Sử dụng kênh hình hiệu quả trong dạy học lịch sử

NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG THÔNG QUA KÊNH HÌNH

Website: http://www.docs.vn Email : lienhe@docs.vn Tel (: 0918.775.368

Lời cảm ơn

Để hoàn thành bài báo cáo này, chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ rất lớn của ban quản lý thông tin thư viện: Khoa sư phạm – ĐHQGHN, ĐHKHXH&NV, thư viện Quốc Gia Việt Nam… Đặc biệt người viết xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới sự hướng dẫn của TS Tôn Quang Cường – giảng viên chính của khoa Sư phạm – ĐHQGHN.

Nhưng do thời gian và năng lực có hạn, bài báo cáo khó tránh khỏi thiếu xót Vì vậy, rất mong nhận được sự nhiệt tình đóng góp của thầy cô và bạn bè.

Xin trân trọng cảm ơn!

Mục lục

Trang

2.2 Vai trò của việc sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử 42.2.1 Vai trò của thị giác trong việc tiếp nhận thông tin 52.2.2 Một số phương tiện, công cụ dạy học qua kênh hình phổ biến

hiện nay

8

3.1 Sử dụng kênh hình trong khi nghe giảng trên lớp, tiếp thu kiến

thức mới

9

3.2 Sử dụng kênh hình trong luyện tập, củng cố kiến thức 103.3 Sử dụng kênh hình trong kiểm tra đánh giá kết qua học tập 113.4 Sử dụng kênh hình trong việc rèn kỹ năng thực hành cho học

Báo cáo khoa học

NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ

THÔNG THÔNG QUA KÊNH HÌNH

Bùi Thị Giang – Lê Thị Hiếu

Lớp: QH-2004-S-LSE-mail: thaonguyenxanh595@yahoo.com

Đặt vấn đề

Xuất phát từ việc các sự kiện, hoàn cảnh lịch sử (trong trường hợp nàychính là các nội dung dạy học lịch sử) không bao giờ tái diễn hoặc lặp lại vànhận thức lịch sử không thể thực hiện bởi con đường quan sát trực tiếp, nên việctạo biểu tượng là một yêu cầu, nhiệm vụ quan trọng trong dạy học lịch sử nóichung và ở trường phổ thông nói riêng

Theo lý luận dạy học hiện nay, về mặt lí thuyết, người học tiếp nhận cácthông tin tri thức (nội dung dạy học) một cách đồng thời qua tất cả các giác quan

(trong trường hợp tối ưu!), trong đó thị giác và thính giác là 2 cơ quan được huy

động nhiều nhất Quá trình thu nhận thông tin, tập hợp và xử lí chúng để tạo nênnhững biểu tượng lịch sử (hình ảnh về quá khứ) được thực hiện thông qua nhữnghình ảnh, đồ vật, mẫu vật, bản đồ và lời nói của giáo viên

Như vậy vấn đề đặt ra ở đây là làm thế nào để người giáo viên có thể giúphọc sinh xây dựng được biểu tượng lịch sử một cách hiệu quả nhất?

1 Thực tế dạy học lịch sử hiện nay ở nhà trường PT

Theo quan điểm của một số người thì "Văn, sử, triết" là bất phân Điều đócũng có một phần đúng bởi giữa chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau.Nhưng ta không thể "Đánh đồng" chúng với nhau, coi chúng là một được Đặcbiệt, thông qua cách nhìn nhận "liên ngành" này, chúng ta càng phải phân biệt rõđặc thù của mỗi môn khoa học để có cách học tập hiệu quả nhất, nhất là mônlịch sử

Có thể nói khi xuất hiện xã hội loài người thì cũng bắt đầu có lịch sử

Nhưng sử học chỉ trở thành môn khoa học lịch sử khi nó được khái quát thànhnhững khái niệm, định nghĩa tương đối chính xác phục vụ cho sự phát triển của

xã hội loài người Môn khoa học lịch sử ra đời và phát triển với những đặc thùriêng biệt mà không lẫn với bất cứ một môn khoa học nào khác

Môn lịch sử thuộc về ngành khoa học xã hội và nhân văn Đây là mộtmôn khoa học có tính giáo dục cao về đạo đức qua những tấm gương của cácanh hùng, danh nhân , lòng yêu thương con người, niềm tự hào về truyền thốngquê hương đất nước Kiến thức lịch sử không chỉ giúp cho học sinh có biểutượng đầy đủ vÒ quá khứ mà còn làm cho người đang sống có ý thức về xã hội,suy nghĩ, cảm thụ những gì đã xẩy ra trong ngày qua để có trách nhiệm với hiệntại và mai sau Do vậy, lịch sử của nhân loại nói chung và của mỗi đất nước nóiriêng không thể thiếu được trong quá trình hoàn thiện nhân cách của con người

Nó có ý nghĩa quan trọng đối với việc xây dựng và phát triển nền văn hoá ViệtNam tiên tiÕn, đậm đà bản sắc dân tộc

Nhưng không phải muốn dựng lại lịch sử, hiểu được lịch sử làm đượcngay Lịch sử là quá khứ đã qua, không bao giờ tái diễn hoặc lặp lại nguyên vẹn.Chúng ta có thể thấy các nhà khoa học tự nhiên ( toán, lý, hoá) lặp đi lặp lạihàng trăm lần một thí nghiệm nhưng lịch sử chỉ là một, duy nhất là một Người

ta chỉ phần nào căn cứ trên những tư liệu lịch sử để xây dựng, hình thành nhữngbiểu tượng lịch sử

Biểu tượng lịch sử là hình ảnh chân thực về hiện thực quá khứ khách quanđược phản ánh trong cơ quan nhận thức của học sinh với những nét khái quátnhất, điển hình nhất Như vậy nội dung của sự kiện lịch sử được học sinh nhậnthức thông qua việc tạo nên hình ảnh về quá khứ bằng những hoạt động của giácquan: thị giác tạo nên hình ảnh trực quan, thính giác đem lại những hình ảnh vềquá khứ thông qua lời giảng của giáo viên

Từ lý do ấy, theo quan điểm chúng tôi, trong dạy học lịch sử nếu giáoviên không sử dụng kênh hình, thiếu hình ảnh biểu tượng trong trình bày kiếnthức thì học sinh khó có thể hình dung sự kiện lịch sử của quá khứ Vai trò củakênh chữ không thể thay thế hoàn toàn kênh hình được Kênh hình trong dạy

học lịch sử sẽ cụ thể hoá những kiến thức, nội dung của kênh chữ Nó làmphong phú, sinh động, sâu sắc nội dung kiến thức chứa đựng trong kênh chữ.

Có sự tham gia của kênh hình qua những biểu tượng lịch sử sẽ giúp chotần suất quá trình giao lưu, tương tác sư phạm giữa giáo viên và học sinh tănglên rất nhiều Các em sẽ hào hứng, chủ động tham gia vào bài học qua sự hướngdẫn, khuyến khích có trọng điểm của giáo viên Hiệu quả của chất lượng dạy -học tất yếu sẽ tỷ lệ thuận với chiều hướng tích cực ấy

Mặt khác, có thể nhận thấy hiện nay phần lớn học sinh phổ thông học tậpmột cách thụ động, có tâm lý đối phó, coi nhẹ một số môn không nằm trongchương trình thi tốt nghiệp, đặc biệt là môn lịch sử! Chính những yếu tố nàycũng đã tác động không nhỏ đến các dạy và học lịch sử hiện nay

Theo số liệu của thầy Trần Văn Lưu (Giáo viên trung học Sư phạm ThanhHóa) : “Qua điều tra khảo sát ở 18 trường thuộc các vùng miền xuôi gọi là cóđiều kiện và cơ sở vật chất, trong đó có nhiều trường điểm cấp huyện và tỉnh,chúng tôi hết sức ngạc nhiên về sự trống vắng của trang thiết bị dạy học, ngay cảbản đồ hay tranh lịch sử cũng không có Vậy là thầy trò chỉ đánh vật quanh cuốnSGK vốn đã sơ lược lại viết chưa mấy hấp dẫn…”( Báo Hà Nội xưa và nay, số248/ 2005, bài "Những ý kiến chân thành và có trách nhiệm về việc dạy họclịch sử hiện nay", trang 18)

Theo số liệu của thạc sỹ Trần Văn Cường (Giáo viên trường CĐSP HưngYên) đã tiến hàng điều tra cơ bản 53 giáo viên ở 27 trường phổ thông trung họcthuộc các tỉnh Hưng Yên, Hải Dương, Quảng Nam.,các thành phố : Hà Nội, ĐàNẵng và học sinh của 4 trường phổ thông trung học ở Hà Nội, Hưng Yên, ĐàNẵng.Kêt quả cho thấy : " 86% giáo viên vẫn tiến hành những phương pháp dạyhọc truyền thống (Giáo viên giảng giải, học sinh ghi chép ); 81.13% giáo viênthường sử dụng cách "thông báo" sự kiện khi giảng dạy ; 67,7% học sinh đượchỏi không hứng thu với việc học tập lịch sử." ( Báo nghiên cứu giáo dục số6/1999, trang 21)

Thực tế ngay trong môi trường Đại học chúng tôi đang học, việc sử dungkênh hình trong dạy học lịch sử cũng không được dặc biệt chú trọng Nhiều giờ

học lịch sử chỳng tụi đó phải học " chay" : khụng bản đồ, khụng hiện vật lịch

sử, khụng sa bàn làm cho chỳng tụi thực sự khú khăn trong việc tiếp nhận vàhiểu một cỏch sõu sắc nhất những kiến thức lịch sử đú

Là một sinh viờn Sư phạm, thấu hiểu được vai trũ của việc vận dụngKờnh hỡnh trong dạy học lịch sử cú tỏc dộng đến nhận thức kịch sử như thế nào,chỳng tụi mạnh dạn nghiờn cứu đề tài : "Nõng cao hiệu quả DHLS ở trường phổthụng thụng qua kờnh hỡnh (ĐDTQ)

2 Kờnh hỡnh trong dạy học lịch sử

2.1 Khỏi niệm kờnh hỡnh trong dạy học lịch sử (DHLS )

Nhiều tỏc giả đó nghiờn cứu và đưa ra khỏi niệm Kờnh hỡnh trong DHLS

ở nhiều gúc độ khỏc nhau Nhưng theo quan điểm của chỳng tụi thỡ khỏi niệm vềKờnh hỡnh được hiểu như sau :

Kờnh hỡnh (ĐDTQ) trong dạy học lịch sử chớnh là cỏc đồ dựng trực quan:tạo hỡnh, qui ước, những số liệu, dữ liệu, dữ kiện, …cú tỏc dụng tạo hiệu quảgiỳp học sinh lĩnh hội kiến thức một cỏch tốt nhất

VD : Bản đồ, tranh ảnh, di vật khảo cổ, sa bàn…

2.2 Vai trũ của việc sử dụng kờnh hỡnh trong DHLS

Tạo biểu tượng là điều kiện để biết lịch sử trờn cơ sở khụi phục đỳng quỏkhứ như nú tồn tại và là cơ sở quan trọng để hỡnh thành khỏi niệm Việc tạo biểutượng lịch sử cho học sinh lại gặp khụng ớt khú khăn phức tạp, do cỏc em khụngthể trực quan quan sỏt sinh động được sự kiện đó xẩy ra, mà luụn nhỡn thấynhững gỡ dang xẩy ra trong thực tế, nờn dễ rơi vào sai lầm của việc “Hiện đạihúa lịch sử”, tức là đem hỡnh ảnh, hiểu biết của người đời nay gỏn cho sự kiện,nhõn vật lịch sử

Hiện đại húa lịch sử là một khớa cạnh của xuyờn tạc lịch sử Việc khắcphục sai lầm về hiện đại húa lịch sử của học sinh đũi hỏi phải cung cấp tài liệu-

sự kiện chớnh xỏc, vừa sức tiếp thu, cú hỡnh ảnh cụ thể Cú nhiều phương tiện,phương thức tạo biểu tượng cho học sinh, trong đú ĐDTQ cú vị trớ đặc biệt

Như vậy, kờnh hỡnh trong dạy học lịch sử cú nhiệm vụ chủ yếu là cụ thểhúa những kiến thức, nội dung của kờnh chữ Nú làm phong phỳ sinh động, sõu

sắc thêm nội dung kiến thức chứa đựng trong kênh chữ Đồng thời trong quátrình dạy học, phương tiện trực quan là một trong nguồn cung cấp kiến thứcquan trọng và có tác dụng tạo nên hình ảnh giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mộtcách dễ dàng và bền vững.

2.2.1 Vai trò của thị giác trong việc tiếp nhận thông tin

Đối với mỗi con người, các giác quan: Thị giác-mắt, thính giác-tai, khứugiác-mũi, vị giác-lưỡi, xúc giác-da có một vai trò đặc biệt quan trọng Bởi vì cácgiác quan là một trong ba thành phần cấu trúc của bộ máy nhận biết của conngười (các giác quan, nơron thần kinh, não)tiếp nhận thông tin (tri thức) từ bênngoài chủ yếu được thông qua chúng và đưa về não theo cơ chế hoạt động gồm

4 giai đoạn:

Các giác quan tiếp nhận kích thích thông tin

Nơron và các tua nhánh chuyển thành xung thần kinh

Xung thần kinh qua vùng Limbic

Kết cấu lại thông tin và nẩy sinh kiến thức mới trong não người

VD: Khi giáo viên cho học sinh quan sát một di vật khảo cổ (Rìu đá), tức

là giáo viên đã kích thích vào vùng giác quan của học sinh(đặc biệt là thị giác vàxúc giác) gây sự chú ý của chúng Các giác quan tiếp nhận kích thích qua dâythần kinh, hình thành các xung thần kinh theo đường dẫn truyền của dây thầnkinh hướng tâm truyền đến hệ thông trung ương thần kinh là não bộ Não bộ tiếpnhận kích thích, xử lý và kết cấu lại thông tin Từ đó sẽ nẩy sinh kiến thức mớitrong não người, bắt đàu hình thành những khái niệm đơn giản nhất và sau đónhững hiểu biết đầu tiên này theo dây thần kinh ly tâm để các giác quan có phảnứng nhanh nhất với sự vật đó

Tuy nhiên, không phải mọi giác quan đều được tiếp nhận thông tin giốngnhau, mà giữa chúng só sự khác biệt rõ ràng về chức năng, vai trò, cách thứctiếp nhận

Các giác

Như vậy, có thể kết luận rằng kênh hình(§DTQ) trong dạy học lịch sửmang lại hiệu quả rất cao so với một số kênh tiếp nhận khác Từ đó cũng có thểsuy ra rằng, việc tăng cường sử dụng các phương pháp và phương tiện địnhhướng vào kích tích thị giác của người học sẽ mang lại hiệu quả cao hơn trongDHLS (xem bảng ).

Bảng phân tích khả năng của các phương pháp dạy học theo nhiệm vụ dạy học, nhịp độ học tập, kết quả :

Các loại

phương

pháp

Các phươ ng pháp dạy học

Nhiệm vụ cần giải quyết trong quá trình dạy học

Nh ịp độ dạ y họ c

Kiếnthứckýthuyết

Kiếnthứcthựchành

Kỹnăngtrítuệvàthựchành

Tưduytrừutượng

Tưduytrựcquanhìnhtượng

Tínhđộclập

Trínhớ

Tiếngnói

Phương

tiện

thông tin

-Dùnglời

-Trựcquan-Thựchành

x

x++

xx

-x

x

+x

-+x+

x

Nhanh

TrungbìnhTrungbìnhPhương

pháp

nhận

thức

-Táihiện-TìmkiếmCóvấn đề

+x

x+

x-

+x

x-

+x

NhanhChậm

pháp

lôgic

-Quinạp

-Suydiễn

+x

x+

x-

+x

x+

++

++

+

-Chậm

Nhanh

ungbình

§DTQ qui ước: Bản đồ, sơ đồ, niên biểu…

Trong các loại kênh hình trên thì tranh ảnh lịch sử, bản đồ… có vai trò, ýnghĩa quan trọng và được sử dụng rộng rãi nhất trong thực tế của việc dạy-họclịch sử ở trường phổ thông

3 Sử dụng kênh hình hiệu quả trong DHLS

Kênh hình(§DTQ) trong SGK hay trong anbum dạy học không phải đểminh họa chung chung, hay “mua vui” cho mắt, mà phải tạo điều kiện, đòi hỏihọc sinh phải làm việc với loại tài liệu trực quan này Có nghĩa là từ những hìnhảnh của kênh hình câm các em phải nhận thức được điều chưa biết qua việc họctập nghiên cứu chúng dưới sự định hướng, hỗ trợ, tạo điều kiện từ phía giáo

Việc đưa kênh hình, cách khai thác nội dung và phương pháp sử dụngphải phù hợp với trình độ học sinh, phù hợp với thể loại kênh hình và nội dungbài học giúp học sinh lĩnh hội kiến thức một cách dễ dàng, sâu sắc, vững chắc.Giáo viên phải lựa chọn thời điểm thích hợp để đua ra kênh hình trong quá trìnhdạy học Nếu đưa ra sớm quá sẽ làm phân tán sự chú ý của học sinh, đưa ra quámuộn cũng không gây được chú ý của học sinh, thậm chí làm cho học sinh gặpkhó khăn khi theo dõi bài Điều này sẽ làm giảm hiệu quả của việc sử dung kênhhình trong dạy học bộ môn

Khi sử dụng kênh hình, giáo viên phải kết hợp các phương pháp dạy họckhác như dùng lời, nêu vấn đề, trao đổi đàm thoại… để phát huy tính tích cực,độc lập trong nhận thức của học sinh.Tránh trường hợp giáo viên chỉ giới thiệuchung chung mang tính minh họa, không gắn với nội dung bài viết trong SGK,không hướng dẫn nội dung lịch sử qua kênh hình Điều đó làm cho việc tiếp thucủa học sinh cũng chung chung, không sâu sắc, học sinh không hứng thú học tập

và hiệu quả không cao

Dưới đây là một số kỹ năng cơ bản khi áp dụng kênh hình trong dạy họclịch sử:

3.1 Sử dụng kênh hình trong khi nghe giảng trên lớp, tiếp thu kiến thức mới.

Giáo viên có thể cho học sinh quan sát tìm hiểu tranh ảnh, bản đồ, sơđồ…trong vài phút, trao đổi với nhau trong việc tiếp thu bài mới

Ví như khi ứng dụng trong dạy học phần: “Mặt trận Việt Minh ra đời vàlãnh đạo đấu tranh”, ta sử dụng kênh hình là bức ảnh : “Đội Việt Nam tuyêntruyền giải phóng quân”

Nếu như giáo viên chỉ yêu cầu học sinh quan sát bức ảnh trên một cáchthuần túy “Xem ảnh”, tức là đảm bảo tính trực quan trong khai thác kênh hình(ảnh) trong SGK để bổ trợ cho kênh chữ nhưng hiệu quả không cao Vì học sinhcũng bị lôi cuốn và bức ảnh ấy nhưng chỉ là sự quan sát chung chung khôngđịnh hướng, đôi khi tạo điều kiện cho học sinh tranh thủ làm việc riêng

Để tăng hiệu quả sử dụng kênh hình, trước hết giáo viên hướng dẫn họcsinh quan sát bức ảnh, dẫn dắt học sinh lần lượt và giải quyết vấn đề dưới hìnhthức các câu hỏi:

“Các em có nhận xét cũng như có những hiểu biết gì về đội Việt Namtuyên truyền giải phóng quân?”

Từ câu hỏi này có thể phân ra thành nhiều câu hỏi nhỏ:

“Trang phục, vũ khí của đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân lúc

đó như thế nào?”

“Ai là người chỉ huy đội Việt nam tuyên truyền giải phóng quân?”

“Đội gồm có bao nhiêu người?”

Việc học sinh trả lời những câu hỏi như vậy khi giáo viên trình bày bàimới không chỉ thu hút sự chú ý, quan sát của học sinh mà luôn luôn gợi mở chocác em suy nghĩ để cuối cùng giải quyết vấn đề trung tâm của bài giảng: “Vì saoĐảng ta quyết định thành lập đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân?”

Sử dụng kênh hình đó trong dạy học lịch sử không những minh họa cholời giảng của giáo viên mà còn khơi dậy hứng thú, phát huy tính tích cực củahọc sinh khi tiếp thu kiến thức mới Trên cơ sở hình ảnh chân thực của bức tranhkết hợp với việc học sinh đọc : “Chỉ thị thành lập đôi Việt Nam tuyên truyềngiải phóng quân” (Hồ Chí Minh ) dưới sự hướng dẫn của giao viên, các em sẽnhận thấy chủ trương thành lập đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quânlàđúng đắn Bởi vì trong cách mạng phải dùng bạo lực cách mạng chống lại kẻ thùmới giành thắng lợi, do đó phải có lực lượng vũ trang hùng mạnh Cho nên “ĐộiViệt Nam tuyên truyền giải phóng quân là đội quân đàn anh, mong cho nó cóđội quân đàn em khác Trong lúc đầu quy mô của nó còn nhỏ nhưng tiền đồ của

nó rất vẻ vang Đó là khởi điểm của giải phóng quân, nó có thể đi suốt từ Namchí Bắc, khắp nước Việt Nam”( Hồ Chí Minh)

Vậy mục đích sử dụng bức ảnh này đã giúp cho học sinh hiểu rõ sự ra đờicủa lực lượng vũ trang cách mạng trong thời kỳ vận động giải phóng dântộc(1941-1945), giáo dục cho các em lòng kính yêu, niềm tin vào sự lãnh đạothiên tài của Đảng ta đứng đầu là chủ tịch Hồ Chí Minh