Đọc – hiểu Một thời đại trong thi ca theo đặc trưng thể loại.

Để làm được điều này,theo chúng tôi phải xem khai thác văn bản dựa vào đặc trưng thể loại vừa lànguyên tắc vừa là phương pháp của bộ môn để giúp học sinh không chỉ chiếm lĩnhđược kiến th

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

Trên thế giới và ở Việt Nam, văn chương nghị luận có lịch sử từ lâu đời, nókhông chỉ gắn với những vấn đề lớn lao trọng đại của đất nước mà còn gần gũi,tác động sâu sắc tới nhận thức tư tưởng của con người trong cuộc sống xã hộihằng ngày Với vai trò như vậy, văn nghị luận đã được đưa vào giảng dạy trongchương trình phổ thông từ lâu, nhưng hiệu quả và chất lượng của các tiết học nàyvẫn là một vấn đề đáng nói Đây là loại văn bản của tư duy logic, mang tính lí luậncao nên thường khô và khó Giáo viên lúng túng về phương pháp giảng dạy, họcsinh thiếu hứng thú, thiếu thái độ tiếp thu tích cực bởi vậy các tiết học về văn bảnnghị luận đa phần nặng nề hoặc tẻ nhạt, khó đạt được các mục tiêu bài học Bởivậy, việc tìm ra phương pháp giảng dạy phù hợp cho các văn bản nghị luận đượcxem là một yêu cầu cần thiết để góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn ngữvăn, đem lại sự thích thú say mê học tập bộ môn cho học sinh, từ đó góp phần đổimới toàn diện giáo dục

Một trong những yêu cầu quan trọng của chương trình ngữ văn THPT là hìnhthành cho học sinh những kiến thức về các kiểu văn bản Để làm được điều này,theo chúng tôi phải xem khai thác văn bản dựa vào đặc trưng thể loại vừa lànguyên tắc vừa là phương pháp của bộ môn để giúp học sinh không chỉ chiếm lĩnhđược kiến thức mà còn có khả năng đọc hiểu các kiểu văn bản cùng thể loại và vậndụng để tạo lập văn bản Đọc – hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại vừa góp phầnđổi mới phương pháp dạy học vừa đem đến cho người đọc một phương pháp giải

mã kí hiệu ngôn ngữ đáng tin cậy

Văn bản Một thời đại trong thi ca của Hoài Thanh không phải là một văn bản

mới của chương trình Ngữ văn 11, đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường từlâu song đến nay vẫn được xem là một văn bản khó với người dạy và người học,

nhất là đối với đối tượng học sinh chất lượng đại trà Qua thực tế giảng dạy và dựgiờ động nghiệp, tôi nhận thấy giáo viên vẫn chưa tìm ra phương pháp dạy tối ưu,vẫn giảng văn bản này như các loại văn bản tác phẩm văn học khác Để khắc phụcđiều này, chúng tôi đã cố gắng tham khảo nhiều tài liệu để tìm ra hướng khai thácphù hợp nhằm giúp học sinh đọc- hiểu văn bản một cách hiệu quả gồm:

- Sách giáo khoa Ngữ Văn 11 tập 2, Bộ cơ bản, Nxb Giáo dục

- Sách giáo viên Ngữ văn 11 tập 2, bộ cơ bản Nxb Giáo dục

- Thiết kế bài giảng Ngữ văn 11 tập 2 Nguyễn Văn Đường chủ biên, NXB Hà Nội

- Kĩ năng Đọc – hiểu văn bản Ngữ văn 11, Nguyễn Kim phong chủ biên, NXB Giáo dục

- Tư liệu Ngữ văn 11, Nxb Giáo dục

Song chưa có công trình nào nghiên cứu có tính hệ thống đối với vấn đề: Hướng

dẫn đọc – hiểu văn bản Một thời đại trong thi ca theo đặc trưng thể loại.

Vì những lí do trên, chúng tôi xin đề xuất hướng khai thác văn bản Một thời

đại trong thi ca theo tinh thần mới: Đọc – hiểu Một thời đại trong thi ca theo đặc

trưng thể loại.

2 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu đặc trưng nghị luận, cách đọc hiểu thể loại nghị luận, đọc hiểu văn

bản Một thời đại trong thi ca theo đặc trưng thể nghị luận văn chương.

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm con đường giải mã văn bản đơn giản, khoa học, hiệu quả, đặc biệt là rèn

cho học sinh kĩ năng đọc hiểu văn bản nghị luận văn chương để từ văn bản Một thời đại trong thi ca các em có thể tiếp cận các văn bản nghị luận nói chung, thể

văn bản nghị luận văn chương nói riêng, từ đó, các em không chỉ chiếm lĩnh trithức mà còn có thể vận dụng kiến thức để tạo lập các văn bản nghị luận

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

4.1 Vận dụng nguyên tắc tích hợp thuộc nhiều lĩnh vực khoa học: lịch sử, xã hộihọc, nghiên cứu-phê bình văn học…và các phân môn Ngữ văn: Tiếng Việt, Làmvăn, Đọc văn

4.2 Sử dụng linh hoạt các thao tác: giải thích, phân tích, chứng minh

4.3 Đề tài được trình bày bằng hình thức: kết hợp thao tác diễn dịch và quy nạp

B.NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1 Cơ sở khoa học

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Nghiên cứu đặc trưng thể loại văn học là một trong những cách tiếp cận tácphẩm văn học của thi pháp học

Theo Từ điển thuật ngữ văn học ( PGS Lê Bá Hán, GS TS Trần Đình Sử, GS

Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên): “ thể loại văn học là dạng thức của tác phẩm vănhọc được hình thành và tồn tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sửcủa văn học, thể hiện ở sự giống nhau về cách thức tổ chức tác phẩm, về đặc điểmcủa các loại hiện tượng đời sống được miêu tả và về tính chất của mối quan hệ, củanhà văn đối với các hiện tượng của đời sống ấy”

Thể loại văn học là hình thức tồn tại chỉnh thể của tác phẩm văn học Bất kì tácphẩm văn học nào cũng là sự thống nhất trọn vẹn các yếu tố và sự thống nhất ấy lạiđược thực hiện theo những quy luật nhất định, ứng với một nội dung nhất định cómột loại hình thức nhất định, tạo cho tác phẩm một hình thức tồn tại chỉnh thể Bởivậy, thể loại văn học chính là sự thống nhất giữa một loại nội dung và một dạnghình thức văn bản, một phương thức chiếm lĩnh đời sống Đây là một trong nữngphạm trù cơ bản nhất của sáng tác, nghiên cứu, phê bình và giảng dạy văn học.Không một tác phẩm văn học nào lại không thuộc về một thể loại nhất định, và

người sáng tác muốn thể hiện quan điểm, tư tưởng của mình trước cđời sống phảilựa chọn ,một cách thức tổ chức nào đó phù hợp người tiếp nhận muốn giải mãđược tầng hàm nghĩa, thông điệp tư tưởng của nhà văn cũng không thể không xuấtphát từ đặc trưng của thể loại.

1.1.2 Nghị luận là một thể loại văn học đặc biệt, dùng lí lẽ, phán đoán, chứng cứ

để bàn luận một vấn đề nào đó ( chính trị, xã hội, văn học nghệ thuật, triết học, đạođức…) Vấn đề được nêu ra như một câu hỏi cần giải đáp, làm sáng tỏ Luận là bàn

về đúng sai, phải, trái, khẳng định điều này, bác bỏ điều kia, để người ta nhận rachân lí, đồng tình với mình, chia sẻ quan điểm và niềm tin của mình Sức mạnh củavăn nghị luận là ở sự sâu sắc của tư tưởng, tình cảm, tính mạch lạc, chặt chẽ củasuy nghĩ và trình bày, sự thuyết phục của lập luận Vận dụng các thao tác như giảithích, phân tích, chứng minh, bác bỏ, so sánh…, văn nghị luận tác động vào lí trí,nhận thức và cả tâm hồn người đọc, giúp họ hiểu rõ vấn đề đã nêu ra

- Ngôn ngữ văn nghị luận giàu hình ảnh và sắc thái biểu cảm, chính xác, mang tính

xã hội và tính học thuật cao

- Xét theo nội dung luận bàn, người ta chia văn nghị luận làm hai thể: văn chínhluận ( luận bàn về các vấn đề chính trị, xã hội triết học, đạo đức), văn phê bình vănhọc ( luận bàn về các vấn đề văn học nghệ thuật) Văn nghị luận trung đại có cácbài chiếu, cáo hịch, bình sử điều trần…Van nghị luận hiện đại gồm các bài tuyênngôn, lời kêu gọi, bài bình luận, phê bình, bình luận, bút chiến

1.1.3 Phê bình văn học là sự phán đoán, bình phẩm, đánh giá và giải thích tácphẩm văn học, đồng thời kèm theo việc phán đoán, bình luận giải thích, đánh giánhững hiện tượng đời sống mà tác phẩm nói tới Phê bình văn học được coi nhưmột hoạt động tác động trong đời sống văn học, đồng tời còn được coinhuw một

bộ môn thuộc nghiên cứu văn học Phê bình văn học ưu tiên soi rọi những quátrình, những chuyển động đang xảy ra, trong văn học hiện thời, khảo sát các sảnphẩm xuất bản và báo chí, phản xạ với các hiện tượng văn học, sự cảm thụ văn họccủa công chúng

- Do sử dụng chất liệu ngôn ngữ, phê bình văn học có thể trở thành văn học tức làthuộc nghệ thuật ngôn từ nếu tác phẩm đạt tới tính nghệ thuật cao về ngôn từ thẩm

mĩ, bộc lộ một phong cách độc đáo, một cái nhìn có chủ kiến

- Các thể tài thường dùng trong phê bình hiện đại: tiểu luận, chân dung văn học,đối thoại phê bình văn học, bút chiến…

1.1.4 Đọc hiểu văn bản nghị luận

Khi hướng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản nghị luận nói chung, văn bản nghịluận văn chương nói chung cần lưu ý bám vào đặc trưng thể loại

- Tìm hiểu thân thế tác giả và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm nghị luận Từ đó nhậnxét : vấn đề nêu trong tác phẩm xuất phát từ nhu cầu nào của thực tế, có tầm quantrọng như thế nào với cuộc sống, với lĩnh vực được luận bàn Đối với văn bản nghịluận văn chương, phải xem xét đời sống văn học thời điểm văn bản ra đời, ý nghĩađịnh hướng, khái quát của văn bản đối với đời sống văn học đó

- Văn nghị luận trước thể hiện những tư tưởng, lí tưởng của con người vì vậy phảinắm bắt mạch suy nghĩ, sự vận động của tư tưởng theo tiến trình diễn giải, trìnhbày vấn đề Nghĩa là phải tóm lược được các luận điểm và xác định mối quan hệgiữa chúng với nhau

- Văn nghị luận dùng lí lẽ và dẫn chứng tác động, thuyết phục người đọc cả về lí trí

và tình cảm vì vậy phải làm rõ và cảm nhận được tâm tư, tình cảm, các sắc tháicủa cảm xúc, những cung bậc của tình cảm tác giả vốn là mạch chìm trong dòngchảy của tác phẩm nghị luận

- Phân tích nghệ thuật lập luận, cách nêu chứng cứ, sử dụng ngôn ngữ, tác dụngcủa các biện pháp đó với từng vấn đề được trình bày trong nội dung tác phẩm

- Nêu khái quát giá trị của tác phẩm nghị luận về cả hai phương diện: nghệ thuậtbiểu hiện và nội dung tư tưởng Có thể rút ra những bài học sâu sắc từ tác phẩmnghị luận được học

Nghiên cứu và giảng dạy văn bản nghị luận cần vận dụng nguyên tắc tíchhợp, kết hợp tư duy liên ngành, đặc biệt là kiến thức lịch sử và xã hội học, tích hợpvới phân môn Tiếng Việt và Làm văn trong quá trình đọc hiểu văn bản.

1.2.Cơ sở thực tiễn.

Một thời đại trong thi ca là văn bản đạt đến giá trị mẫu mực của công trình khoa

học và văn chương nên dù đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ VănTHPT từ lâu song văn bản này vẫn được đánh giá là khó Qua quá trình trực tiếpgiảng dạy và dự giờ đồng nghiệp ở những năm học trước, chúng tôi nhận thấy hầuhết giáo viên tỏ ra lúng túng trong việc định hướng tiếp cận văn bản cũng nhưphương pháp giảng dạy Học sinh nắm kiến thức lơ mơ, không nhận diện được cácyếu tố lập luận của văn bản hoặc nhầm lẫn, không phân biệt được văn bản chínhluận và nghị luận văn chương… Để minh chứng cho điều này, chúng tôi đã tiếnhành làm cuộc khảo sát nhỏ với học sinh 2 lớp 11A, 11C sau khi các em học văn

bản Một thời đại trong thi ca

Câu hỏi 1: Một thời đại trong thi ca là tác phẩm văn xuôi giàu chất trữ tình hay là

văn bản nghị luận văn chương

Câu hỏi 2: Hãy xếp các văn bản sau thành hai hệ thống căn cứ vào nội dung luận

bàn: Bình Ngô đại cáo, Chiếu cầu hiền, Tựa “ Trích diễm thi tập”, Một thời đại trong thi ca, Mấy ý nghĩ về thơ, Phong cách Hồ Chí Minh, Chiếu dời đô, Chó sói

và cừu trong thơ ngụ ngôn Laphôngten.

Câu hỏi 3: qua văn bản Một thời đại trong thi ca em biết gì về thể nghị luận văn

chương

Kết quả:

11A(45 học sinh) 11C( 43 học sinh)

1

18(40%)

27( 60%)

25(58%)

18(42%)2

20(44,4%)

25(55,6%)

14(31,1%)

29(68,9%)3

5(11,1%)

40(88,9%)

7(15,5%)

36(84,5%)

Bảng thống kê cho thấy, phương pháp đọc-hiểu truyền thống khiến tỉ lệ họcsinh không nắm vững kiến thức khá cao: 30-80%

Trước thực trạng trên chúng tôi thấy cần thiết hướng dẫn học sinh đọc – hiểu

văn bản Một thời đại trong thi ca và các văn bản văn học khác theo đặc trưng thể

loại để giúp các em không chỉ hiểu đúng văn bản mà còn được cung cấp kĩ năngđọc-hiểu văn bản khác cùng thể loại

2 Định hướng Đọc – hiểu văn bản Một thời đại trong thi ca theo đặc trưng thể

loại.

2.1 Đặc điểm bài học

Văn bản Một thời đại trong thi ca là một bài tiểu luận phê bình văn học thuộc thể

nghị luận văn chương Văn bản này không chỉ mẫu mực cho nghệ thuật lập luậncủa nghị luận hiện đại mà còn rất tiêu biểu cho kiểu bài phê bình văn học- nghịluận văn chương, thể hiện phong cách viết tiểu luận phê bình tinh tế và tài hoa của

Hoài Thanh Bài tiểu luận Một thời đại trong thi ca cùng cuốn Thi nhân Việt Nam

đã đưa ngành phê bình Việt Nam còn mới mẻ lên một trình độ cao

Vì đây là một bài nghị luận văn chương vì vậy khi hướng dẫn học sinh đọc –hiểu cần bám vào đặc trưng thể loại, làm rõ tính khoa học và tính văn chương củavăn bản

2.2.Thiết kế giáo án thử nghiệm

A Mục tiêu bài học: giúp học sinh nắm được

- Vận dụng kiến thức vào quá trình tạo lập văn bản, kĩ năng trao đổi, tranh

luận các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống.

3 Thái độ: nghiêm túc, tích cực.

B Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Giáo viên: chân dung Hoài Thanh, cuốn Thi nhân Việt Nam; SGK, giáo án,tài liệu tham khảo

- Học sinh: bài soạn, SGK, tài liệu tham khảo

C Phương pháp : đọc diễn cảm, vấn đáp, nêu vấn đề, thảo luận nhóm

D Tiến trình tổ chức hoạt động dạy và học

Giáo viên dẫn vào bài: Ở những tiết học trước bằng việc khám phá ba bài thơ

xuất sắc của ba nhà thơ lãng mạn,ba gương mặt tiêu biểu của phong trào ThơMới - Xuân Diêu, Huy Cận và Hàn Mặc Tử, các em đã hình dung phần nàodiện mạo của phong trào Thơ Mới Hôm nay, cô trò chúng ta sẽ đến với mộtáng văn nghị luận mẫu mực, tinh tế, tài hoa bậc nhất của nến phê bình văn học

Việt Nam viết ró hơn về Thơ Mới, một trích đoạn trong tiểu luận Một thời đại trong thi ca của nhà phê bình văn học Hoài Thanh trích trong công trình thế kỉ Thi nhân Việt Nam Với văn bản này, các em sẽ một lần nữa đến với thể loại

nghị luận, thể nghị luận văn chương để thấy được vẻ đẹp trí tuệ và văn chươngcủa tác phẩm

Hoạt động của gv và hs Nội dung cần đạt

về cuộc đời Hoài Thanh?

? Em hãy giới thiệu vài nét

về tác phẩm Thi nhân Việt

Nam

? Em biết gì về tiểu luận

Một thời đại trong thi ca:

nội dung, thể tài

Gv khái quát về nghị luận

văn chương: Thể văn này

thuyết phục người đọc vừa

bằng tư duy lô-gic sắc sảo

I Tìm hiểu chung :

1 Tác giả: Hoài Thanh (1909 - 1982)

a Cuộc đời: - Xuất thân gia đình nhà nho

nghèo

- Quê: Nghi Trung, Nghi Lộc, Nghệ An

- Trước cách mạng: tham gia phong trào yêunước, bị bắt

- Viết văn từ những năm 30 thế kỉ 20

- Cách mạng tháng 8: tham gia khổi nghĩa sau

đó hoạt động trong ngành văn hóa Nghệ thuật

b Sáng tác: - Là nhà phê bình xuất sắc của văn

học Việt Nam hiện đại

- Tác phẩm: Thi nhân Việt Nam; Văn chương

và hành động; Có một nền văn hóa Việt Nam

2 Tác phẩm: Thi nhân Việt Nam

- Công trình biên khảo về phong trào thơ mới1932- 1945

+ Nghiên cứu+ Phê bình+ Tuyển thơ

- Viết năm 1942

- Một thời đại trong thi ca:

+ Đầu cuốn TNVN, gần 45 trang in+ Nội dung: Tổng kết một cách sâu sắc phongtrào thơ mới

+ Thể tài: tiểu luận- thuộc thể phê bình vănhọc

của tác giả vừa bằng nghệ

thuật lập luận chặt chẽ,

ngôn ngữ khoa học, chính

xác đạt đến tính nghệ thuật

của ngôn ngữ văn chương.

Bài tiểu luận này của Hoài

Thanh cò thể xem là áng

danh văn nghị luận dạt dào

chất thơ của một tâm hồn

Minh ( Lê Anh Trà), Chó

sói và cừu trong thơ ngụ

ngôn La phông ten (

- Bố cục:2 phần

+ Phần 1: Từ đầu….nhìn vào đại thể: Nêu vấn

đề :đi tìm tinh thần thơ mới, những khó nhăn

và phương pháp thực hiện

? Theo tác giả, cái khó

trong việc tìm ra tinh thần

thơ mới là gì?

?Tác giả đã nêu ra cách

nhận diện như thế nào?

+ Phần 2: phần còn lại: nêu tinh thần Thơ

Mới: sự xuất hiện của cái tôi cá nhân

→ bố cục chặt chẽ: mạch lập luận sáng rõ,mạch lạc: từ nội dung có thể phát hiện hệthống luận điểm

Luận đề: đi tìm tinh thần Thơ MớiLuận điểm:

1.Nguyên tắc, phương pháp nhận diện tinhthần thơ Mới

2.Tinh thần thơ Mới: sự xuất hiện và vận độngcủa cái tôi, đặc điểm của cái Tôi trong ThơMới

II Đọc - hiểu đoạn trích :

1.Nguyên tắc, phương pháp đi tìm tinh thần Thơ Mới

- Cái khó: ranh giới giữa thơ cũ và thơ mớikhông rạch ròi, rõ ràng, giữa chúng không có

sự ngăn cách hay đứt đoạn tuyệt đối: các thời đại vẫn liên tiếp cùng nhau, hôm nay đã phôi thai từ hôm qua và trong cái mới vẫn rớt lại ít nhiều cái cũ

- Cách nhận diện: không thể căn cứ vào nhữngbài thơ dở vốn dĩ thời nào cũng có mà phảisánh bài hay với bài hay và phải nhìn vào đạithể để thấy cái đặc sắc của thi ca mỗi thời đại