SKKN Sử dụng kể truyện nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy phần Công dân với đạo đức THPT LƯƠNG ĐẮC BẰNG

Để cho học sinh thực sự hứng thú với môn học và nội dung bài giảng thìtừ trước đến nay giáo viên đã sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhaunhư thuyết trình, đàm thoại, nêu vấn đề, th

ĐỀ TÀI:

SỬ DỤNG TRUYỆN KỂ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ

GIẢNG DẠY PHẦN “CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC”

A ĐẶT VẤN ĐỀ:

1 Lý do viết sáng kiến kinh nghiệm:

Sự bùng nổ của khoa học và công nghệ đã tác động hết sức mạnh mẽvào tất cả các ngành, các lĩnh vực trong đời sống xã hội, đặc biệt là giáo dục.Trong điều kiện các phương pháp và hình thức giáo dục cũ đã không đáp ứngđược yêu cầu ngày càng cao đối với nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực thì việcđổi mới trong giáo dục cần mang tính cấp thiết

Việc dạy và học môn giáo dục công dân ở trường THPT đã và đangđược Đảng, Nhà nước và Bộ GD&ĐT, các cấp các ngành, các bậc phụ huynh,học sinh và đặc biệt là đội ngũ giáo viên trực tiếp giảng dạy rất quan tâm Giáo dục, đào tạo con người phát triển toàn diện đức, trí, thể, mỹ đã đặt

ra trong quá khứ, song hiện tại điều đó lại càng cần thiết hơn bao giờ hết.Đối với môn GDCD, đây là môn học trang bị cho học sinh những kiếnthức phổ thông cơ bản, phù hợp với lứa tuổi học sinh về thế giới quan khoahọc và nhân sinh quan tiến bộ, về các giá trị đạo đức, pháp luật, lối sống Mặtkhác đây là môn học hình thành và phát triển ở các em những tình cảm, niềmtin, hành vi và thói quen đạo đức, pháp luật, giúp các em có sự thống nhất caogiữa ý thức và hành vi

Nội dung kiến thức phần công dân với đạo đức giúp học sinh hiểu đượcđạo đức là gì, phân biệt được đạo đức với pháp luật và phong tục tập quántrong sự điều chỉnh hành vi của bản thân Đặc biệt nhân phẩm, danh dự vàhạnh phúc, sẽ giúp học sinh hiểu được ý nghĩa đích thực của cuộc sống, hiểuđược hạnh phúc chân chính của con người là ở chỗ biết gắn lợi ích của mìnhvới lợi ích của giai cấp, dân tộc, nhân loại và đấu tranh cho sự giải phóngthực sự của con người

Để cho học sinh thực sự hứng thú với môn học và nội dung bài giảng thì

từ trước đến nay giáo viên đã sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhaunhư thuyết trình, đàm thoại, nêu vấn đề, thảo luận đã thu được những kếtquả nhất định Để ngày một nâng cao hiệu quả dạy học, việc sưu tầm và sửdụng các câu chuyện có ý nghĩa giáo dục đạo đức đã trở thành một trongnhững biện pháp góp phần đổi mới phương pháp dạy học, để thông qua đótruyền đạt tri thức cho các em Những câu chuyện, những tấm gương đạo đứcsinh động sẽ có sức lôi cuốn, thu hút sự chú ý hơn nữa của học sinh đối vớibài giảng vì trong giáo dục đạo đức nêu gương là một hình thức quan trọng

Bác Hồ đã nói: Một tấm gương sống còn hơn một trăm bài diễn thuyết.

Biện pháp này tạo cho học sinh sự chú ý say mê học tập khả năng thực hành

và đặc biẹt quán triệt sâu sắc nguyên tắc: “Học đi đôi với hành”, “lý luận gắnliền với thực tiễn” Qua các bài học rất đa dạng trong sách giáo khoa GDCD

10, các mẩu chuyện sẽ là các tình huống khác nhau để các em lĩnh hội, lồngghép tri thức một cách chủ động, tự giác và vận dụng sáng tạo kỹ năngGDCD vào cuộc sống Sử dụng các câu chuyện, những tấm gương đạo đức đểdạy học cũng tạo sự đam mê cho học sinh, thay đổi cách sống thụ động, liên

hệ trực tiếp với những hành động của bản thân và xã hội là đúng hay sai, từ

đó giúp các em tránh được những cám dỗ của xã hội Vận dụng phương phápnày giáo viên sẽ giúp cho học sinh hiểu được bản chất, vai trò và nội dungcủa phần công dân với đạo đức

Từ lý do trên việc sử dụng các mẩu chuyện, các tấm gương đạo đức đểdạy học phần công dân với đạo đức ở chương trình lớp 10 trở nên phù hợp,giúp học sinh trở nên chủ động hơn trong học tập góp phần nâng cao hiệu quảdạy và học môn GDCD

2 Mục đích: Sử dụng truyện kể nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy phần “Công dân với đạo đức”

Nhằm mục đích định hướng cho học sinh hiểu được nội dung, tạo tínhhứng thú và nhận thức thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả dạy học, trang bị

một cách có hệ thống những tri thức khoa học cơ bản, phổ thông, thiết thực

và hiện đại Thông qua truyện kể giúp cho học sinh hiểu nội dung lồng ghéptri thức một cách chủ động tự giác và vận dụng sáng tạo kỹ năng GDCD vàocuộc sống, liên hệ trực tiếp với những hành động cụ thể như: Có ý thức từnhững việc làm, việc học, việc ứng xử với mọi người xung quanh, biết ủng hộcái đúng, cái tiến bộ, b iết đấu tranh chống lại cái sai, lạc hậu bảo thủ, biết kếthừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc và nhân loại

Nhận thức đúng đắn và thực hiện đầy đủ nhiệm vụ của môn GDCD sẽgiúp giáo viên tránh được những sai lầm về nhận thức và hành động trong quátrình giảng dạy

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I TỔNG QUAN NHỮNG THÔNG TIN LIÊN QUAN VỀ NHỮNG VẤN

ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU

1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu:

Các câu chuyện phù hợp với nội dung chương trình dạy học môn GDCDlớp 10 phần công dân với đạo đức

* Phạm vi nghiên cứu: Các câu chuyện đạo đức phù hợp với chương

trình GDCD lớp 10 phần công dân với đạo đức

2 Phương pháp nghiên cứu:

- Đề tài này được tiến hành bằng cách sử dụng các phương pháp nghiêncứu khoa học giáo dục

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Đọc sách, báo, tạp chí chuyênngành về các vấn đề liên quan đến đề tài nhằm thu thập các quan điểm lý luậndạy học cơ bản, để có cơ sở lý luận nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thực tiễn: Sưu tầm các tình huống, chuyện kể trong đờisống, trong các tài liệu

- Phương pháp so sánh, chọn lọc, phân tích, tổng hợp khái quát hóa

3 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được những mục đích trên, đề tài có những nhiệm vụ sau:

- Sưu tầm chọn lọc những câu chuyện đạo đức làm cơ sở cho nghiên cứu

đề tài Nghiên cứu nội dung chương trình môn GDCD lớp 10 phần công dânvới đạo đức từ đó sử dụng các câu chuyện phù hợp trong từng tiết học

- Chỉ ra những thuận lợi, khó khăn khi sử dụng các câu chuyện đạo đứctrong dạy học và đề xuất biện pháp khắc phục

4 Thực trạng việc giảng dạy bộ môn GDCD ở nhà trường hiện nay

- Giáo viên được đào tạo và tập huấn thường xuyên về đổi mới phươngpháp dạy học

- Xã hội hiện nay tạo điều kiện cho con người (GV và HS) có điều kiệntiếp cận nhiều nguồn thông tin từ nhiều phương tiện khác nhau

- HS đã tiếp cận với phương pháp dạy học này từ những năm học cấpdưới, nên khá quen thuộc với giờ học Ngoài ra một số học sinh có kỹ năng

kể chuyện nên đã hỗ trợ giáo viên tổ chức giờ dạy thành công

- Sử dụng phương pháp kể chuyện phát huy được tính tích cực, chủđộng, sáng tạo cho học sinh trong giờ học, tạo ra cho không khí giờ học sôinổi, học sinh rèn luyện cho mình được tinh thần hỗ trợ, tương tự, hợp tác lẫnnhau để giải quyết được nội dung của bài học Qua đây học sinh có cơ hội đểthể hiện năng lực của bản thân và nâng cao năng lực giao tiếp của mình, từ đórút ra được kết luận đúng đắn, những cách ứng xử phù hợp, đồng thời giúpgiáo viên giảm bớt thời gian đứng lớp, thuyết trình giảng giải

- Phương pháp kể chuyện dễ kết hợp với các phương tiện và phươngpháp dạy học khác như: tranh ảnh, máy chiếu, phương pháp thảo luận, thuyếttrình, đàm thoại nhằm làm tăng thêm ý nghĩa của câu chuyện trong giờ học

- Phương pháp kể chuyện phù hợp tâm sinh lý lứa tuổi học sinh, khắcphục được sự nhàm chán của phương pháp dạy học truyền thống Vì vậy, gâyhứng thú cho người học, trang bị cho học sinh vốn tri thức và những bài họccho cuộc sống của bản thân

*Khó khăn:

- Đa số giáo viên cònbị ảnh hưởng nặng nề của phương pháp dạy họctruyền thống, nên việc sử dụng các câu chuyện đạo đức để dạy phần công dânvới đạo đức còn mới lạ không tránh khỏi trong một số kỹ năng và nội dungkiến thức

- Đòi hỏi giáo viên phải có nhiều kỹ năng, phải nắm chắc được nội dungbài dạy, có sự hiểu biết về cuộc sống để lựa chọn các câu chuyện phù hợp,điển hình sát với thực tế cuộc sống, với địa phương, với tâm lý lứa tuổi họcsinh sẽ đạt hiệu quả cao

- Sử dụng các câu chuyện để giảng dạy phần công dân với đạo đức nếugiáo viên không có sự lựa chọn các mẩu chuyện phù hợp và không biết cáchthâu tóm nội dung câu chuyện mất nhiều thời gian thì đây là một khó khăncho việc sử dụng phương pháp này

- Do môn GDCD là môn không thi tốt nghiệp nên tâm lý học sinh ítquan tâm sâu sắc như những môn học khác

- Năng lực học sinh không đồng đều đôi khi việc kể chuyện là sự máymóc không hiệu quả Mặt khác phương pháp kể chuyện của một số giáo viênchưa hấp dẫn, chưa biết biểu lộ được tình cảm yêu ghét, buồn vui, nên chưatạo được sự hấp dẫn, cuốn hút sự chú ý của học sinh

- Tài liệu tham khảo đặc thù phục vụ cho môn GDCD 10 chưa thậtphong phú và phổ biến

- Học sinh chưa tự giác học tập, ít tham khảo sách vở, mải chơi Các emchưa có thói quen chủ động tìm hiểu, khám phá bài học nếu không được giaonhiệm vụ cụ thể Các em ngại đi tìm tư liệu cho bài học, tiếp thu bài một cáchthụ động

- Một vấn đề nữa là lượng thời gian dành cho bộ môn này còn ít (1tuần/1tiết) Sách mới viết hiện nay nội dung rất phong phú, hợp với trình độ họcsinh nhưng nếu giáo viên dạy bộ môn mà không có sự đầu tư thì giờ học sẽrất nhàm chán, thậm chí học sinh không chú ý lắng nghe Thực trạng chothấy, học sinh chưa hứng thú học bộ môn này

II NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

1 Cơ sở lý luận: Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, nhân loại

từng bước trải qua các nền văn minh khác nhau, từ nền văn minh nông nghiệpcho đến văn minh tin học hiện đại, dù rằng mỗi thời đại có những lý do khácnhau để tiến hành tổ chức bộ máy Nhà nước hay cách thức để tiến hành quản

lý xã hội, thế nhưng ở mọi giai đoạn lịch sử đều có chung một điểm cơ bản đóchính là quan niệm của họ về việc truyền thụ tri thức và giáo dục đạo đức chocon người như thế nào? Và giáo dục những nội dung cơ bản gì? Để vừa thúcđẩy sự phát triển của xã hội đồng thời phù hợp với quy luật chung của thờiđại, người giáo viên giảng dạy môn GDCD có vai trò quan trọng trong việctrực tiếp truyền thụ tri thức và hình thành nhân cách ở học sinh

Thế nhưng trong đa số chúng ta nói chung và học sinh chúng ta nóiriêng khi nói đến bộ môn GDCD hay môn triết học, đạo đức học, kinh tế

học chúng ta cùng chung một cảm giác như nhau đó là sự khô khan mangtính triết lý, trừu tượng một cách tương đối khuôn mẫu, bài bản Nhất là khitìm hiểu về các vấn đề chính trị, về các đường lối chính sách của Đảng vàNhà nước thì càng không được hiểu sai lầm về quan điểm cả về tư tưởng,chính vì thế mà khi tiếp xúc với môn học chúng ta đều có chung một thái độ engại

Hơn nữa hiện nay một số giáo viên còn quan niệm đây là môn học phụkhông thi tốt nghiệp, vì vậy mà việc đầu tư cho bộ môn chưa cao, chưa pháthuy tốt những đặc trưng cơ bản của bộ môn với lẽ đó mà vị thế của môn họcchưa thật xứng với tầm của nó trong trường phổ thông, từ đó dẫn đến họcsinh tỏ ra thái độ thiếu tích cực trong việc tìm hiểu môn học GDCD Chính vìvậy để tiết học gây được sự hứng thú cho học sinh, tôi đã sử dụng chuyện kểtrong giảng dạy để dạy phần công dân với đạo đức

Để làm được tôi đã sưu tầm hệ thống các mẩu chuyện phù hợp với nộidung bài học để học sinh tiếp thu tri thức một cách dễ dàng Vì vậy việc sưutầm các mẩu chuyện có chọn lọc, phù hợp, sắc bén mang tính đặc trưng vớinội dung kiến thức sẽ giúp cho học sinh dễ hiểu bài, khắc sâu kiến thức vừa

mở rộng sự hiểu biết của mình đồng thời vận dụng tốt hơn nội dung của bàihọc vào thực tiễn

Bất kỳ phương pháp dạy học nào cũng dựa trên cơ sở tâm lý nhất định,nhằm để tạo nên sự mới mẻ, kích thích sự hứng thú, thúc đẩy ham muốnkhám phá tìm hiểu chân lý tri thức của học sinh Thực tiễn dạy học cho thấyrằng những tri thức nào khơi dạy được ở học sinh những cảm xúc tích cực,mạnh mẽ sẽ được các em lĩnh hội một cách nhanh chóng và vững chắc hơn sovới nhữn tri thức mà các em dửng dưng, không có thái độ gì đặc biệt đối với

nó Một trong những đặc điểm nổi bật trong đời sống tình cảm của HS THPT

là sự nhạy cảm với những ấn tượng mới của đời sống Ở mứ độ nhận thức các

em đã biết sử dụng thao tác tư duy để giải quyết những vấn đề đặt ra Vì vậykhi sưu tầm các mẩu chuyện dạy học môn GDCD lớp 10 giáo viên cần phát

huy tính liên hệ thực tiễn của các em, bằng những câu chuyện thường gặptrong đời sống xã hội sẽ có sự liên tưởng tốt hơn và dễ hiểu bài hơn Nắmvững được đặc điểm tâm sinh lý của học sinh để lựa chọn phương pháp dạytốt là rất cần thiết Giáo viên cần tìm những câu chuyện có tính sắc bén, ngườithật, việc thật để tác động vào việc nhận thức của các em, các câu chuyện này

sẽ có những hiệu quả và tính thuyết phục lớn trong việc giáo dục đạo đức,những tình huống trong câu chuyện sẽ trở thành những bài học cho học sinhlàm hành trang bước vào đời

2 Cơ sở thực tiễn:

Sử dụng truyện kể là ví dụ thực tiễn có tính thực tế cao, nó cung cấp chohọc sinh những thông tin diễn ra trong cuộc sống hàng ngày, thông qua câuchuyện mà học sinh có thái độ, ý kiến riêng của mình về câu chuyện đó Tạođiều kiện cho các em nghĩ đến vấn đề đang diễn ra trong thực tế cuộc sống cóliên quan đến bài học, đối chiếu với nội dung bài học để hiểu biết sâu sắc hơnđiều cần học Các em sẽ củng cố hành vi của bản thân phù hợp với thực tiễncuộc sống Vì vậy để tiến hành có hiệu quả nội dung bài học thông qua cácmẩu chuyện đạo đức thì giáo viên cần phải trực tiếp sưu tầm, tìm hiểu cốt lõinội dung câu chuyện Các câu chuyện phải phù hợp với nội dung bài học vàphải ngắn gọn để tiết kiệm thời gian Giáo viên có thể tóm tắt lại tình tiết củacâu chuyện cho dễ hiểu và ngắn gọn hơn

Nguồn sưu tầm các câu chuyện để vận dụng trong giảng dạy cũng rất đadạng, giáo viên có thể sưu tầm trên các loại sách báo, tạp chí, đài phát thanh,đài truyền hình, mạng Intenet và sưu tầm theo từng chủ đề, từng nội dung

cụ thể trong bài dạy Việc sưu tầm các câu chuyện cũng phải chú ý phát huytính chủ động nhận thức của học sinh, sưu tầm phải dựa trên mục tiêu bài học

về kiến thức, kỹ năng, thái độ Hơn nữa sưu tầm các câu chuyện cần phải xuấtphát từ đặc điểm tâm lý, trình độ nhận thức của học sinh để tìm ra những câuchuyện phù hợp, các câu chuyện cũng đảm bảo tính vừa sức, tính phát triển tưduy của học sinh Các câu chuyện không khó hiểu mà mang tính giáo dục cao

đối với học sinh Các câu chuyện hay có những tình huống mở cho học sinh

sẽ kích thích học sinh chăm chú và cùng thảo luận

Nắm bắt được những cơ sở trên việc sưu tầm các câu chuyện để giảngdạy phần công dân với đạo đức sẽ dễ dàng đối với giáo viên đồng thời gópphần trong việc sử dụng nó để giảng dạy đạt hiệu quả cao hơn

Với tư cách là giáo viên giảng dạy bộ môn, tôi xin trình bày một vàikinh nghiệm nhỏ mà tôi đã từng thực hiện bởi phương pháp này đã và đangmang lại cho tôi nhiều niềm tin trong nhiều giờ dạy

3 Các giải pháp sử dụng truyện kể để dạy học chương trình GDCD lớp 10 phần công dân với đạo đức

Trong quá trình giảng dạy giáo viên có thể sử dụng các câu chuyện vàonhiều dạng khác nhau nhằm những mục đích khác nhau Nhưng nhìn chung

có 3 dạng cơ bản thường được các giáo viên sử dụng một cách có hiệu quả

3.1 Sử dụng câu chuyện để dẫn dắt vào nội dung bài học

Khi giảng giáo viên sử dụng phương pháp thuyết trình dùng lời nói đểdẫn dắt học sinh vào bài học hoặc vào một phần nào đó của cấu trúc bài học,

sử dụng các câu chuyện giáo viên có thể dẫn dắt học sinh vào bài học mộtcách trực tiếp tạo sự chú ý của học sinh Có hai hình thức để dẫn học sinh vàobài học:

* Sử dụng truyện kể để vào bài mới

Đây là hình thức giáo viên dùng một câu chuyện có nội dung phù hợpvới chủ đề bài học để đưa học sinh vào bài thay cho phần thuyết trình vào bài

Từ nội dung của câu chuyện giáo viên làm rõ chủ đề của bài học và bằngnhữgn câu hỏi có tính liên kết để dẫn học sinh vào bài mới, học sinh sẽ thấycảm giác hứng thú đê bước vào bài

Chẳng hạn để dẫn học sinh vào bài 10 Quan niệm về đạo đức giáo viên

có thể bắt đầu giảng bằng câu chuyện Bác Hồ trong đời thường, qua đó rút

ra những kết luận về sự giản dị thanh đạm của Bác Hồ, Bác là người có đạo

đức tốt, là tấm gương sáng cho chúng ta noi theo Vậy để hiểu rõ hơn về đạođức chúng ta cùng tìm hiểu bài học hôm nay

* Sử dụng truyện kể để dẫn học sinh vào từng phần kiến thức của bài họcCũng giống như sử dụng câu chuyện để vào bài mới, chỉ có điều khác ởđây giáo viên sử dụng câu chuyện để vào một phần nào đó, một đơn vị kiếnthức nào đó của bài học

Ví dụ: Để dẫn học sinh vào phần kiến thức thứ hai Lương tâm của bài11: Môt số phạm trù cơ bản của đạo đức Giáo viên có thể bắt đầu bằng câu

chuyện Sự ngỗ nghịch đáng ân hận suốt đời (trích trong Dế mèn phiêu liêu

ký của nhà văn Tô Hoài) Để giúp cho học sinh thấy rõ lương tâm là năng lực

tự đánh giá và điều chỉnh hành vi đạo đức của bản thân trong mối quan hệ vớingười khác và xã hội

3.2 Sử dụng truyện kể để làm rõ tri thức

Là hình thức giáo viên dùng câu chuyện để làm sáng tỏ tri thức của bàihọc, qua nội dung câu chuyện học sinh sẽ nắm được tri thức bài học hay nóicách khác là thay cho việc dùng lý luận để phân tích, lý giải tri thức bài họccho học sinh Đây là hình thức củng cố một lượng kiến thức của một phần nộidung bài học

Ví dụ: Trong phần đơn vị kiến thức Nhân nghĩa của bài 13, giáo viên có

thể sử dụng câu chuyện “Trái tim hoàn hảo” (trích trong Quà tặng cuộc

sống - NXB Tuổi trẻ) Qua câu chuyện giúp cho học sinh cảm nhận được rằngcuộc sống sẽ thật đẹp đẽ và có ý nghĩa khi chúng ta biết sẻ chia với nhữngngười xung quanh, biết yêu thương đồng loại, biết vui cùng niềm vui, biếtbuồn cùng nỗi buồn của những người xung quanh

3.3 Sử dụng truyện kể để củng cố bài học

Đây là hình thức sử dụng các câu chuyện sau khi kết thúc bài học Giáoviên kể cho học sinh nghe một câu chuyện có nội dung phù hợp với bài học,trong đó nhấn mạnh đến những chi tiết thể hiện tri thức của bài học để củng

cố tri thức đã truyền thụ cho học sinh