Bước đầu tìm hiểu chính quyền ở Thái Nguyên thời kì Pháp thuộc

Nội dung của niên luận tập trung vào việc trình bày tổ chức chính quyền Thái Nguyên thời Pháp thuộc. Trong đó chúng tôi trình bày vị trí chiến lược của Thái Nguyên, sự thay đổi về cương vực hành chính của Thái Nguyên dưới thời Pháp thuộc và nhấn mạnh bộ máy cai trị của thực dân ở Thái Nguyên với hai ngạch quan là Viên chức Pháp và quan lại người Việt. Đồng thời trên cơ sở nghiên cứu tài liệu chính thống và tài liệu địa phương chúng tôi cũng đưa ra một vài nhận xét về tổ chức chính quyền này, mối quan hệ giữa hệ thống quan lại người Pháp và hệ thống quan lại người Việt và vai trò nhất định của chính quyền Thái Nguyên trong việc giải quyết các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hoá

Bước đầu tìm hiểu chính quyền ở Thái Nguyên thời kì Pháp thuộc

(1884- 1945) LỜI MỞ ĐẦU

Trong quá trình hình thành và phát triển lịch sử dân tộc mỗi quốc gia, thìyêu cầu cần có một chính quyền vững mạnh ổn định để duy trì trật tự xã hội,phát triển kinh tế văn hoá đóng vai trò quan trọng hàng đầu Chính quyền cóvững mạnh, thống nhất mới tạo điều kiện cho việc phát triển mọi mặt của đấtnước Và ngược lại, nếu nền kinh tế, chính trị, văn hoá mà phát triển tốt nó sẽtác động trở lại, củng cố thêm hệ thống chính quyền nhà nước trung ương

Tháng 8-1858, Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cho cuộc xâmlược Việt Nam Sau sự đầu hàng từng bước của triều đình nhà Nguyễn, đặc biệtsau khi kí hiệp ước Harmand, thực dân Pháp bắt tay ngay vào việc thiết lập nênmột hệ thống chính quyền khá chặt chẽ từ trung ương tới địa phương Chúngchia nước ta thành ba xứ: Nam kì thuộc địa, Trung kì bảo hộ và Bắc kì nửa bảo

hộ Mỗi xứ có hình thức tổ chức chính quyền riêng, với những mức độ khônggiống nhau để phục vụ cho công cuộc bình định và khai thác thuộc địa củachúng

Thái Nguyên với tư cách là một đơn vị hành chính cấp tỉnh được hìnhthành từ cải cách Minh Mệnh 18311 Giống như nhiều địa phương khác Pháp đãthiết lập ở Thái Nguyên nói riêng một bộ máy chính quyền thực dân bên cạnhviệc tiếp tục duy trì bộ máy quan lại địa phương làm công cụ, tay sai cho chúng.Tuy nhiên, Thái Nguyên với đặc điểm là một tỉnh miền núi, có nhiều dân tộc cưtrú, lại là tỉnh vùng đệm giữa trung du và thượng du, có nguồn tài nguyên phongphú, đã trở thành một địa bàn quan trọng về các mặt, đặc biệt là về mặt quân sự,

là một vị trí chiến lược mà thực dân Pháp cần nắm giữ Qua nghiên cứu, chúngtôi nhận thấy rằng tổ chức chính quyền ở Thái Nguyên thời Pháp thuộc đó cũng

có những nét riêng khác so với một số những địa phương trên những khía cạnhnhất định Đồng thời nó cũng thực hiện những chức năng không nhỏ trong việcduy trì và ổn định trật tự xã hội với tư cách là một hệ thống chính quyền

1 Nguyễn Minh Tường, Cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh, tr 125

Xuất phát từ nhận thức trên đây, chúng tôi đã quyết định chọn đề tài

“Bước đầu tìm hiểu tổ chức chính quyền ở Thái Nguyên trong thời kì Pháp

thuộc (1884- 1945)” làm đề tài niên luận.

Nội dung của niên luận tập trung vào việc trình bày tổ chức chính quyềnThái Nguyên thời Pháp thuộc Trong đó chúng tôi trình bày vị trí chiến lược củaThái Nguyên, sự thay đổi về cương vực hành chính của Thái Nguyên dưới thờiPháp thuộc và nhấn mạnh bộ máy cai trị của thực dân ở Thái Nguyên với haingạch quan là Viên chức Pháp và quan lại người Việt Đồng thời trên cơ sởnghiên cứu tài liệu chính thống và tài liệu địa phương chúng tôi cũng đưa ra mộtvài nhận xét về tổ chức chính quyền này, mối quan hệ giữa hệ thống quan lạingười Pháp và hệ thống quan lại người Việt và vai trò nhất định của chính quyềnThái Nguyên trong việc giải quyết các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hoá

Cho đến nay, tổ chức chính quyền ở Thái Nguyên thời Pháp thuộc đã

được đề cập đến trong một số công trình nghiên cứu: Tiểu chí Thái Nguyên của Echinard (Bản dịch lưu tại ban tuyên giáo tỉnh Thái Nguyên), Khởi nghĩa Thái

Nguyên 80 năm nhìn lại của Sở văn hoá tỉnh Thái Nguyên- 1997, Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước cách mạng tháng 8 của Dương Kinh Quốc, Lịch sử quân sự chính trị tỉnh Thái Nguyên cũng của Echinard, Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên (tập 1) của Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên…ngoài ra

còn có một số sách chuyên khảo, bài viết trên tạp chí khoa học, những luận văn,luận án cũng đề cập đến vấn đề này

Để thực hiện đề tài, chúng tôi đã áp dụng một số phương pháp nghiên cứunhư phương pháp logic, hệ thống hoá tư liệu, phân tích tổng hợp…Ngoài phần

mở đầu, kết luận và phụ lục, báo cáo được chia làm ba phần:

PhầnI Chính quyền Thái Nguyên trước 1884

Phần II: Chính quyền Thái Nguyên thời Pháp thuộc

Phần III: Một vài nhận xét về tổ chức chính quyền Thái Nguyên thời Pháp thuộc.

Trong quá trình thực hiện niên luận này, chúng tôi đã nhận được sự giúp

đỡ quý báu của thầy cô giáo, bạn bè, người đã hướng dẫn và chỉ bảo tôi trong

quá trình học tập Nhân đây tôi cũng xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới sựgiúp đỡ quý báu đó Báo cáo cũng nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của một số tổchức, cơ quan địa phương, ban nghiên cứu Lịch sử Đảng tỉnh Thái Nguyên, SởVăn hoá thông tin tỉnh Thái Nguyên, Bảo tàng và thư viện tỉnh Thái Nguyên Làsinh viên tập sự nghiên cứu, chúng tôi còn hạn chế về mặt nhận thức và phươngpháp, hơn nữa đây lại là vấn đề lớn đòi hỏi sự dày công nghiên cứu và hệ thốnghoá tư liệu từ nhiều phía Do vậy báo cáo không tránh khỏi những thiếu sót,chúng tôi rất mong nhận được sự đóng góp, chỉ dẫn của thầy cô và bạn bè đểniên luận được hoàn thiện và chúng tôi cũng có thêm những kinh nghiệm trongnghiên cứu và học tập.

PHẦN I: CHÍNH QUYỀN THÁI NGUYÊN TRƯỚC 1884

1 Đôi nét về quá trình hình thành, phát triển của tỉnh Thái Nguyên đến trước 1884

Thái Nguyên được nhắc đến trong sử sách là mảnh đất có vị trí quan trọng

về mặt địa lý: Trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi đã nhận xét “Đấy là nơi phên dậuthứ 2 về phương bắc vậy”2 Năm 981, khi nhà Tống xâm lược nước ta Vua LêĐại Hành đã tổ chức các đạo quân đánh tan quan xâm lược do Hầu Nhân Bảocầm đầu, trực tiếp cầm quân truy quét, tiêu diệt tàn quân Tống, bắt sống tướnggiặc Quách Quân Biện trên đất Vạn Nhai (Võ Nhai ngày nay) Kể từ khi nhà Lýđịnh đô ở Thăng Long, Thái Nguyên trở thành bức tường thành trực tiếp che chởphía bắc kinh thành Trong cuộc kháng chiến chống Tống năm 1076-1077, phần

phía nam đất Thái Nguyên từng là địa đầu phòng tuyến sông Cầu, nơi diễn ra

những trận đánh ác liệt giữa quân nhà Lý với giặc Tống Đến đầu thế kỉ XV,giặc Minh xâm chiếm nước ta, nhân dân Thái Nguyên liên tiếp đứng dậy chốnggiặc Có thể nói, các triều đình phong kiến đã chọn Thái Nguyên là một trongnhững vị trí phòng ngự để chống lại triều đình phương bắc, bảo vệ kinh thànhThăng Long

Thái Nguyên giữ vị trí trung tâm của vùng chiến lược phía bắc sôngHồng Xung quanh Thái Nguyên là các tỉnh Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang, BắcKạn, Tuyên Quang, Phú Thọ…cũng nằm trong vùng chiến lược đó Từ TháiNguyên có thể kiểm soát cả những vị trí có tính chất chiến lược quyết định sựthành bại của chiến cuộc Phía Bắc của Thái Nguyên là Cao Bằng, Hà Giang vớiđịa hình hiểm trở là chỗ dựa vững chắc, thuận tiện cho việc ẩn náu, tổ chức địabàn hoạt động của nghĩa quân Còn phía nam là đồng bằng sông Hồng mầu mỡ-vựa lúa lớn của cả nước Thái Nguyên có 3 vùng khác biệt nhau: Vùng phía namvới các phủ Phú Bình, Phổ Yên là một bộ phận của Trung châu Thị trấn, huyệnĐồng Hỷ và một nửa Phú Lương thuộc vùng Trung du Vùng phía bắc, nghĩa làĐịnh Hoá, nửa bắc của huyện Phú Lương và cả huyện Vũ Nhai thuộc miềnthượng du3 Tỉnh lỵ Thái Nguyên đặt ở vị trí trung tâm tỉnh, then chốt của tất cả

2 Nguyễn Trãi, Ức trai thi tập- Dư địa chí, NXB Văn sử học, HN 1960, tr48

3 A Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd tr 4

con đường thượng du, nơi đây cũng được coi là chìa khoá mở cửa ngõ thượng

du thông với trung du và trung châu, là bàn đạp để tràn về trung châu Bắc Bộ và

là yết hầu để về Hà Nội

Vì vậy, Thái Nguyên là một tỉnh có quá khứ lịch sử phong phú về sự kiện

và biên niên, không những về chiến tranh với kẻ địch bên ngoài mà về nhữngbiến cố lịch sử trong nước

Trong quá trình xâm lược nước ta, thực dân Pháp cũng đã nhận thấy vị tríchiến lược của Thái Nguyên, chiếm được Thái Nguyên là có thể khống chế đượccác tỉnh Bắc Kì Do vậy, sau khi giành thắng lợi về mặt quân sự, Pháp đã thiếtlập ở đây một bộ máy cai trị từ trên xuống dưới, đặc biệt là số lượng đồn bốt màPháp đặt ở Thái Nguyên đã chứng tỏ tầm quan trọng về vị trí của tỉnh này

Thái Nguyên cũng có thể coi là một vùng giàu có tài nguyên Qua các thờiđại trước, tỉnh này vẫn được người Trung Hoa cũng như người Việt coi đây lànơi giàu khoáng sản các loại Những người Trung Hoa trước đây đã khai thácnhiều mỏ ở nơi này Bước vào những năm đầu thế kỉ XX khi thực dân Pháp tiếnhành cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất, nơi đây đã trở thành trung tâm thăm

dò, khai thác của Pháp, đặc biệt là các mỏ than, sắt để cung cấp cho nền côngnghiệp của chính quốc

Thái Nguyên là một tỉnh trung du miền núi, chủ yếu là sản xuất nôngnghiệp Cánh đồng lớn nằm ở phía nam tỉnh thuộc hai phủ Phú Bình và PhổYên, chủ yếu là ruộng bậc thang bị cắt xẻ ngắt quãng nằm trong từng vùng củahuyện miền núi cho nên mang lại sản lượng không đáng kể

Về thành phần dân tộc thì đây là tỉnh gồm nhiều dân tộc khác nhau Ởđồng bằng có người Kinh và người Nùng, người Thổ ở những vùng cao trungbình, người Mán chiếm các vùng cao Trong lịch sử đã diễn ra nhiều cuộc khởinghĩa của các dân tộc thiểu số chống lại triều đình Chính từ yếu tố đa tộc ngưòinày, Pháp cũng đã có những chính sách cai trị riêng, thể hiện sự khôn ngoan củamình trong việc bình định các tỉnh miền núi, nhất là ở những nơi vùng sâu vùng

xa, những địa bàn trọng yếu mà Pháp không thể không quan tâm

Về cơ sở vật chất của tỉnh thời kì này phải kể đến hệ thống giao thông

đường thuỷ với hai hệ thống sông- sông Cầu và sông Công Hệ thống đường bộvới các tuyến đường thuộc địa số 3, các con đường hàng tỉnh nối các huyện,châu trong tỉnh và giữa tỉnh Thái Nguyên với các tỉnh giáp gianh Ngoài ra phải

kể đến hệ thống đường sắt và những phương tiện vận tải khác Hệ thống giaothông này được Pháp sử dụng một cách có hiệu quả trong việc bình định và khaithác tài nguyên thiên nhiên

Như vậy, Thái Nguyên hội tụ nhiều điều kiện đặc biệt hơn so với các địaphương khác trong cả nước Là tỉnh có vị trí đặc biệt quan trọng về quân sựcũng như chính trị của Bắc Kì, là vị trí chiến lược mà cả triều đình phong kiếntrước đây và thực dân Pháp sau này cần nắm chắc

1 Chính quyền ở Thái Nguyên trước 1884

Dưới thời Gia Long, Thái Nguyên là một trong 6 ngoại trấn (cùng với

Lạng Sơn, Tuyên Quang, Cao Bằng, An Quảng và Hưng Hoá) thuộc trấn BắcThành4.Trấn Thái Nguyên gồm 2 phủ là Phú Bình, Thông Hoá, 9 huyện là TưNông, Bình Tuyền, Phổ Yên, Động Hỉ, Phú Lương, Đại Từ, Văn Lãng, Võ Nhai,Cảm Hoá, 2 châu là Định Hoá, Bạch Thông Đứng đầu mỗi trấn thời kì này làmột viên quan võ, chức Trấn thủ, có hai viên quan văn, chức Hiệp trấn và Thamhiệp phụ tá Trấn thủ đầu tiên của Thái Nguyên là Lê Văn Niệm, hiệp trấnNguyễn Đức Tư và tham hiệp là Hoàng Đường

Thời Minh Mệnh, tổ chức hành chính các cấp cũng như xếp đặt quan chức

ở Thái Nguyên có một số thay đổi đáng kể Năm 1821, Minh Mệnh cho đổi châuĐịnh Hoá thành Định Châu5 Việc tuyển lựa quan lại trị nhậm các địa phươngrất được triều Nguyễn quan tâm, trước hết phải là những người có kinh nghiệm

vỗ về, phủ dụ dân chúng, đặc biệt ở những địa phương xa Kinh đô Năm 1821,triều thần tâu cử Trương Hảo Hợp làm Tham hiệp trấn Thái Nguyên nhưngMinh Mệnh cho là trẻ tuổi, thiếu kinh nghiệm nên không chọn Năm 1828, Trấnthủ Thái Nguyên là Phan Văn Hài can vào án tham tang của người quan võthuộc quyền, phải giải chức đợi xét Hoặc như trường hợp Tham trấn TháiNguyên là Tô Danh Hoảng, trước ở Thái Nguyên, xét hình tra tấn chết người

4 Nguyễn Minh Tường, Cải cách hành chính dưới triều Minh Mệnh, sđd tr 31

5 Đại Nam hội điển sự lệ Chính biên, tập III, NXB Thuận Hoá 2004, sđd tr 38

đến khi vụ việc bị phát giác, Minh Mệnh giao cho Bắc Thành tra nghị, đều phảicách chức6.

Địa bàn Thái Nguyên được chính thức gọi là tỉnh Thái Nguyên kể từ năm

1831 dưới triều vua Minh Mạng Từ tháng 10.1831, trên toàn quốc, trừ Thừa

Thiên phủ ra, cả nước có 30 tỉnh Bỏ các chức Tổng trấn, Trấn thủ, Tham trấn,thay bằng các chức Tổng đốc, Tuần phủ, Bố chánh, Án sát, Lãnh binh TháiNguyên nằm trong liên tỉnh Ninh- Thái (Bắc Ninh- Thái Nguyên), Tổng đốcNinh- Thái là Thống chế Nguyễn Đình Phổ đặt tại Từ Sơn- Bắc Ninh Thự líTuần phủ Thái Nguyên là Hiệp trấn Trần Thiên Tải, Án sát là Tham hiệpNguyễn Dư và Lãnh binh Thái Nguyên là Vệ uý Nguyễn Văn Các7

Chức nhiệm cuả quan đầu tỉnh Thái Nguyên được quy định cụ thể:

Bố chính sứ giữ việc thuế khoá, tài chính toàn hạt Triều đình có ân trạch,

chính lệnh gì ban xuống thì truyền đạt lại cho các người phần việc

Án sát giữ việc kiện tụng hình án trong toàn hạt, chấn hưng phong hoá, kỉ

cương, trừng thanh các quan lại, kiêm coi công việc chạy trạm trong hạt, khi cónhững việc trọng đại, hai ty (Bố chánh và Án sát) hội đồng bàn bạc rồi trình vớiTổng đốc hoặc Tuần phủ mà làm8

Năm 1835 nhà Nguyễn bắt đầu đặt chức Lưu quan ở Thái Nguyên thay cho Thổ quan địa phương Chính thức bổ nhiệm quan lại của triều đình lên cai

trị trực tiếp các châu, huyện xa xôi Đây là chính sách đặc biệt mà Minh Mệnhthi hành ở “địa thế xa vắng, thổ ty không tốt, dễ hay nổi loạn”, ở địa bàn cư trúcủa các dân tộc thiểu số ở phía Bắc, trong đó có Thái Nguyên Thái Nguyên làtỉnh mà có đồng bào dân tộc thiểu số tập trung đông, đặc biệt là người Tày,Nùng, Mán…và vì Thổ trưởng ở vùng này có thế lực rất mạnh, luôn có xuhướng nổi dậy tách khỏi chính quyền trung ương, nhiều cuộc khởi nghĩa đã diễn

ra do vậy, Minh Mệnh đã cho bổ nhiệm lưu quan ở hầu hết các châu, huyệnthuộc Thái Nguyên9

Thái Nguyên không có quan Đốc học, đến đầu thời Tự Đức (1848), nhà

6 Đại Nam thực lục, tập II, sđd tr 926

7 Nguyễn Minh Tường, Cải cách hành chính dưới triểu Minh Mệnh, sđd tr 131

8 Đại Nam thực lục, tập III, sdd tr 234

9 Xem phần phụ lục 2

Nguyễn mới đặt chức Huấn đạo ở hai huyện Bình Xuyên và Phổ Yên để dạy họctrò Điều này được lý giải do Thái Nguyên hay trấn Lạng Sơn, Cao Bằng lànhững ngoại trấn xa, là vùng biên viễn xa nơi giáo hoá triều đình Nguyễn, họctrò ít nên Gia Long đã không đặt chức Đốc học mà lấy Đốc học Kinh Bắc kiêmnhiệm Mãi cho đến năm 1930 Minh Mệnh mới cho đặt chức Đốc học TháiNguyên, nhưng sau đó lại bãi bỏ do Thái Nguyên hoc trò ít và chỉ cho đặt chứcGiáo thụ ở phủ Thông Hoá để cho học trò theo học ở đó.

PHẦN II: CHÍNH QUYỀN THÁI NGUYÊN THỜI PHÁP THUỘC (1984 –

1945)

Tháng 8-1858 liên quân Pháp- Tây Ban Nha nổ súng tấn công Đà Nẵng,

mở đầu cho cuộc xâm lược Việt Nam Ngày 25-8-1883 Triều đình Huế và cao

uỷ Pháp kí hiệp ước Hardmand chính thức thừa nhận quyền bảo hộ của Pháp.Đạt được thắng lợi quan trọng này, Pháp bắt tay vào việc bình định các tỉnh Bắc

Kì, trong đó ưu tiên hàng đầu là xây dựng hệ thống chính quyền thực dân trên cả

3 vùng, bao gồm cả Thái Nguyên

2.1 Sự thay đổi về cương vực hành chính của Thái Nguyên dưới thời Pháp thuộc

Từ năm 1835 tỉnh Thái Nguyên gồm 3 phủ, 2 châu 9 huyện, được phân bốnhư sau:

+ Phủ Phú Bình có 5 huyện: Tư Nông, Phổ Yên, Đồng Hỉ, Vũ Nhai, BìnhXuyên

+ Phủ Tòng Hoá có 3 huyện và 1 châu: huyện Đại Từ, Văn Lãng, PhúLương và châu Định (sau đổi là Định Hoá)

+ Phủ Thông Hoá có 1 huyện và 1 châu: huyện Cảm Hoá và châu BạchThông

Ở Thái Nguyên, thời kì Pháp thuộc, chính quyền thực dân đã có nhữngđiều chỉnh về mặt hành chính cùng với một số những tỉnh khác ở Bắc Kì đểphục vụ cho chính sách vừa bình định, vừa thống trị và khai thác của chúng

20-10-1890, huyện Bình Xuyên thuộc phủ Phú Bình bị tách khỏi TháiNguyên để nhập vào đạo Vĩnh Yên

9-9-1981 toàn bộ phủ Tòng Hoá và 4 huyện còn lại của phủ Phú Bình táchkhỏi tỉnh Thái Nguyên để sát nhập vào Tiểu khu Thái Nguyên là một trong 3tiểu quân khu thuộc Đạo Quan binh I Phả Lại

Cùng ngày, châu Bạch Thông (thuộc phủ Thông Hoá) bị tách khỏi tỉnhThái Nguyên để sát nhập vàp tiểu Quân khu Lạng Sơn, đồng thời huyện CảmHoá bị sát nhập vào Tiểu Quân khu Cao Bằng Cả hai tiểu quân khu này đềuthuộc Đạo Quan binh II Lạng Sơn Tổ chức Đạo quan binh là hình thức kết hợpchặt chẽ chính quyền quân sự với chính quyền dân sự Nó cho phép người đứngđầu có toàn quyền huy động mọi khả năng của địa phương mình vào việc bìnhđịnh, chống lại hành động nổi dậy của mọi lực lượng nổi dậy Việc sát nhậpnhiều vùng của Thái Nguyên vào các Đạo quan binh khiến cho việc bình định

các vùng này trở nên dễ dàng hơn.

10-10-1892, chính quyền thực dân lấy lại phủ Tòng Hoá, cả phủ Phú Bình

từ Đạo Quan binh I Phả Lại cùng châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá từ Đạoquan binh II trả cho tỉnh Thái Nguyên Kết quả là 1-11-1892 tỉnh Thái Nguyênđược lập lại như cũ và dưới quyền một Công sứ như các tỉnh đồng bằng

11-4-1900, toàn bộ phủ Thông Hoá bị tách khỏi Thái Nguyên để góp phầntạo nên tỉnh Bắc Kạn

25-6-1901 tổng Yên Bình thuộc huyện Phú Lương bị sát nhập vào châuBạch Thông của Bắc Kạn

Vào cuối 1904-1905, tỉnh Thái Nguyên gồm 7 huyện, 1 châu với 51 tổng

Cho tới đầu năm 20 của thế kỉ trước, tỉnh Thái Nguyên được chia thành 2phủ, 3 huyện, 3 châu, với 51 tổng, gồm 227 làng như sau:

1.2 Bộ máy cai trị thực dân ở Thái Nguyên

Bộ máy cai trị thực dân Pháp ở Thái Nguyên được thiết lập theo tinh thầnHiệp ước 1884 Cụ thể là vào những năm đầu thế kỉ, bộ máy cai trị ở TháiNguyên được phân làm hai ngạch: Viên chức Pháp và quan lại người Việt

- 1 Công sứ, thuộc ngạch quan cai trị bậc 3, làm chủ tỉnh13

- 1 Phó công sứ, thuộc ngạch quan cai trị hạng 4

- 2 Tham tá

- 3 Thanh tra lính khố xanh

- 8 Trưởng trại lính khố xanh

- 1 Trưởng đồn lính sen đầm

- 2 Nhân viên thuế quan và độc quyền

- 1 Nhân viên ngành công chính

- 1 Nhân thuộc ngạch viên bưu điện

- 1 Viên chức quan cai trị hạng 5 đại diện Công sứ tại chợ Chu

11 A Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd tr 49

12 A Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd tr 44-51

13 Xem phụ lục 2

- 1 Tham tá bậc nhất đại diện Công sứ tại Phương Độ, chủ đồn điềnVăn Giá phụ tá.

Công sứ đứng đầu tỉnh trực tiếp thuộc quyền lãnh đạo của Thống sứ Bắc

Kì (28.1.2886) Là người thay mặt cho Thống sứ nắm tình hình cấp tỉnh về mọimặt, thông qua hệ thống quan lại người Việt

Ở Thái Nguyên, viên Công sứ Pháp nắm quyền giám sát và kiểm soát tốicao về nhân sự “bộ phận quyết nghị cấp xã” Việc này được thể hiện qua nhữngquy định: Hạn chế số thành viên của bộ phận quyết nghị cấp xã; nắm quyền lựachọn cuối cùng những thành viên của chính quyền cấp xã; theo dõi mọi biếnchuyển về nhân sự; ràng buộc bằng hình thức khen thưởng, khống chế bằng hìnhthức kỉ luật hành chính từ khiển trách bãi miễn, cách chức cá nhân đến giải tántập thể Ông ta cũng có quyền kiểm soát, điều khiển và thi hành luật pháp ỞThái Nguyên viên Công sứ có phó sứ kiêm phó án giúp việc là chánh án toà án

đệ nhị cấp, có quyền hạn giải quyết mọi việc trong phạm vi tỉnh từ việc dân sựđến việc hình sự Viên Công sứ cũng là giám đốc nhà tù, ông ta có một chánh vàmột phó Đề lao giúp việc

Để phục vụ cho hệ thống này về nhiều mặt, Pháp đã từng bước xây dựngcác tổ chức phụ tá phục vụ đắc lực trong việc bình ổn trật tự xã hội và đẩy mạnhquá trình khai thác bóc lột

* Toà công sứ:

Giúp việc cho Công sứ Pháp có Toà Công sứ Toà công sứ Thái Nguyên

là lỵ sở của cơ quan cai trị cao nhất của tỉnh do một viên công sứ đứng đầu Toàcông sứ thường xuyên có các toán lính khố xanh bảo vệ bên ngoài Bảo vệ bêntrong là một số lính Pháp và giúp việc là các nhân viên toà Công sứ

* Hội đồng hàng tỉnh:

Được thành lập chính thức theo nghị định của Toàn quyền Đông Dươngngày 19.3.191314 Hội đồng hàng tỉnh ở Thái Nguyên có trách nhiệm góp ý kiếnvới chính quyền các vấn đề như: chi phí các vấn đề có tính chất kinh tế, xã hội

về việc phân chia các khu vực hành chính của cấp phủ, huyện, châu, xã…song

14Dương Kinh Quốc, Chính quyền thuộc địa ở Việt Nam trước cách mạng tháng Tám năm 1945, NXB KH&XH,

1988, sđd tr 135

mọi “thỉnh nguyện” có tính chất chính trị đều tuyệt đối cấm.

* Hệ thống toà án:

Tư pháp của người Pháp gồm có: Toà án vi cảnh, Toà án trị an có quyền

mở rộng, Toà án thương sự (thương mại pháp đình) Các toà án này có Công sứkiêm chánh án chủ toạ, và phó sứ kiêm phó Chánh án giúp việc Các toà án này

có trách nhiệm trong phạm vi tỉnh và giải quyết các sự việc liên quan đến ngườiPháp trong phạm vi thẩm quyền, không có biện lý (công tố uỷ viên) ViênChánh án có quyền nới rộng làm luôn việc của biện lý trong các vụ án hình sự

và chuyển giao hồ sơ cho phòng luận tội (công tố viên) khép án15

Tư pháp bản xứ gồm có: Toà án cấp nhất, viên Công sứ có phó sứ kiêmphó án giúp việc, là chánh án toà án đệ nhị cấp có quyền hạn giải quyết mọi việctrong phạm vi tỉnh, từ việc dân sự đến hình sự

Trong mỗi huyện cũng đặt một toà án đệ nhất cấp, tương tự như toà án vi

cảnh của Pháp, quyền xét xử được giao cho ông huyện, có một Thừa phán lục

sự giúp việc.

* Lực lượng cảnh sát:

Một lực lượng cảnh sát được đặt dưới quyền hành trực tiếp của Công sứ.Lực lượng này gồm 305 lính, dưới quyền chỉ huy của một giám binh, dướiquyền giám binh có 4 viên chức khố xanh và một kế toán

Quân lực được phân bố như sau:

Thái Nguyên vùng trung tâm: 195

15 A Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd, tr 14

16 A Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd tr 37

Pháp giúp việc cùng với 6 nhân viên cai ngục người bản xứ trong đó có 1 là y tá.

Ở chợ Chu có một nhà tù hàng tỉnh (1916) nhốt từ 80 đến 100 tù, đặt dướiquyền kiểm soát của viên xếp bốt và viên Đại lý cai trị17 Các nhà tù này đã trởthành nơi giam giữ nhiều chiến sĩ yêu nước đã tham gia cuộc khởi nghĩa Binhlính Thái Nguyên (1917) và khởi nghĩa Yên Bái (1930) Hệ thống nhà tù, mộtcông cụ thực dân Pháp để đàn áp, tra tấn những người nổi dậy, nhưng nhữngngười tù binh cũng luôn chứa đựng tinh thần phản kháng Ngày 27- 28/8/1922,tại nhà tù chợ Chu nổ ra cuộc nổi dậy của những người tù, họ phá nhà lao, chiếmbưu điện và cướp vũ khí giặc, gây cho giặc nhiều tổn thất

ở đây chức phó Công sứ để cùng Công sứ nắm quyền cai trị trong tỉnh Công sứ

có quyền quyết định và điều hành mọi hoạt động của các cơ quan trực thuộc vàcác cơ quan chính quyền cấp dưới, kể cả lực lượng quân sự đồn trú trong tỉnh

Trên tất cả những hệ thống công sở, trong đó có trại lính, sở công chính,bưu điện, tài chính, kinh tế (đồn điền) đều có sự có mặt của người Pháp cai quản

và đứng đầu Đặc biệt Pháp thiết lập ở đây một hệ thống toà án ở các cấp để chủyếu xét xử những người phạm tội

Trong số những vị trí mà Pháp cài người của mình, thì quan Pháp ở Trạilính khố xanh là nhiều nhất (8 viên) Điều này chứng tỏ Thái Nguyên là tỉnh có

số lượng đồn lính khố xanh vào loại nhiều nhất và lớn nhất Bắc Kì tại đây, Pháp

17 A Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd tr 38

18 Dương Kinh Quốc, Vài nét về Thái Nguyên những năm tháng trước cuộc khởi nghĩa của Đội Cấn (8.1917) , trong sách Khởi nghĩa Thái Nguyên 80 năm nhìn lại, Thái Nguyên 1997, sđd 39.

cũng cử những tướng giỏi để nắm giữ trách nhiệm chỉ huy những trại lính khốxanh này

Trại lính được thiết lập tại 7 điểm: Phương Độ, Chợ Chu, Hùng Sơn, Đình

Cả, Đồn Đu, Lang Dang, Quảng Nạp Ngoài ra ở tỉnh lỵ còn có một trại lính bộbinh thuộc địa, một đồn lính sen đầm; ở Chợ Chu và Phương Độ mỗi nơi còn cómột đồn lính dân vệ Trước đây, phụ trách về mặt quân sự trong tỉnh là nhữngLãnh binh do người Việt đứng đầu (như Nguyễn Văn Các, Lê Tuân, NguyễnCáp, Nguyễn Hạp ), nhưng trong thời kì Pháp thống trị thì chức Lãnh binh lại

do người Pháp nắm, đồng thời cử thêm những quan chức Pháp giữ vai trò làTham tá và Thanh tra cho những hoạt động quân sự của Pháp, người Việt chỉnắm chức phó Lãnh binh Năm 1898, Quân lính khố xanh của tỉnh Thái Nguyên

là 800, có 17 giám binh hay lãnh binh phụ trách chỉ huy lực lượng khố xanh19.Sang đến những năm 1903-1904, quân số lính khố xanh rút xuống còn 530người, và chỉ có 12 giám binh và lãnh binh cho tất cả các đồn bốt và trại trungtâm

Tại những trung tâm hành chính như Phương Độ, Chợ Chu, Hùng Sơn, do

vị trí quan trọng của các trung tâm này Pháp đã đặt ở đây những quan chức cóquyền đại diện cho Công sứ, đó là những vị Đại lý có quyền thay mặt cho Công

sứ điều hành mọi công việc Ở Phương Độ, ông Gernard nắm quyền kiểm soátchính trị ở huyện Tư Nông, sau thành phủ Phú Bình; Ở Chợ Chu, ông Metaireaunắm quyền kiểm soát chính trị châu Định Hoá, lãnh địa của Lương Tam Kì vàmột số tổng thuộc huyện Phú Lương, tổng Chợ Mới, ít lâu sau chuyển sang BắcKạn; Ở Hùng Sơn, ông Leger nắm quyền kiểm soát chính trị các huyện Đại Từ

và Văn Lãng, sau thành huyện Đại Từ Những trung tâm hành chính này có thểcoi là những đơn vị hành chính cấp trung gian giữa tỉnh và huyện (có một viênquan mang hàm Tri phủ, có Giáo thụ, Thông ngôn, Lại mục) Pháp chia ranhững trung tâm hành chính để dễ bề cai trị, đồng thời Pháp cũng muốn tăngcường sự có mặt của mình tại những cấp độ hành chính dưới tỉnh ở những địabàn quan trọng về mặt chiến lược, từ đây có thể dễ dàng cai quản hay mở rộng

19 Xem phụ lục số 2

quyền kiểm soát trực tiếp ở Thái Nguyên cũng như các vùng xung quanh.

Thời Pháp thuộc thì hệ thống quan lại người Việt ở Thái Nguyênđược thiết lập như sau20:

- 1 Án sát phụ trách toàn tỉnh

- 1 Thương tá giúp việc cho Án sát

- 4 Tri huyện đặt tại huyện Phú Lương, Phổ Yên, Vũ Nhai, Đồng Hỉ

- 2 Tri phủ đặt tại các phủ Phú Bình và Đại Từ

- 1 Tri Châu tại châu Định Hoá

- 1 mang hàm tri phủ phụ trách trung tâm Phương Độ

- 3 Nhân viên gồm: Giáo thụ, thông ngôn, Lại mục tại trung tâmhành chính Phương Độ

- 1 Nhân viên tại bưu điện Chợ Chu

- 1 Nhân viên tại bưu điện Chợ Mới

Cho đến những năm chót của thập niên thứ 2 thế kỉ XX, tư liệu cho biết

về bộ máy cai trị toàn tỉnh đại thể được bảo lưu như 1905:

- 1 Công sứ Pháp

- 1 phó Công sứ

- 1 Án sát, mang hàm tuần phủ

- 2 Tri phủ (Phú Bình, Phổ Yên)

- 3 Tri huyện (Đồng Hỉ, Đại Từ, Phú Lương)

- 3 Tri châu (Vũ Nhai, Văn Lãng, Định Hoá)

- 1 Bang tá (Làm việc tại Lang Hít)

Bên cạnh bộ máy quan lại người Việt, mà chủ yếu là người Kinh còn tồn

tại hệ thống chính quyền riêng của một vài dân tộc thiểu số do Pháp dựng lên.

Theo đó, người Dao đựơc phép có Động trưởng, chánh Mán ở cơ sở, quản chiều,

20 Theo như tài liệu mà chúng tôi sưu tầm đựoc do Echinard, Công sứ Pháp ỏ Thái Nguyên viết thì dưới thời kì của quan Công sứ Emmerich, hệ thống chính quyền ở Thái Nguyên có quan Công sứ, dưới quyền có tất cả các vị cầm đầu các công sở và tổ chức cai trị bản xứ gồm 1 tuần phủ, một án sát, một phó lãnh binh và 8 tri huyện, tri châu.

phó quản chiều ở cấp châu…Đồng bào dân tộc thiểu số sống du canh, du cư, rảirác, phân tán và riêng rẽ nên bản thân bộ máy mà bọn thực dân áp đặt cho họ làkhông có lãnh thổ Do vậy, người dân vừa phải chịu ách áp bức, bóc lột dưới bộmáy tay sai nơi cư trú lại vừa phải chịu nỗi thống khổ thông qua bộ máy chínhquyền theo dân tộc.

Từ bộ máy quan lại của người Việt ở Thái Nguyên cho thấy, đứng đầutỉnh và chịu trách nhiệm chung không phải là quan Tổng đốc mà là một Tuầnphủ (giai đoạn 1901 đầu 1902) hoặc là một Án sát mang hàm Tuần phủ (giaiđoạn những năm 20 của thế kỉ XX) Như vậy Thái Nguyên là một tỉnh loại 2( loại 1 đứng đầu là Tổng đốc) Điều này có thể lý giải rằng, Thái Nguyên là mộttỉnh miền núi, mật độ dân cư không đông, rải rác đặc biệt là những vùng sâuvùng xa, lại xa trung tâm kinh tế, giao thông đi lại khó khăn Với những lý do

ấy, Thái Nguyên đóng vai trò là tỉnh loại 2 ở khu vực Bắc Kì

Với những chức quan như Tri phủ, Tri châu và giai đoạn về sau, Pháp đặt

thêm chức Bang tá ở Thái Nguyên chứng tở đây là một tỉnh miền núi rộng lớn

có địa bàn chiến lược quan trọng

Hệ thống quan lại người Việt so với trước khi bị thực dân Pháp thiết lậpách cai trị thì hầu như không thay đổi về hình thức nhưng bổ sung thêm về sốlượng quan cai trị qua từng thời kì hay thay đổi trong cơ cấu số lượng để caiquản tỉnh chặt chẽ hơn Và đặc biệt ở cấp tỉnh, bên cạnh bộ máy quan lại nhà

Nguyễn có bộ máy cai trị của thực dân Pháp trùm lên trên bộ máy cai trị của

nhà Nguyễn Đó là sự tham gia của một số viên quan Pháp (Công sứ và phó

Công sứ) đứng đầu tỉnh thông qua bộ máy cai trị địa phương Và sau này khiPháp tiến hành “cải lương hương chính”, thiết lập bộ máy cai trị đến cấp làng xãthì nó mới có sự xáo trộn đáng kể

Trong tổ chức chính quyền ở Thái Nguyên, những chức vụ từ trước dotriều đình đặt ra vẫn tồn tại và do người Việt quản lý, nhưng chức Lãnh binh ởThái Nguyên sau này lại do Pháp nắm Vì Thái Nguyên là nơi thường xuyêndiễn ra nhiều cuộc khởi nghĩa và nổi loạn cũng như nạn cướp bóc, thổ phỉ.Người Việt chỉ nắm chức phó Lãnh binh giúp việc cho Lãnh binh trong việc

điều động quân hay quản lý binh lính.

* Cai trị hương thôn:

Cùng với bộ máy cai trị cấp tỉnh, huyện, thông qua các cuộc “Cải lươnghương chính”, Pháp dần thiết lập và tổ chức bộ máy cai trị ở cấp xã ở Bắc Kì nóichung và tỉnh Thái Nguyên nói riêng

Đứng đầu mỗi tổng có một chánh tổng và một phó tổng, có một lý trưởng

và nhiều phó lý Các gia tộc Mán rừng như Cao lan, Thanh vân hay Thanh y,được đặt dưới quyền các Chánh quản mán, hay Chánh Mán mục chức vụ tương

tự như Chánh tổng Mỗi Chánh quản mán chỉ huy nhiều trưởng trại hay trưởngnhóm

Ở huyện Đại từ, có những người Mán Cao Lan hoàn toàn Việt Nam Họxuống các cánh đồng bằng đi cấy lúa, và thành lập những làng riêng biệt trongcác tổng của người An Nam Việc lựa chọn những nhân viên hàng tổng hayhàng xã được lựa chọn y theo nghị định ngày 3/7/1930 đối với những làng xómthuần nhất xã An Nam, đối với những làng pha trộn các dân tộc hay đơn thuầngồm dân bản địa thì việc này được làm theo tập quán địa phương, dân tự chọnlấy đại diện của họ, lập một biên bản, cử và trình lên nhà chức trách nhữngngười được lựa chọn tiến cử vào chức vụ còn khuyết21

* Hội đồng kì mục

Tất cả các làng đều có Hội đồng kì mục, Hội đồng này được thành lậptheo những nội dung của nghị định ngày 25.2.1927 và theo tập quán địa phương,mỗi Hội đồng gồm có:

- Những nhân viên hàng tổng, xã cũ đã từ chức (chánh tổng, lýtrưởng, xã đoàn…)

- Các cựu chánh phó hương hội đã thừa hành chức vụ trong 6 năm

- Các viên chức ngạch cai trị bản xứ hay thuộc các công sở của chínhphủ bảo hộ, đã từ chức hay về hưu

- Các sĩ quan và hạ sĩ quan bộ binh hay hải quan, thuộc ngạch khốxanh, hay ngạch lính cơ đã giải ngũ hay về hưu Trong những làng không có Hội

21 Echinard, Tiểu chí Thái Nguyên, sđd tr 63

đồng quản trị, các kì mục trực tiếp trông coi công việc hàng xã, ra quyết định vàchuyển cho những nhân viên hàng xã thi hành Họ kiểm soát sự chấp hành vàgiúp đỡ những nhân viên này thi hành nhiệm vụ

Quy định này của chính phủ cũng không khác nhiều so với những thay

đổi sau này được ghi trong những Đạo dụ đổi lại việc hương chính tại Bắc kì Hội đồng kì mục ở Thái Nguyên đã được Pháp ghi rõ trong cuốn tiểu chí Thái

Nguyên: Giữa hội đồng này và dân chúng có một sự hoà hợp tương đối Hiếm có

những đơn kiện, những vụ lạm dụng quyền hành hay thâm thụt công quỹ Trị an

ở hương thôn chỉ có ở các làng thuộc phủ Phổ Yên Có tổ chức đội tuần trángđảm nhiệm việc trị an như vùng xuôi

c Hệ thống đồn binh

Bên cạnh bộ máy dân sự, do vị trí chiến lược của Thái Nguyên, và để đốiphó vơí các cuộc đấu tranh của nhân dân trong tỉnh, thực dân Pháp đã bố trí ởđây một hệ thống dầy đặc các đồn binh

Trước cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên (1917) toàn Thái Nguyên có 37 đồnbinh, được bố trí như sau:

- Châu Định Hoá 5 đồn: Quảng Nạp, Bảo Biên, Chợ Chu, Thác Mu,Đinh Man

- Huyện Đại Từ 6 đồn: Văn Lãng, Phú Minh, Yên Rã, Ký Phú, HùngSơn, Cù Vân

- Huyện Phú Lương 6 đồn: Chợ Mới, Ba Xã, Bãi Nứa, Giang Tiên,Phấn Mễ, Đồn Du (đồn Phú Lương)

- Châu Vũ Nhai 6 đồn: Dac Kiết, Lang Hít, Bắc Lao, Cúc Đình, Đình