứng đầy đủ các sản phẩmnội địa của quần đảo Indo

3 K.R.Hall, Maritime trade and state Development in Early Southeast Asia, University of Hawaii Press,

1995.

3 Từ thế kỷ V vùng bờ biển phía nam Sumatra mang một tầm quantrọng mới, do sự dịch chuyển của tuyến đường buôn bán đông tây từ vùngthượng bán đảo Mã Lai xuống eo Mallacca Eo Mallacca trở thành tiêu điểmcho nền thương mại của Mã Lai ở đông Borneo, Java và những đảo phíađông cũng như vùng thượng bán đảo Mã Lai Sù thay đổi tuyến đường đixuống eo biển Mallacca góp phần đưa đến sự suy tàn của Phù Nam, đồngthời tạo điều kiện cho quốc gia biển Srivijaya nổi lên như một trung tâmthay thế.

Trong bối cảnh đó, Champa đã nổi lên thành một vương quốc biển,thay thế vai trò của Phù Nam trước đó Quan hệ buôn bán giữa một số quốcgia thuộc vùng biển Indo như Koying, Cantoli hay Srivijaya sau này vớiTrung Quốc lại sôi động hơn, xác lập một nền thương mại hàng hải từ TrungQuốc xuống vùng biển Đông Nam Á đi qua các hải cảng của Champa dọc

bờ biển Đông Sự kiện này tác động to lớn đến hải thương Champa

4 Từ khoảng thế kỷ XI, buôn bán ở vùng biển Đông Nam Á lại cónhững biến động Sự suy yếu của Srivijaya xuất hiện vào giữa lúc thươngnhân Arab, Ên Độ, Trung Quốc đang mở rộng thu mua các mặt hàng từ vùngbiển này Borneo và Philippin trỗi dậy tổ chức buôn bán hương liệu ở vùngbiển Đông Nam Á

Các thương nhân nhận ra: Việc gom hàng từ các cảng lớn còn thu lợinhiều hơn Sự “sực tỉnh” này cùng sự lớn mạnh trở lại của trung tâm buônbán vùng hạ lưu bán đảo Mã Lai, bắc Sumatra và sự tham dự trực tiếp củacác thế lực đất liền (Ankor, Pagan…), làm cho khu vực từ vịnh Bengan quabán đảo Mã Lai, nam biển Đông hưng thịnh trở lại, tham dự tích cực vào conđường buôn bán quốc tế

b Những khuynh hướng mới của hải thương Trung Hoa

Quan hệ buôn bán giữa Trung Quốc với Trung Á, Địa Trung Hải đãdiễn ra từ những thế kỷ III, II TCN thông qua con đường tơ lụa trên đất liềndài hơn 7 ngàn cây số nối liền kinh đô Trường An, chạy qua hành lang HàTây và lòng chảo Tarim của Tân Cương-Trung Quốc, qua Tajikixtan,Udơbekixtan, Tuocmenixtan, sau đó qua Afganixtan, Iran, Iraq rồi đến ĐịaTrung Hải Từ Địa Trung Hải, hàng hoá Trung Quốc có thể qua đường biển

về phía Tây đến Ai Cập và bán đảo Italia Hàng hoá Tây Á, La mã, Syriecòng theo đường này quay trở lại Trung Quốc

Từ thế kỷ VIII trở về sau, con đường tơ lụa trên đất liền ngày càng bịsuy thoái bởi sự cướp bóc, tàn sát của người Đột Quyết Người Batư-chủ lựctrong việc vận chuyển tơ lụa Trung Quốc sang châu Âu bị suy yÕu và bịngười Arab chinh phục vào thế kỷ VII Con đường tơ lụa trên bộ được thaythế bằng con đường biển đi qua biển Đông, đến Ên Độ, Ba Tư, Arab Tuyếnđường biển này được thừa nhận là an toàn và hiệu quả hơn Trong bối cảnh

đó, Champa đã tích cực tham dự vào luồng buôn bán sôi động này

Năm 907, nhà Đường (618-907), mét trong những triều đại lịch sửcường thịnh nhất trong lịch sử Trung Hoa đã chấm dứt 289 năm tồn tại củamình Trong gần ba thế kỷ tồn tại, nhà Đường đã trở thành một đế chế mạnh

có ảnh hưởng rộng lớn đến bên ngoài, là một triều đại có tầm nhìn khu vực

và quốc tế Sự hình thành hai Con đường tơ lụa trên đất liền và trên biểntrong thời đại này cũng góp thêm minh chứng cho thấy tầm nhìn của Trường

An và mức độ ảnh hưởng của một trung tâm kinh tế luôn được coi là giàutiềm năng nhất của châu Á Sù xụp đổ của nhà Đường là sự đứt gãy và đổ vỡcủa cả một hệ thống được dày công kiến lập của đế chế Trung Hoa với cácquốc gia vốn vẫn chịu sự nô dịch, quản chế bởi phương Bắc.4

4 NguyÔn v¨n Kim, ViÖt Nam trong bèi c¶nh lÞch sö §«ng ¸ thÕ kû X, T¹p chÝ Khoa häc §¹i häc Quèc Gia

Hµ Néi, T.XXI, sè 3, 2005.

Sự xụp đổ của nhà Đường cũng đó cú những tỏc động khỏ sõu sắc đến

hệ thống buụn bỏn thương mại Đụng Tõy Cỏc thuyền buụn Arab, Ba Tưkhụng vần phải đến tận Trung Quốc để lấy hàng hoỏ nữa, mà chỉ cần đếnĐụng Nam Á để nhập hàng Điều này làm cho quan hệ thương mại chuyểnvận với tốc độ cao hơn, lớn hơn Sự thay đổi trong phương thức vận chuyểnhàng hoỏ và buụn bỏn giữa cỏc trung tõm kinh tế lớn như vậy đó khiến cho

vị thế của Đụng Nam Á được tụn vinh, thỳc đẩy nền hải thương của ĐụngNam Á phỏt triển Trong bối cảnh lịch sử mới ấy, Champa đó nắm bắt được

cơ hội, phỏt huy thế mạnh từ vị trớ trung gian trờn con đường thương mạiđụng tõy của mỡnh, phỏt triển cỏc cảng thị ven biển thành những trung tõmtrung chuyển hàng hoỏ lớn, đỏp ứng nhu cầu hàng hoỏ cho cỏc thương nhõn

từ mọi nơi đến

Việc phỏt hiện cỏc loại hỡnh gốm Đường phong phỳ, được sản xuất ởnhiều lũ khỏc nhau cho thấy quỏ trỡnh chuyển dịch mạnh trong cơ cấu cỏcthương phẩm xuất khẩu của Trung Quốc thời Đường: Từ cỏc mặt hàng tơ lụasang gốm sứ Phương thức vận chuyển bằng đường biển của Trung Quốcxuống phớa Nam đồng thời cũng tạo điều kiện cho cỏc hải cảng dọc bờ biểnmiền trung nước ta phỏt triển hưng thịnh

c Thị trường mới cho người Arab nửa sau thế kỷ VII

Từ thế kỷ VII, cỏc thương nhõn ấn mất dần vai trũ chi phối trong buụn bỏngiữa ấn Độ với Đụng Nam Á Cỏc thuyền buụn của người Arab tràn sangphớa đụng, vượt qua ấn Độ và từ thế kỷ VII, những thuyền buụn này tiến lờnbuụn bỏn ở vựng biển Champa và Trung Quốc, đem theo nhiều mặt hàngđang cú sức hấp dẫn mạnh thị trường phương Đụng và Đụng Nam Á5 nhưthuỷ tinh, gốm sứ, trang sức Những thư tịch cổ ghi chộp của chớnh ngườiArab về quỏ trỡnh buụn bỏn ở cỏc thương cảng Đụng Nam Á, hay những

5 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II TCN đến thế kỷ XIX,

trong: Đô thị cổ Hội An, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội-1991.

hiện vật khảo cổ học có nguồn gốc Tây Á như thuỷ tinh, cốm sứ, đồ trangsức có niên đại thế kỷ IX, X được tìm thấy ở nhiều quốc gia trong khu vựcĐông Nam Á đã chứng minh sù tham dự tích cực của các thương nhân Tây

Á trong nền thương mại khu vực thời kỳ này Các thương nhân Tây Á rấtquan tâm tới nguồn hàng hoá xuất khẩu của các quốc gia trong khu vựcĐông Nam Á, đặc biệt là các mặt hàng:Trầm hương của Champa, hồ tiêu,vàng…

Sự phát triển nội tại của vương quốc Champa

Nửa cuối thế kỷ IX (niên đại chắc chắn là năm 875), mét trung tâmmới nổi lên ở phía Bắc Champa, lập kinh đô mới mang tên thần chủ Indra -Indrapura ở địa điểm Đồng Dương (nay thuộc huyện Thăng Bình, tỉnhQuảng Nam) tiện đường giao thông Nam Bắc và ra biển Sự thay đổi vươngtriều và thành lập kinh đô mới này cũng khá trùng hợp với thời gian mà thưtịch cổ Trung Hoa (và sau đó là thư tịch cổ Việt Nam) sử dụng tên gọi

“Chiêm Thành” – phiên âm đúng của tên nước (Campapura) Sù thay đổinày có thể phản ánh những thay đổi trong thương mại hàng hải quốc tế Lâm

Êp chắc chắn đã tuyệt diệt do sù gia tăng buôn bán trực tiếp giữa Srivijaya

và Trung Hoa

Đồng Dương là một vương triều hưng thịnh, trong đó xu hướngthống nhất tỏ ra là chiếm ưu thế Giai đoạn Indrapura là một giai đoạn đặcsắc, hơn nữa còn là một bước ngoặt trong lịch sử và văn hoá Chăm.6 Sù ổnđịnh về thiết chế chính trị của Champa là yếu tố tiên quyết cho việc tiếnhành trao đổi buôn bán và thiết lập những mối liên hệ mới với bên ngoài.Theo G.Maspero: giai đoạn từ thế kỷ II đến X là thời kỳ ổn định củaChampa về chính trị, tạo điều kiện cho việc tiến hành xâm lấn, cướp bóc

6 L¬ng Ninh, LÞch sö v¬ng quèc Champa, NXB §¹i Häc Quèc Gia Hµ Néi, Hµ Néi-2004, t.49.

Dưới triều đại Đồng Dương, kế thừa tảng nền kinh tế của các vươngtriều trước đó, nông nghiệp như cơ sở cho sự ổn định nội tại của vươngquốc, làm ruộng theo lối “hoả canh thuỷ chủng” như những vùng NamTrung Hoa Bên cạnh những hoạt động kinh tế thế mạnh khác, Champa làmột quốc gia nông nghiệp vùng khô Do chỉ có những đồng bằng nhỏ hẹp,nên vương quốc này luôn nuôi khát vọng chiếm đoạt những châu thổ rộnglớn.

Người Chàm có cái nhìn về biển đúng đắn, biết tham dự và dấn thântích cực vào luồng thương mại quốc tế trên biển7 Qua các thư tịch cổ củaTrung Quốc thì: Người Chàm đã sớm biết lấy hương liệu để đổi chác vớingười ngoài; Lâm Êp có núi vàng và người Chàm đã tổ chức rộng rãi việckhai thác ngọc; người Chàm cổ còn bán cả tơ lụa cho thuyền buôn các nướcghé qua Lâm Êp và chỉ cấm xuất khẩu lúa gạo vì trong nước không đủ lươngthực

Người Chàm trong lịch sử nói chung và trong thế kỷ IX-X nói riêng

có tiềm lực hàng hải không nhỏ, nếu không muốn nói là khá hùng mạnh.Thương nhân Champa không chỉ sử dụng thuyền nhỏ để dễ bề cơ động, màcòn có những đoàn thuyền có trọng tải lớn, đi biển an toàn và hoạt độngbuôn bán có hiệu quả Với thế mạnh này, người Chàm đã tiến hành trao đổivới nhiều vùng ở Đông, Đông Nam, Nam và Tây Á

Champa có hàng trăm chiến thuyền có lầu (lâu thuyền) cũng lại cóthương thuyền dài hơn 20 trượng (60m) cao hơn mặt nước hơn 2-3 trượng(6m)trông như nhà gác chở được 6-700 người, hàng vạn hộc sản vật Ghebầu Champa tham gia tích cực vào luồng giao thông-buôn bán ven biển quốc

tế ở phương Đông hầu như liên tục từ cổ đại đến trung đại: Champa cùngvới Giao châu rồi Đại Việt là cái gạch nối giữa thế giới văn minh Trung Hoa

7 TrÇn quèc Vîng: Chiªm c¶ng Héi An víi c¸i nh×n vÒ biÓn cña ngêi Chµm vµ ngêi ViÖt, s¸ch: Héi nghÞ

khoa häc vÒ khu phè cæ Héi An lÇn thø nhÊt 23-24.07.1985, UBND tØnh Qu¶ng Nam §µ N½ng 1985

với thế giới văn minh Ên Độ, văn minh Trung Cận Đông và văn minh ĐịaTrung Hải Thuyền buôn và thương nhân Hoa, Ên, Batư, Arab và thế giới

MãLai (Nam hải chư quốc trong thư tịch Trung Hoa) khi đi và khi về đều

ghé Champa để lấy nước ngọt và trao đổi hàng hoá hai chiều Các tên Lâm

Êp, Chiêm Bà, Chiêm Bất Lao trở thành quen thuộc với thế giới Theo TânĐường thư địa lý chí, trên con đường biển từ Quảng Châu Trung Quốc đếnBagad (Arab) thuyền bè quốc tế bao giê cũng ghé qua Chiêm Bất Lao (cửaĐại) Tăng Sơn, Mân Độc (Quy Nhơn), Cổ Đát Quốc (Kauthara Nha Trang),Bôn Dà Lãng Châu (Pandurraga, Phan Rang) là các cảng của Champa.Vàng, tơ lụa, trầm hương, đồ ngọc, đồ thuỷ tinh của Champa là những sảnphẩm hàng hoá trên thị trường thế giới

Các vua Chăm rất có ý thức trong việc buôn bán với người nướcngoài, tạo điều kiện, lợi dụng và trọng dụng họ Sau khi Quảng Đông bị pháhuỷ (758), việc làm ăn với thương nhân người Hoa gặp khó khăn Trên thực

tế, từ 877 đến 951, Champa không có quan hệ bang giao gì với Trung Quốc

vì sự hỗn loạn cuối thời Đường Trong thời gian đó, họ kịp mở cửa làm ănvới thương nhân Hồi giáo Arab đang ngang dọc khắp thế giới Đông – Tây.Khi Quảng Đông được mở lại dưới triều Hậu Chu (951-959) và sau đó làtriều Tống (960-1279), vua Đồng Dương liền xúc tiến lại mối quan hệ giữahai nước thông qua những nhà buôn Hồi giáo ở Panduranga

Tài liệu Trung Hoa còn xác định thêm rằng, từ thời nhà Tống trở đi(giữa thế kỷ X), tàu Trung Hoa đến cảng Champa đều được một phái viêncủa nhà vua đến kiểm tra Vào cuối vương triều Đồng Dương, việc buôn bánvới người Hoa có vẻ nhén nhịp hẳn lên Kết quả khảo cổ học những năm gầnđây cho thấy dấu vết gốm thương mại thế kỷ IX-X của Trung Quốc đã tìmthấy khá phổ biến ở những di chỉ khai quật ở Đồng Dương, Trà Kiệu, cửaĐại Chiêm…

Cùng với việc chủ động dự nhập vào hệ thống thương mại khu vực,thiết lập quan hệ tốt đệp với các thương nhân Trung Quốc và thương nhânTây Á, vương quốc Chàm còn chủ động thiết lập những mối quan hệ với cácquốc gia trong vùng Đông Nam Á Những bi kÝ ở Java có niên đại 840-909

đã lưu ý đến mối quan hệ tốt đẹp này từ cuối vương triều miền namVirapura Bia Nhan Biểu niên đại 908-911 đã cho biết thêm về mối quan hệmật thiết giữa Champa và Java Đó là mối quan hệ thân thiết giữa hai bộphận cư dân đồng téc sớm có quan hệ thường xuyên về đường biển, nhữngmối giao lưu về văn hoá và truyền bá tôn giáo; nhưng đồng thời, nó làm tiền

đề cho mối quan hệ về thương mại buôn bán giữa hai quốc gia (cung cấphàng hoá, nô lệ…)8

Có cảng tốt, có chính sách kinh tế và ngoại thương đúng nên mọi thưtịch Trung Hoa và thế giới đều ghi là: Thuyền buôn các nước đều ghé cảngChampa thế kỷ VIII-X là thời kỳ quan hệ buôn bán giữa đế quốc Arab(Empire des Chalifes de Bagdad) và Ên Độ, Champa, Trung Quốc phát triểnrực rỡ Uy tín trên biển của Champa rất lớn cả về hàng hải và thương mại

2 Sự phát triển của thương mại Champa trong các thế kỷ IX-XI.

Những mặt hàng xuất khẩu của Champa.

Từ thế kỷ VII đến XIV, các thuyền buôn Ên Độ, Ba Tư, Arab …đềugọi vùng biển miền trung Việt Nam hiện nay là biển Champa cả trong cácbài du ký lẫn các hải đồ

8 Hµ ThÞ Liªn: Quan hÖ gi÷a v¬ng quèc cæ Champa víi c¸c níc trong khu vùc, LuËn ¸n TiÕn sÜ LÞch sö,

tr-êng §¹i häc S Ph¹m Hµ Néi -2000.

Theo cỏc nguồn thư tịch Hoa – Tõy, Champa đó tranh thủ xuất khẩu

đủ mọi thứ, từ nước ló ở cỏc giếng Chàm ven biển đến Trầm hương, mó nóo

ở nỳi rừng, duy chỉ cú một mún hàng cấm xuất khẩu, vỡ thiếu, đú là lỳa gạo9

Trong cỏc mặt hàng xuất khẩu, Lõm thổ sản là nguồn hàng quan trọngcủa người Chàm sử dụng để bỏn ra ngoài Trầm hương Chăm là một mặthàng xuất khẩu ưu thế, thu hút sự ngưỡng mộ và say mờ thu mua của cỏcthương nhõn ngoại quốc Nhà sử học Ba Tư Abe Ya Kub thế kỷ IX cho rằng

“trầm hương Champa gọi là Canfi, được đỏnh giỏ là tốt nhất trờn thị trườngthế giới, xức quần ỏo bền mựi nhất.” Cũn thương nhõn và giới quý tộc TrungHoa và Nhật Bản thỡ rất quý chuộng mún hàng này, người Nhật Bản gọitrầm hương Champa là Gia-la-mộc (Kyaraboku).10 Trầm hương của ngườiChampa là một sản phẩm ưu việt, làm say mờ tất cả cỏc thương nhõn Trung

Á và Đụng Á

Sỏch “Lĩnh ngoại đại đỏp” của Chu Khứ Phi hết lời ca ngợi giỏ trị củatrầm hương Champa “Giao chỉ với Chiờm Thành gần cừi nhau, phàm nhữngtrầm hương mà Giao Chỉ đưa đến Khõm Chõu đều là trầm của Chiờm Thànhđấy” Trầm hương cú trữ lượng lớn ở miền trung Việt Nam, nhất là cỏc tỉnhQuảng Trị, Quảng Bỡnh Một chi tiết đỏng lưu ý là vựng rừng nỳi QuảngBỡnh cho đến ngày nay, vẫn là vựng cú sản lượng trầm hương nhiều nhất vàtốt nhất miền Trung Việt Nam11 Vỡ thế, việc cố giữ cho được vựng đất phớabắc đốo Hải Võn trong nhiều thế kỷ trước sức ép từ phớa Bắc của Đại Việtsau thế kỷ X, chắc chắn cú gắn liền với quyền lợi khai thỏc trầm hương củacỏc vương triều Champa

Vỡ là mún hàng quý và là hàng xuất khẩu chớnh yếu, nờn việc khaithỏc gỗ trầm đều được vương quyền Champa kiểm soỏt chặt chẽ “hàng năm,

9 Trần Quốc Vợng, Miền trung Việt Nam và văn hoá Champa (một cái nhìn địa - văn hoá), tạp chí Nghiên

cứu Đông Nam á, 4.1995, t.18.

10 Trần Kỳ Phơng-Vũ Hữu Minh, Cửa Đại Chiêm thời vơng quốc Champa thế kỷ IV-XV, trong: Đô thị cổ

Hội An, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội-1991, t.132.

11 Trần Kỳ Phơng-Vũ Hữu Minh, sđd, t.133.