Đông cung hoàng tử Cảnh qua Đại Nam Thực Lục

Sử sách ghi lại diễn biến thời kỳ này khá đầy đủ, do nhà Nguyễn sau khi giành chính quyền đã quan tâm đến việc chép lại sử cha ông. Một cơ quan chuyên về việc này được thành lập, biên soạn cuốn Đại Nam Thực Lục-bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn, mục đích là ghi lại chân thực về lịch sử triều đại nhà Nguyễn từ thời chúa Nguyễn Hoàng di dân khai hoang vùng Thuận Quảng đến năm Gia Long thứ 18, 1819.

LỜI MỞ ĐẦU

Lịch sử Việt Nam qua suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước đãtrải nhiều triều đại phong kiến Mỗi triều đại đều mang dấu ấn riêng nhưnggặp nhau ở điểm chung là luôn lập ngôi Thái tử là người kế vị vương quyềnkhi vua cha qua đời hoặc nhường ngôi Quan niệm thế tục được duy trì từđời này qua đời khác theo kiểu cha truyền con nối Các vị hoàng đế thườngchọn trong số các con trai của mình một người có đủ tài trí lập lên làm thái

tử, sau khi vua cha nhường ngôi sẽ lên làm vua, tiếp tục cai trị đất nước, duytrì vương quyền của dòng họ

Đông cung Cảnh là một trong số những hoàng tử có những nét khácbiệt so với các hoàng tử khác Hoàng tử đã qua đời khi chưa một ngày lênngai vàng Cuộc đời hoàng tử không dài, và vì chưa lên ngôi vua nên sửsách ghi lại về hoàng tử cũng rất hạn chế Vấn đề đặt ra ở đây gây khá nhiềutranh cãi: cuộc đời và di nghiệp của ông như thế nào? Bản thân tôi là thế hệhậu thế, quan tâm đến vấn đề cha ông, muốn góp phần nhỏ sức mình vàodòng chảy chung tìm về nguồn cội

Sử sách ghi lại diễn biến thời kỳ này khá đầy đủ, do nhà Nguyễn saukhi giành chính quyền đã quan tâm đến việc chép lại sử cha ông Một cơ

quan chuyên về việc này được thành lập, biên soạn cuốn Đại Nam Thực

Lục-bộ sử của Quốc sử quán triều Nguyễn, mục đích là ghi lại chân thực về lịch

sử triều đại nhà Nguyễn từ thời chúa Nguyễn Hoàng di dân khai hoang vùngThuận Quảng đến năm Gia Long thứ 18, 1819

Với niềm đam mê tìm hiểu về nhà Nguyễn cùng sự giúp đỡ nhiệt tình

của các thầy cô, các bạn, đặc biệt là, đã giúp tôi thực hiện đề tài: Đông cung hoàng tử Cảnh qua Đại Nam Thực Lục Do khuôn khổ của một bài niên

luận và lượng kiến thức của cá nhân chưa thật đầy đủ, bài viết chắc chắnkhông tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý và trao đổicủa mọi người để bài viết hoàn thiện hơn Xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

1 Vài nét về lịch sử Việt Nam giai đoạn 1771-1802

Trong lịch sử Việt Nam, thế kỷ XVIII được mệnh danh là"Thế kỷchiến tranh nông dân" Cuộc khủng hoảng trầm trọng bắt đầu từ ĐàngNgoài Chính quyền Lê Trịnh tỏ ra hoàn toàn bất lực trước các vấn đề kinh

tế xã hội Triều chính mục nát suy đồi Sự bất bình của mọi tầng lớp nhândân cuối cùng đã tụ hội lại dưới ngọn cờ khởi nghĩa của anh em nhà TâySơn Phong trào Tây Sơn đã đạt tới một tầm cao mới, trở thành lực lượngđại diện cho lợi ích của dân tộc Đất nước đang phát triển đi lên trong một tưthế mới thì Quang Trung đột ngột qua đời vào năm 1792, khi mới 39 tuổi,

bỏ lại cả một sự nghiệp lớn còn dang dở Người kế vị ông là Quang Toản đãkhông đủ sức gánh vác trọng trách được giao phó

Trước đó, ngay từ năm 1788, lợi dụng sự bất hoà trong anh em TâySơn, Nguyễn Ánh đã bí mật đưa lực lượng trở lại Gia Định Thất vọng trước

sự bất lực của quân Xiêm, Nguyễn Ánh tăng cường tìm kiếm sự giúp đỡ củangười Pháp

Ý đồ cầu viện Pháp xuất hiện từ 1777 Trong khi lẩn trốn sự truy đuổicủa quân Tây Sơn Nguyễn Ánh gặp gỡ và được sự che chở của cha cốGeorges Pigneau de Behaine (trong sử thường gọi là Bá Đa Lộc) Năm 1784,trong khi còn đang cầu cạnh vua Xiêm, Nguyễn Ánh đã nhờ Bá Đa Lộcmang thư cùng người con trai 4 tuổi của mình là hoàng tử Cảnh làm con tinsang cầu cứu nước Pháp Đựợc sự uỷ nhiệm của Nguyễn Ánh, Bá Đa Lộc đã

ký với triều đình Pháp một bản hiệp ước vào năm 1787 Theo đó vua Phápcam kết giúp Nguyễn Ánh về quân sự để khôi phục lại đất đai, đổi lại họđược quyền lợi ở cảng Hội An và đảo Côn Lôn

Dựa vào sự giúp đỡ của Pháp và các thế lực đại địa chủ Gia Định, lựclượng của Nguyễn Ánh ngày càng mạnh Lợi dụng mâu thuẫn nội bộ ngàycàng nặng nề của quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh đã dần chiếm được vươngquyền Tháng 6 năm 1801, Nguyễn Ánh chiếm được thành phú Xuân, quân

Tây Sơn tan vỡ, quang Toản phải bỏ chạy ra Thăng Long Tháng 7, thànhThăng Long rơi vào tay quân Nguyễn Ánh Triều đại Tây Sơn chấm dứt

Nguyễn Ánh lên ngôi, lấy niên hiệu là Gia Long, tiếp tục thời kỳ trị vì

bị đứt quãng của các chúa Nguyễn trước đây Đóng góp vào sự nghiệpchung ấy phải kể đến công lao của rất nhiều vị danh tướng, sự viện trợ củaphương Tây trong đó nổi lên vai trò của Bá Đa Lộc Dưới danh nghĩa truyềngiáo, Bá Đa Lộc như là "sứ giả của hai nước" Cho nên khi phong trào giaothương Âu-Á vẫn tiếp tục mà nhà Tây Sơn bị ném sang bên lề một phần nàothì Gia Định thay mặt Đại Việt nhận lãnh tất cả những ưu thế được đưa đến.Tất nhiên họ đến và mang theo cả văn hoá của họ Bá-đa-lộc mang hoàng tửCảnh đi cầu viện, đem về Gia Định không phải chỉ một hiệp ước tuy khôngthi hành nhưng cũng kêu gọi người tới mà còn một ông hoàng trừ nhị biếtđọc kinh và quả quyết hứa rằng sứ mệnh của ông là'làm cho dân chúng tôitrở lại đạo" Đặt trong bối cảnh chung của lịch sử lúc này, cuộc đời Hoàng

tử Cảnh đã có những biến động, nhất là từ khi ông theo Bá-đa-lộc Tuy mấtsớm nhưng những năm tháng tuổi trẻ ông cũng đã đóng góp rất nhiều trongquá trình giành lại vương triều Nguyễn Cùng lật lại sách sử cũ, mà chính

yếu ở đây là qua Đại Nam Thực Lục chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện hơn

2 Đông cung Hoàng tử Cảnh

2 1 Cuộc đời và thân thế hoàng tử

Đại Nam Thực Lục có chép về hoàn cảnh ra đời của hoàng tử Cảnh

khá rõ nét: "Năm Canh Tý, lại năm thứ 1 [1780] (Lê - Cảnh Hưng năm thứ 41,Thanh -Càn Long năm thứ 45, năm ấy vua mới lên ngôi nên lại chép năm thứ1) mùa xuân, tháng Giêng, ngày Quý Mão, vua lên ngôi vương Tháng 3,ngày Tân Tỵ, hoàng tử cả Cảnh (tức là Anh Duệ Hoàng thái tử) sinh, donguyên phi Tống thị (tức là Thừa thiên Cao hoàng hậu ;phi là con gái ngoại

tả chưởng dinh Tống Phước Khuông, tổ tiên là người Bùi Xá, huyện TốngSơn, buổi đầu theo Thái tổ vào Nam trấn, ở tại An Quán dinh Quảng Nam.Khi Duệ Tông vào Nam, phi theo Phước Khuông vào Gia Định Năm Mậutuất vua sửa lễ cưới, tấn phong làm nguyên phi) "1

Đại Nam Thực Lục đã trích dẫn "Bá Đa Lộc là người Phú Lãng Sa,

thường qua lại khoảng Chân Lạp và Gia Định, nhân đến yết kiến vua và xingiúp sức Vua lấy lễ khách mà đãi Đến đây vua mời đến, dụ rằng : “Hiệnnay giặc Tây Sơn chưa dẹp được, bốn mặt kinh đô còn nhiều đồn lũy mà đảoThổ Châu và đảo Phú Quốc không chỗ nào ở yên được, vận nước ta gặpbước gian truân, khanh đã rõ rồi Khanh có thể vì ta đi sứ sang Đại Tây, nhờđem quân sang giúp ta được không ?” Bá Đa Lộc xin đi Hỏi lấy gì làm tin.Vua nói : “Đời xưa các nước giao ước cùng nhau, lấy con làm tin Ta lấycon là Cảnh làm tin Cảnh 4 tuổi, mới lìa lòng mẹ, ta đem ủy thác chokhanh, mong khanh khéo bảo hộ Non sông cách trở, đường sá gian nan, nếu

có biến cố thì khanh nên giữ Cảnh mà tránh”2 Như vậy, hoàng tử Cảnh đi theocha cố Bá-đa-lộc từ khi còn là một đứa trẻ 4 tuổi Tiếp xúc với văn minh nướcngoài và đạo Thiên Chúa mà các vua nhà Nguyễn sau này vẫn dùng với chữ "tảđạo"- hoàng tử chắc chắn có sự ảnh hưởng mạnh nếu không muốn nói là đãtiếp thu

1 Đại Nam Thực Lục, tập 1, phần 5, trang 208

2

Đại Nam Thực Lục, tập 1, phần 5, trang 216-218

Sau khi trở về quê hương, hoàng tử được chính thức sắc phong làmĐông cung hoàng tử Vua sắc rằng : “Cha có con như trời có nguyên khí.Nguyên khí lớn lên, thì đạo trời mới thịnh Họ có ngành như sông có nhánh,nhánh trên mà sâu, thì dòng sông càng xa Cho nên thánh đế minh vương,đương lúc thái bình, còn nghĩ lập ngôi thái tử; huống nay đánh đông đánhtây, đương lúc dẹp loạn, há quên dựng người nối ngôi ! Nguyễn Phúc Cảnh

là con cả của nhà, là vua sau của nước Học thì lo cầu văn chương lễ nhạc,gần theo những bực hiền lương; đạo thì lo tìm tâm pháp thánh hiền, nhờ cậycác quan sư phó Tuy trạc tuổi hãy còn non trẻ, việc nên chăng chẳng khácmọi người; nhưng gian hiểm đã từng trải quan, lịch số trời tất ở con đó Naylập làm Đông cung Cảnh quận công, để thống nhất lòng dân, hợp lời nghịluận Phải làm cho tâm đức xứng ánh sáng của Tiền tinh(1); khiến cho ngườiđời thấm ơn sâu của Tiểu hải(2) Mưu hay để cho con cháu, hoa vàng rõ nhưnhật nguyệt sáng thêm; điềm lành vun đắp cơ đồ, lịch ngọc dài như càn khônmuôn thuở”

Rõ ràng việc Hoàng tử Cảnh được sắc phong làm hoàng tử là mongmuốn của Nguyễn Ánh dựa trên thực tế con người và tài năng ,cả nhữngthăng trầm đã có trong cuộc đời của ông Việc để ông làm con tin đi cùngBá-đa-lộc sang cầu cứu vua Pháp cũng chứng tỏ tầm quan trọng của ôngtrong con mắt vua Nguyễn Ánh, là người được chọn sẽ nối nghiệp cơ đồ saunày

2.2 Sự nghiệp của Đông cung Hoàng tử Cảnh

Những năm tháng sống trên đất khách quê người, tiếp xúc với một nềnvăn hoá hoàn toàn xa lạ so với khuôn phép đạo lý của vương triều, Hoàng tửCảnh đã tiếp thu đạo giáo-thứ đạo bị coi là"tả đạo" ở xứ An Nam này, màbiểu hiện rõ nhất, gây bàng hoàng cho cả vương triều Nguyễn Ánh là việcông nhất định không chịu quỳ lạy trước tổ tiên Chính vì vậy việc quan trọngnhất lúc này là làm sao kéo hoàng tử trở về với nguồn cội bản gốc cha ông

và ngăn cách bớt sự gần gũi với các cha cố, cha đạo (ở đây người có ảnh

(

1, 2 Tiền tinh là sao trước; Tiểu hải là biển nhỏ, đều chỉ ngôi Thái tử

hưởng lớn nhất đến hoàng tử chính là Bá-đa-lộc) Sau những nỗ lực nhấtđịnh, ông cũng đã quay trở lại đúng với bản chất của một ông hoàng Đôngphương, học kinh thư lễ nghĩa và có 3 vợ - thay vì tuyên bố theo đạo và sẽđưa đất nước này theo đạo như ban đầu mới trở về

Hoàng tử dần được vua cha ban cho quyền lực và tham gia trực tiếpvào các trận đánh với quân Tây Sơn như trận đánh Chiêm Dinh,La Qua thunhiều thắng lợi Ông được giao trấn giữ thành Diên Khánh, là nơi hiểm yếu

mà trước khi đi vua đã căn dặn “ Đất Diên Khánh bốn mặt đều là chiếntrường, dân chúng lầm than lắm rồi Ta ngày đêm vất vả, nếm đủ đắng caymới giành được miếng đất ấy Con nên chuyên tâm, trong giữ yên dân, ngoài

lo chống giặc, để đáp tấm lòng mong mỏi của dân và khiến quân giặc phải

sợ Con phải gắng làm như chính ta trông thấy” Như thế đã thấy phần nào

vị trí của hoàng tử trong vua.Việc chăm lo để Đông cung xa rời dần đạo,quay về với nếp cũ gia phong cũng được coi trọng Vua lại nói : “Đế vương

từ xưa chưa ai là không học Thế cho nên Thái Giáp làm được cháu hiền củaVua Thang, Thành Vương làm được vua giỏi của nhà Chu, cũng đều nhờhọc mà nên đức Khi việc binh rỗi con nên vâng theo sư phó, chăm đọc kinhsách, khiến cho sự học được sáng tỏ, nghiệp đức được tiến lên Đến như đốivới xung quanh thì nên gần người ngay thẳng, xa kẻ gian tà, thế mới gọi làsáng suốt biết người".3

Hoàng tử còn tham gia viết sách Hiển trung chư thần liệt truyện nhằm

khích lệ lòng binh sĩ, hay dâng tấu lên vua những việc không phải và cũng

có thể coi là người khá quan tâm đến đời sống nhân dân.

Đại Nam Thực Lục trích dẫn: "Hà Tiên đói, Mạc Tử Thiêm sai dân

đong thóc ở Kiên Giang, viên quản thủ không cho Tử Thiêm xin ở GiaĐịnh Đông cung Cảnh nói: “Buôn thóc ra ngoài biển thì có lệnh cấm.Nhưng dân ở Hà Tiên cũng là con đỏ của triều đình, sao nỡ thấy đói kém màkhông cứu?” Bèn hạ lệnh cho đạo Long Xuyên bán cho 10 xe thóc GiaĐịnh được mùa, trong cõi yên ổn Đông cung Cảnh dâng sớ tâu và nói:

3

Đại Nam Thực Lục.Tập 1, phần 7, trang 303

“Nhân nay mùa rỗi, xin bắt 10 000 dân phu và số người đồn điền lấy baphần mười, ủy cho Công bộ Trần Văn Thái đem đi Quang Hóa lấy gỗ vánchở về, đóng thêm 50 chiếc thuyền đi biển, để sẵn cho quân dùng”.4

"Đông cung Cảnh cho quân đi đánh giặc ở La Qua, giết được voi giặc,giặc vỡ chạy Báo tin thắng trận"5

Bộ binh của Đông cung từ thượng đạo đánh úp phá được ba bảo HàNha, Thị Dã và Chủ Sơn, bắt được hơn 2 000 quân giặc.6

Sau vua truyền ông về trấn Gia Định Cuộc đời ông chỉ kéo dài đượcđến năm 22 tuổi thì mất, truy đặt thụy là Anh duệ hoàng thái tử (năm GiaLong thứ 4)

KẾT LUẬN

Có thể thấy cuộc đời hoàng tử Cảnh không dài so với một đời ngườinhưng ông cũng đã trải qua nhiều thăng trầm, tham gia trực tiếp vào cuộcchiến giữa triều Tây Sơn và Nguyễn Ánh, được sắc phong làm Đông cunghoàng tử chờ ngày lên ngôi kế vị ngai vàng

Những tưởng Hoàng tử Cảnh qua 4 năm tuổi thơ sống bên Bá-đa-lộc(đồng thời cũng là một cố vấn trực tiếp mang đến cho Nguyễn Ánh nhữngthành tựu của phương Tây), cũng như bao đứa trẻ khác đã theo khuynhhướng tự nhiên mà hướng về Thiên Chúa giáo Nhưng cuối cùng ông vẫn trở

về đúng nghĩa một ông hoàng Đông phương Điều này hoàn toàn có thể lýgiải được, theo như lời bà Thái hậu: "Có gì lạ đâu, thằng bé vừa mới về chưanhận được chút giáo dục phong tục của ta, chỉ thấy toàn những điều trái lạithì làm sao nó làm theo lời ta bảo được Để yên rồi lâu ý tưởng nó sẽ giốngnhư của chúng ta."7

Đóng góp của ông vào cuộc chiến của quân Nguyễn Ánh cũng khôngphải là nhỏ Ông cũng được vua cha giao phó rất nhiều trọng trách và giaocho trấn giữ những vị trí hiểm yếu như thành Diên Khánh, đất Gia Định.Bên cạnh việc chỉ đạo Đông cung việc quân cơ,vua còn chú ý dạy ông cáchcai quản tướng lĩnh,khuyên dạy cách tu thân thành tài

Hoàng tử có thể coi là người đầu tiên trong số các hoàng tử triều đạiphong kiến ra nước ngoài,mà ra đi từ rất sớm - năm 4 tuổi Với thân phậncủa mình, tuổi thơ ông sống trong sự dạy bảo, chở che của một vị cha cốđạo Thiên chúa thay vì vòng tay cha mẹ -hay vua và hoàng hậu Đây là điềukiện khách quan để hoàng tử tiếp xúc sớm với phương tây và đi theo Đạothay vì các lễ nghi phong kiến Để rồi chính việc ông theo Đạo đã kéo theohàng loạt các sự kiện triều chính, mà tiêu biểu là vụ viên đại thần TốngPhúc Đạm trước vốn là người sùng Nho mà nay xin theo được theo đạoThiên chúa.8

Rõ ràng chúng ta không thể phủ nhận vai trò của các nhà truyền giáovào Việt Nam, đặc biệt là thời gian này Thiên chúa giáo đã có chỗ đứng khávững chắc trong dân chúng Nó xâm nhập vào chính những vị hoàng thânquốc thích, và từ đó lan rộng ra theo mô hình dây truyền, người này truyềnngười kia Hoàng tử Cảnh chính là một trong những vị hoàng thân quốcthích ấy,nếu không muốn nói là người chủ đất nước của nhà Nguyễn trongtương lai.Những đặc tính của đạo đe doạ đến quyền hành tối cao của vuanên việc để hoàng tử Cảnh tiếp tục theo đạo là điều không tưởng, mà dầnđưa ông về với phong tục tập quán cha ông là điều cấp thiết.Để trả ơn cônglớn của Bá-đa-lộc, vua vẫn để ông ta bên cạnh hoàng tử nhưng cũng dầntách ông,tách khỏi ảnh hưởng của đạo với đông cung Cảnh.Điều đó lỳ giải vìsao traong thời gian đầu ông ta luôn cận kề hoàng tử, về sau lại ít xuất hiệnhoặc tìm cớ thoái thác đi theo Đông cung Cảnh hành quân chinh chiến Cóthể nói cuối cùng thì truyền thống vẫn chiến thắng sự du nhập mới,hoàng tửvẫn trở về theo Nho gia.

PHỤ LỤC

Hoàng tổ ta là Thánh tổ Nhân hoàng đế, ngửa trông công trước, tỏ rõ

phép đời, năm Minh Mệnh thứ 2 mở đặt Sử quán, sai quan soạn sách Liệt

thánh thực lục, chia ra từng kỷ, từ Thái tổ Gia dụ hoàng đế đến Hiếu định

hoàng đế làm Tiền biên, tỏ rõ nguyên ủy của đức nhà ; từ Thế tổ Cao hoàng

đế trung hưng về sau làm Chính biên, để nêu lớn cái nghĩa nhất thống Cânnhắc thể lệ, quyết định tự ý trên, thật là cách đúng đắn của nghìn xưa, đểlàm phép cho muôn đời noi theo vậy

Hoàng khảo ta là Hiến tổ Chương hoàng đế, xa noi lòng hiếu, lo rạnggương xưa, khi mới lên ngôi, rộng tìm sách cũ, đầu mở Sử cục, sai nho thầnvào quán biên chép cho có chuyên trách, các tổng tài đại thần qua lại sửachữa cho chóng thành công Mấy lần đã soạn dạng bản dâng trình, và kínhvâng sửa định càng được tinh tế

Thiệu Trị năm thứ 4 [1844], sách Liệt thánh thực lục tiền biên hoàn

thành Sai đem khắc in, đóng thành từng quyển, đã đem chứa vào kho sách

Hoàng sử rồi Duy bộ Thực lục chính biên về Thế tổ Cao hoàng đế đã hai ba

lần sắc bảo, gia công cứu xét nhuận chính, để đợi in tiếp Tính từ năm MinhMệnh thứ 2 cho đến năm Triệu Trị thứ 7, trải 27 năm, mấy lần soạn chépmới được thành biên, nay đã hoàn bị Nhận thấy thánh nhân lưu ý việc soạnchép sử sách, thực là thận trọng đến thế ! Nay ta đức mỏng gánh chịu nghiệp

to, nghĩ công sách nghiệp đã khó khăn, lo việc thủ thành cũng không dễ.Kính nghĩ, bộ sử này trải từ hoàng tổ và hoàng khảo ta trước sau xét định,đối với bao nhiêu mối lớn phép lớn trong sự sáng nghiệp, bao nhiêu côngđức thần thánh rất cao rất dày của Thế tổ Cao hoàng đế ta, thực đã rõ nhưtrăng sao, vang lừng trời đất, cần phải khắc in để rạng rỡ mãi mãi, ngõ hầu

thỏa chút lòng hiếu thảo của ta Gần đây bộ Thực lục về Hoàng tổ Thánh tổ

Nhân hoàng đế và Hoàng khảo Hiến tổ Chương hoàng đế biên soạn đã xong,lần lượt kính đem khắc in, để vào kho sách, dùng để sáng tỏ thêm những văn

mô võ liệt của nước Đại Nam ta tới muôn muôn đời không cùng

Nước Việt Nam ta từ Đinh, Lý, Trần, Lê dấy lên, không triều nào làkhông có sách ghi chép, nhưng tìm được công lao gây dựng ở trước, sựnghiệp rạng rỡ ở sau, để nối dòng chính thống, so sánh thịnh vượng với nhàThương nhà Chu, thực chưa có triều nào tốt đẹp bằng triều này Nhà nước tachịu mệnh trời cho, Thái tổ Gia dụ hoàng đế dựng nghiệp cõi Nam, thầntruyền thánh kế hơn 200 năm, chứa đức chồng nhân kể đã lâu lắm Từ thuởTây Sơn nổi loạn, nhà Lê mất ngôi, thì trời mở đường cho thánh nhân dấylên Kính nghĩ, Thế tổ Cao hoàng đế ta, ứng mệnh trời thuận lòng người, dẹptắt mối loạn, xoay lại đường chính, khôi phục kinh cũ, thống nhất nước nhà,

dư đồ nhất thống, quy mô rộng xa, vừa trung hưng vừa sáng nghiệp, tỏ côngtrước để về sau, cơ nghiệp lâu dài hàng ức muôn năm của nước Đại Nam tagây nền từ đó, đẹp tốt biết chừng nào !

DNTL tập 1, phần 5, trang 193-194

Năm Canh Tý, lại năm thứ 1 [1780] (Lê - Cảnh Hưng năm thứ 41, Thanh -Càn Long năm thứ 45, năm ấy vua mới lên ngôi nên lại chép năm thứ 1) mùa xuân, tháng Giêng, ngày Quý Mão, vua lên ngôi vương

Tháng 3, ngày Tân Tỵ, hoàng tử cả Cảnh (tức là Anh Duệ Hoàng tháitử) sinh, do nguyên phi Tống thị (tức là Thừa thiên Cao hoàng hậu ;phi làcon gái ngoại tả chưởng dinh Tống Phước Khuông, tổ tiên là người Bùi Xá,huyện Tống Sơn, buổi đầu theo Thái tổ vào Nam trấn, ở tại An Quán dinhQuảng Nam Khi Duệ Tông vào Nam, phi theo Phước Khuông vào GiaĐịnh Năm Mậu tuất vua sửa lễ cưới, tấn phong làm nguyên phi)

DNTL tập 1, phần 5, trang 208

Quý Mão, năm thứ 4 [1783] (Lê Cảnh Hưng năm thứ 44, Thanh Càn Long năm thứ 48), mùa xuân, tháng Giêng

-Tháng 2, giặc Tây Sơn Nguyễn Văn Lữ và Nguyễn Văn Huệ vào đánh

phá Thuyền Tây Sơn từ cửa biển Cần Giờ ngược dòng mà lên

Mùa thu, tháng 7, Nguyễn Văn Huệ nghe tin vua ở đảo Côn Lôn, saingười đảng là phò mã Trương Văn Đa đem hết thủy binh đến vây ba vòng,tình thế rất nguy cấp Bỗng mưa gió nổi lớn, bốn bề mây mù kín mít, người

và thuyền cách nhau gang tấc cũng không thấy nhau Sóng biển nổi lên dữdội Thuyền giặc tan vỡ chìm đắm không xiết kể Thuyền vua bèn vượt cácvòng vây, đến đậu ở hòn Cổ Cốt, rồi lại trở về đảo Phú Quốc Quân lươngthiếu thốn, binh sĩ đến nỗi phải hái cỏ tìm củ mà ăn Có người đàn bà buônbán ở Hà Tiên tên là Thị Uyển chở một thuyền gạo đến dâng Vua khen ngợihồi lâu Thuyền vua gặp gió, buồm và cột buồm bị hỏng, lại có thuyền buônđem lá buồm gồi đến dâng

Vua nghe tin Bá Đa Lộc ở Chan Bôn(1) (đất Xiêm), sai người đến mời

Bá Đa Lộc là người Phú Lãng Sa, thường qua lại khoảng Chân Lạp và GiaĐịnh, nhân đến yết kiến vua và xin giúp sức Vua lấy lễ khách mà đãi Đếnđây vua mời đến, dụ rằng : “Hiện nay giặc Tây Sơn chưa dẹp được, bốn mặtkinh đô còn nhiều đồn lũy mà đảo Thổ Châu và đảo Phú Quốc không chỗnào ở yên được, vận nước ta gặp bước gian truân, khanh đã rõ rồi Khanh cóthể vì ta đi sứ sang Đại Tây, nhờ đem quân sang giúp ta được không ?” Bá

Đa Lộc xin đi Hỏi lấy gì làm tin Vua nói : “Đời xưa các nước giao ướccùng nhau, lấy con làm tin Ta lấy con là Cảnh làm tin Cảnh 4 tuổi, mới lìalòng mẹ, ta đem ủy thác cho khanh, mong khanh khéo bảo hộ Non sôngcách trở, đường sá gian nan, nếu có biến cố thì khanh nên giữ Cảnh mà tránh”

Bá Đa Lộc lạy xin vâng mệnh Vua và phi cầm nước mắt đưa con Sai bọnPhó vệ úy Phạm Văn Nhân và Cai cơ Nguyễn Văn Liêm cùng đi Cảnh đirồi, vua bỏ ra một thoi vàng (vàng mười tuổi, 20 lạng) chặt đôi trao cho phimột nửa dặn rằng : “Con ta đi rồi, ta cũng đi đây Phi ở lại phụng thờ quốcmẫu, chưa biết sau này gặp nhau ở nơi nào, ngày nào, hãy lấy vàng này làm

tin” (Năm Minh Mệnh thứ 1, kính khắc và thoi vàng những chữ Thế tổ đế

hậu quý mão bá thiên nhật tín vật(2), tôn cất ở điện Phụng Tiên)

Phạm Văn Nhân và Nguyễn Văn Liêm cùng Bá Đa Lộc đem hoàng cảCảnh sang Tây

Hoàng cả Cảnh sang tới Tiểu Tây Dương(1), gặp khi trong nước ĐạiTây có biến, bèn đỗ ở thành Phong Tỳ Sê Ri(2) nước Tiểu Tây

DNTL tập 1, phần 5, trang 223

Tháng 6

Bá Đa Lộc đem hoàng cả Cảnh sang nước Đại Tây, Phạm Văn Nhân

và Nguyễn Văn Liêm cho Hồ Văn Nghị phụng biểu về hành tại ở Vọng Cácbáo tin, rồi ở lại hầu vua

DNTL tập 1, phần 5, trang 226

Kỷ Dậu, năm thứ 10 [1789] (năm ấy nhà Lê mất, Thanh - Càn Long năm thứ 54

Tháng 6, hoàng cả Cảnh từ nước Tây Dương về Đầu là vua sai Cảnh

sang Đại Tây cầu việc, trải hai năm mới đến nước ấy Vua nước ấy đãi theovương lễ, nhưng cuối cùng không thể giúp được, mới sai thuộc hạ là NguyễnVăn Thắng và Nguyễn Văn Chấn theo Bá Đa Lộc đưa Cảnh về Cảnh từ khivâng mệnh sang Tây, đã được bốn năm, vua để lòng thương nhớ, kịp đượctin báo, tức thì sai Tôn Thất Hội đem binh thuyền ra cửa biển Cần Giờ đón

về Về đến nơi, vua vui mừng lắm, Thắng và Chấn đều xin ở lại làm tôi tớ.Vua cho, đều cho chức Cai đội và cho một nghìn quan tiền (Thắng, Chấnđều là tên của vua cho)

DNTL tập 1, phần 6, trang 248

Quý Sửu, năm thứ 14 [1793] (Thanh - Càn Long năm thứ 58)

Tháng 3, ngày Giáp Dần, lập hoàng tử cả Cảnh làm Đông cung (14

tuổi), ban cho ấn Đông Cung Sắc rằng : “Cha có con như trời có nguyênkhí Nguyên khí lớn lên, thì đạo trời mới thịnh Họ có ngành như sông cónhánh, nhánh trên mà sâu, thì dòng sông càng xa Cho nên thánh đế minhvương, đương lúc thái bình, còn nghĩ lập ngôi thái tử; huống nay đánh đông

(

1 Thuộc địa Pháp ở Ấn Độ

(

2 Pondichéry.