Phương pháp dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11

hình thành phương pháp và qui trình dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban giám hiệu, các thầy cô và các em học sinh của trường THPT Kim Liên và THPT Cao Bá Quát (Hà Nội) đã ủng hộ, giúp đỡ tôi trong quá trình thực tập và tiến hành nghiên cứu khóa luận.

Tôi xin chân thành cảm ơn bố mẹ đã động viên, khích lệ tôi, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành nhiệm vụ của mình Tôi xin cảm ơn những người bạn tốt đã tin tưởng, cùng tôi chia sẻ, vượt qua những khó khăn trong học tập và cuộc sống.

Hà Nội, ngày 20 tháng 5 năm 2007 Tác giả

Trương Thị Thùy Linh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Ngữ văn luôn luôn đóng vai trò là một trong những bộ môn chínhyếu trong trường THPT Hơn thế nữa, với đặc thù riêng về sự chính xác tươngđối, sự phụ thuộc vào cảm xúc của người dạy và người học mà vấn đề dạy và

học Ngữ văn luôn được quan tâm đặc biệt “Mục tiêu chung của môn Ngữ văn ở

THPT là trên cơ sở đã đạt được của chương trình Ngữ văn THCS, bồi dưỡng thêm một bước năng lực Ngữ văn cho học sinh, bao gồm năng lực đọc hiểu các văn bản thông dụng (văn, thơ, truyện), năng lực viết một số văn bản thông dụng…đồng thời cung cấp một hệ thống tri thức về văn học dân tộc và văn học thế giới” [1, tr.78] Học sinh luôn tiếp xúc trước hết với văn bản và chính vì thế

mà định hướng phương pháp đọc hiểu là vô cùng cần thiết

1.2 Hoạt động đọc của học sinh hiện nay đã trở thành trọng tâm khi

bình giá, phân tích, cắt nghĩa tác phẩm văn chương Trong cuốn Phương pháp

dạy văn học ở trường phổ thông, A Nhikônxki cho rằng “học sinh là độc giả

tác phẩm văn học” [41, tr.35] Vấn đề đọc hiểu cũng đã được đề cập đến trong

Kỉ yếu hội thảo khoa học quốc tế được tổ chức lần 4 tại Bristane-Australia với

tiêu đề “Focus on Comprehension” Mỗi nền văn học, mỗi thể loại , giai đoạn

văn học khác nhau lại cần có những đặc trưng về kĩ năng đọc hiểu riêng PhầnVăn học nước ngoài trong SGK cũng là một phần quan trọng nhưng vốn khôngđược giáo viên chú ý nhiều trong giảng dạy Dạy bản dịch như nguyên tác,không tính đến sự hỗ trợ của các yếu tố khác , đó chính là nguyên nhân dẫn tới

sự hiểu sai lệch nghiêm trọng Nguyễn Thanh Hùng đã viết “Dạy đọc hiểu là nềntảng văn hóa cho người đọc” [25, tr.13] Điều này đặc biệt đúng khi áp dụng vàogiảng dạy các tác phẩm văn học nước ngoài

1.3 Khi xét nội dung của tác phẩm cần tìm hiểu một cách tương đối kĩ vềnhững kinh nghiệm văn hóa lịch sử, phát hiện được những mối tương đồng tạođiều kiện cho học sinh chiếm lĩnh tác phẩm Từ trước đến nay trong nhà trườngviệc dạy văn học nước ngoài áp dụng qui trình và phương pháp như dạy văn họcViệt Nam, trong khi đó về phương diện lí luận chúng ta coi tính dân tộc như một

thuộc tính Việc dạy đọc hiểu để khám phá, để hiều đúng văn bản chính là mộtyêu cầu quan trọng trong quá trình giảng dạy phần văn học nước ngoài nóichung và các tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11 nói riêng

1.4 Bộ SGK lớp 10 Nâng cao vốn bao gồm 2 bài học “Đọc hiểu văn bản

văn học” và “Đọc hiểu văn bản trung đại” nhưng thiết nghĩ như thế vẫn chưa đủ

để có thể giúp học sinh khái quát kiến thức và áp dụng cho mọi loại văn bản, đặcbiệt là văn bản văn học nước ngoài với nhiều khó khăn và rào cản về ngôn ngữ,văn hóa Các tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11, mỗi tác phẩm đều

có rất nhiều vấn đề cần chú ý, vì thế việc xây dựng được qui trình và phươngpháp đọc hiểu hợp lí chính là chìa khóa để hiểu đúng và sâu những vấn đề cốtlõi của tác phẩm

Từ những lí do như trên, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Phương pháp

dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11”.

3 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp dạy đọc hiểu

- Khách thể nghiên cứu: Các tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữvăn 11

- Phạm vi nghiên cứu

+ Chương trình SGK Ngữ văn 11

+ Học sinh : Lớp 11A4 THPT Kim Liên-Hà Nội (Ban KHTN)

Lớp 11A1 THPT Cao Bá Quát-Hà Nội (Ban cơ bản)

+ Giáo viên Ngữ văn trường THPT Kim Liên, THPT Cao Bá Quát

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong đề tài này, tôi tập trung hoàn thành những nhiệm vụ sau:

Nghiên cứu về lí thuyết phương pháp đọc hiểu văn bản văn học Nghiên cứu về những đặc trưng của tác phẩm văn học nước ngoài nói chung Từ

-đó tôi đưa ra những đánh giá về thực trạng dạy và học phần văn học nước ngoàihiện nay trong hệ thống các trường THPT

- Xây dựng được qui trình giảng dạy đọc hiểu các tác phẩm văn xuôinước ngoài SGK Ngữ văn 11

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tôi sử dụng 2 nhóm phương pháp:

5.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết.

- Phương pháp nghiên cứu lí luận về đọc hiểu văn bản văn học Vớiphương pháp này, tôi chủ yếu vận dụng các thao tác: nghiên cứu SGK Ngữ văn

10 (Nâng cao) và SGK Ngữ văn 11, nghiên cứu tài liệu về đọc hiểu văn bản vănhọc… Các tài liệu trong quá trình nghiên cứu sẽ được phân tích, tổng hợp mộtcách có hệ thống

- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết về văn học nước ngoài Tôi sẽ tìmhiểu đặc trưng của các tác phẩm văn học nước ngoài được đưa vào SGK nóichung và tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK 11 nói riêng để giáo viên và họcsinh có cái nhìn bao quát, toàn diện khi tiến hành đọc hiểu văn bản văn học nướcngoài

5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát: Tôi dự kiến tiến hành dự một số giờ học về văn

học nước ngoài ở lớp 11 của 2 trường THPT Cao Bá Quát và THPT Kim Liên

để có thể rút ra những nhận xét thực tế, khách quan về giảng dạy đọc hiểu tácphẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11

- Phương pháp phỏng vấn: Với đối tượng là giáo viên Ngữ văn của

trường THPT Kim Liên, tôi sẽ tiến hành phỏng vấn (khoảng 10 giáo viên) đểtìm hiểu những khó khăn, thuận lợi, phương pháp áp dụng khi dạy học tác phẩmvăn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11

- Phương pháp điều tra bảng hỏi: Đề tài nghiên cứu của tôi sẽ bao gồm cả

bảng hỏi đối với 10 giáo viên của trường THPT Kim Liên Bảng hỏi bao gồmnhững câu hỏi đã được chọn lựa kĩ lưỡng, sát đề tài nghiên cứu

- Phương pháp phân tích kết quả nghiên cứu:

+ Những phần phỏng vấn tôi ghi chép cẩn thận, tỉ mỉ, tổng hợp và sau đóhỏi ý kiến chính những giáo viên được phỏng vấn để xác định được những ýkiến chung nhất, đánh giá xác đáng nhất về thực trạng liên quan đến vấn đề cầnnghiên cứu Đồng thời tôi cũng tham khảo ý kiến của các giảng viên, chuyên giatrong ngành giáo dục

+ Những số liệu điều tra bảng hỏi sẽ được tổng hợp, tính tỉ lệ phần trăm,tính số liệu cụ thể để làm minh chứng cho những kết luận đưa ra

Như vậy, đề tài nghiên cứu sẽ có được những nhận xét xác đáng về thựctrạng việc dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11 vớimục đích cuối cùng là tôi có thể xây dựng được qui trình giảng dạy đọc hiểunhững tác phẩm này sao cho có hiệu quả cao nhất

6 Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận về đọc hiểu và phương pháp đọc hiểu

Chương 2: Thực trạng giảng dạy tác phẩm văn học nước ngoài ở trườngTHPT

Chương 3: Đề xuất qui trình dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoàiSGK Ngữ văn 11

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ ĐỌC HIỂU VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY

ĐỌC HIỂU

Cái mới trong nội dung môn Ngữ văn là vấn đề đọc hiểu Đọc hiểu là kháiniệm cơ bản của môn học có nội dung mới Trước kia ta xem đọc là phươngpháp trong giảng văn mà thôi và lại thường nhấn mạnh một cách cường điệuphương pháp đọc diễn cảm Hiểu việc đọc văn như thế chưa thấy hết được hoạtđộng đọc văn là con đường duy nhất để học sinh tự mình cảm nhận cái hay cáiđẹp của hình thức tồn tại của văn bản nghệ thuật; từ đó tiến tới hiểu nội dung tưtưởng khái quát về nhân tâm thế sự Có thể nói rằng, đọc hiểu là mục đích cuốicùng của các giai đoạn đọc và mức độ đọc

Đọc hiểu là hoạt động truy tìm và giải mã ý nghĩa của văn bản Ý nghĩa

ấy hình thành và sáng tỏ dần nhờ sự soi chiếu tổng hợp, khái quát hóa từ ý nghĩatồn tại trong hình thức hóa nghệ thuật của tác phẩm, từ ý đồ sáng tạo, quan niệmnghệ thuật của nhà văn và ý nghĩa phái sinh thông qua khả năng tiếp nhận củangười đọc Đọc hiểu tuân theo lôgic khoa học, đã làm giảm đi tính chất “mơ hồ,

đa nghĩa” của tác phẩm văn chương để sự giao tiếp nghệ thuật đi tới chiềuhướng thỏa thuận nào đó

Cũng có thể nói, đọc hiểu là hoạt động cơ bản của học sinh đem tích hợpcác tầng ý nghĩa của văn bản Tùy theo loại văn bản mà người đọc cần tích hợpnhững tri thức đọc hiểu nào VD: Muốn đọc hiểu VHDG thì người học sinh phảiđược trang bị tri thức đọc hiểu về thi pháp VHDG, tri thức về văn hóa dân gian,tri thức về folklore, tri thức về môi trường diễn xướng Không có những tri thức

đó không thể đọc hiểu được những văn bản còn nhiều điều mù mờ về thời điểmsáng tác, về tác giả, về dị bản, về vùng miền lưu truyền đối với các thể loạiVHDG

1.1 Quan điểm về đọc tác phẩm văn chương

Đọc không chỉ là hoạt động nhận thức nội dung ý tưởng từ văn bản màcòn là hoạt động trực quan sinh động, giàu cảm xúc, có tính trực giác và kháiquát trong nếm trải của con người Vì thế chúng ta thấy xuất hiện kinh nghiệmđọc và sự biến đổi cách thức và chất lượng người đọc Đọc còn hoạt động mang

tính chất tâm lí, một hoạt động tinh thần của độc giả, bộc lộ rõ năng lực văn hóatừng người.

Chúng ta cần phải bàn đến tính vật chất của hoạt động đọc Người takhông chỉ đọc văn bản mà còn đọc sách, chẳng những đọc sách mà còn nhữngtác phẩm văn chương Tuy rằng văn bản, sách và tác phẩm văn chương đềumang tính hoàn chỉnh về cấu trúc nhưng độ dài ngắn, dung lượng và ý nghĩa,chức năng, bản chất, tác dụng của chúng là hết sức khác nhau Vì vậy, cách thứcđọc chúng, phương pháp và biện pháp đọc chúng không hoàn toàn đồng nhất

Theo Nguyễn Thanh Hùng, đọc tác phẩm văn chương là giải quyết vấn đề

thế giới quan của các cấu trúc tồn tại trong tác phẩm, trước hết là cấu trúc ngôn

ngữ, thứ đến là cấu trúc hình tượng thẩm mĩ, sau nữa là cấu trúc thẩm mĩ [25,

tr.58] Trong cấu trúc ngôn ngữ, người đọc được tìm hiểu để nắm bắt các loạithông tin, tư tưởng hiện thực đời sống và tư tưởng thẩm mĩ.Tư tưởng hiện thựctrong tác phẩm gợi ra sự đa dạng trong kinh nghiệm sống của từng độc giả Đây

là bức tranh đời sống vừa quen vừa lạ Quen để chia sẻ thừa nhận Lạ để trao đổi

và suy nghĩ Tầng lớp xuất hiện và vị trí xuất hiện của người đọc có ảnh hưởngnhiều đến mối quan hệ giữa quen và lạ trong thông tin hiện thực đời sống màcấu trúc ngôn ngữ tác phẩm tạo ra

Có thể nói rằng, ngay từ cấu trúc cụ thể, ngôn ngữ, tư tưởng và địnhhướng tư tưởng sáng tạo đã có mặt, góp phần quyết định giá trị đích thực của tácphẩm Cấu trúc ý nghĩa của tác phẩm văn chương là sự tồn tại tất yếu với nhữngnhà văn lớn, với những nghệ sĩ tài năng Tuy trừu tượng và tiềm ẩn nhưng cấutrúc ý nghĩa của tác phẩm văn chương được nhận ra và đánh giá trên nền tảngcủa cấu trúc ngôn ngữ, cấu trúc hình tượng thẩm mĩ

Cần lưu ý rằng, sự lĩnh hội tác phẩm văn chương thông qua hoạt động đọc

bao giờ cũng xen lẫn vào nó thiên hướng chủ quan, không thể loại trừ “cái tôi”

của người đọc ra ngoài quá trình tiếp nhận Cũng theo những nghiên cứu củaNguyễn Thanh Hùng, cấu trúc ý nghĩa của tác phẩm văn chương là cấu trúc mở,

là “kết cấu vẫy gọi” (Appelestructur) bao gồm sự tham gia sáng tạo của mọi

người Vì vậy, ý nghĩa nội dung tư tưởng thẩm mĩ của tác phẩm văn chương là

kết quả của sự đồng thuận và nhượng bộ tỉnh táo hai chiều giữa nhà văn vàngười đọc về cấu trúc hình tượng thẩm mĩ.

Nói tóm lại, đọc tác phẩm văn chương là một quá trình phát hiện và khámphá nội dung ý nghĩa xã hội, con người, thời đại trong cấu trúc hình tượng thẩm

mĩ của tác phẩm đan xen giữa hoạt động nhận thức, đánh giá và thưởng thức giátrị đích thực tồn tại trong hình thức NT độc đáo của tác phẩm

1.2 Những thành tựu nghiên cứu hoạt động đọc tác phẩm văn chương

Trong lịch sử nhân loại, khi nào xuất hiện văn bản kí tự dưới hình thức cốđịnh thì bắt đầu có hoạt động đọc Đọc là quá trình chuyển hóa nội dung ý nghĩa

từ ghi khắc sang âm thanh lời nói, âm vang trong óc Có thể ghi nhận ý kiến củathánh Paul trong kinh Cựu ước và Tân ước, của Mạnh Tử, của Đào Tiềm, Bô-đơ-le hay Asmus…[25, tr.57]

Trong tài liệu dịch, trước hết phải kể đến công trình “Phương pháp giảng

dạy văn học ở trường phổ thông” của A Nhikônxki Ngay từ những dòng đầu

tiên khi bàn đến hoạt động học của học sinh và ông đã dành phần lớn trang lượcthuật những quan niệm trong nhà trường Nga về vấn đề đọc Những luận điểmquan trọng trong công trình được tác giả nhấn mạnh thuộc về vị trí của học sinhtrong giảng dạy học tập môn văn và thuộc về bản chất lao động trong đọc văn

Sách khẳng định “học sinh là độc giả tác phẩm văn học” [41, tr.15]

Trình bày hệ thống các phương pháp và biện pháp dạy học, giáo trình

“Phương pháp luận dạy văn học” do Ia Rez chủ biên đã đặt phương pháp học

tập sáng tạo ở vị trí hàng đầu như là phương pháp đặc biệt đối với văn học, với

tư cách là một môn học nhằm “phát triển cảm thụ NT, hình thành những thể

nghiệm, những khuynh hướng và năng khiều NT cho học sinh bằng phương diện NT” [26, tr.38] Quan niệm phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường là một

quá trình sáng tạo, tác giả còn trình bày các biện pháp bộc lộ và thúc đẩy sự

đồng sáng tạo của người đọc, trong đó đọc diễn cảm được xem là “biện pháp

hoạt động đặc thù nhằm tăng cường sự đồng sáng tạo của người đọc, tạo điều

kiện cho sự đồng thể nghiệm và phát triển trí tưởng tượng của người đọc” [26,

Một số bài viết và công trình về đọc văn ở Việt Nam xuất hiện từ nhữngnăm 80 một cách có hệ thống, như vậy là đã có sự quan tâm và những lí giải vềnhiều phương diện hoạt động đọc văn Nếu trước kia xem đọc văn chỉ là phươngpháp thì bây giờ người ta xem nó là một hoạt động Cơ sở lí luận của đọc văn,nội dung bản chất của đọc văn, khả năng vận dụng đọc văn vào nghiên cứu phêbình văn học đến giảng dạy học tập văn học đều được đề cập tới Càng ngàynhững người quan tâm nghiên cứu vấn đề đọc văn càng nhận ra mối quan hệbiện chứng của quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương Đọc văn vừa là tiền đề

cơ bản, vừa là kết quả xác thực của việc hiểu văn Có đọc mới hiểu và có hiểuthì mới đọc tiếp được tác phẩm văn chương mà không làm tiêu tan những giá trị

và ý nghĩa của nó.Các công trình nghiên cứu của Nguyễn Thanh Hùng đã thể

hiện sự quan tâm sâu sắc của tác giả đến vấn đề phức tạp này: nhìn nhận trítưởng tượng, khả năng liên tưởng như là chìa khóa mở ra thế giới NT phongphú, sinh động của tác phẩm văn chương đồng thời năng lực liên tưởng, tưởngtượng thông qua ngôn ngữ NT là dấu hiệu chất lượng của đọc văn Tác giả viết:

“Sự phát triển của quá trình đọc được vận động trong hoạt động liên tưởng,

tưởng tượng và giải thích nghệ thuật” Theo tác giả, việc đọc hiểu văn bản góp

phần hình thành và củng cố, phát triển năng lực nắm vững và sử dụng tiếng Việt

thành thạo Đồng thời “năng lực văn hóa có ý nghĩa cơ bản đối với việc phát

triển nhân cách , bởi vì phần lớn những tri thức hiện đại được truyền thụ qua việc đọc”, hơn nữa việc đọc còn là “phương tiện tinh thần nhiều loại khác nhau

về quan điểm, thái độ, kinh nghiệm, tri thức” [28, tr.14]

Gần đây nhất, kế thừa và phát triển những thành tựu của lí thuyết tiếp

nhận, trong chuyên luận “Đọc và tiếp nhận văn chương”, Nguyễn Thanh Hùng

đã trả đọc về vị trí xứng đáng của nó trong quá trình khám phá chiều sâu của tác

phẩm văn chương “Tiếp nhận văn học là một quá trình, vì nó chỉ thực sự diễn

ra theo một hoạt động duy nhất là đọc văn – một thứ văn bản được kiến tạo bằng thời gian” [26, 16] Thông qua quá trình đọc văn với những yêu cầu riêng

của một hoạt động tinh thần dựa trên một đối tượng thẩm mĩ, mục đích tiếp nhận

là hiểu được tác phẩm văn chương Cũng theo đó mà tác giả này đã khẳng định:

“Đọc văn chương- một con người mới ra đời, đọc văn chương là lao động khoa

học, đọc văn chương là cách phát huy trực cảm, đọc văn chương là hoạt động ngôn ngữ trong môi trường văn hóa thẩm mĩ, đọc văn chương là quá trình sáng tạo, đọc văn chương là quá trình tiếp nhận nội sinh và ngoại sinh từ tác phẩm”

[26, 18]

Phan Trọng Luận cũng đã phân tích rõ tầm quan trọng của hoạt động

đọc trong chuyên luận “Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học”: “Đọc từ chữ

đầu đến chữ cuối, đọc cho âm vang, đọc để tri giác, cảm giác được bằng mắt bằng tai từ ngữ, hình ảnh, chi tiết…” và “trong khi đọc, những tín hiệu ngôn ngữ, những hình ảnh cuộc sống trong bài thơ hiện lên tuần tự sáng rõ dần” Tác

giả cũng chỉ rõ vai trò của liên tưởng tưởng, tưởng tượng đối với hiệu quả cảm

thụ của quá trình đọc sách: “Đọc sách là liên tưởng, là hồi ức, là tưởng tượng.

Sức hoạt động của liên tưởng càng mạnh bao nhiêu thì sức cảm thụ càng sâu, càng nhạy bén bấy nhiêu” [33, tr.57].

Đọc văn không những được vận dụng trong nhà trường mà còn được ứngdụng rộng rãi trong giao tiếp văn hóa, trong tiếp nhận văn học, trong việc traođổi thông tin tri thức và đời sống tinh thần nhân loại Những trang sách kì diệu

đã từng tỏa sáng tuổi thơ cơ cực, tăm tối của M Gorki Ông nói “Mỗi cuốn sách

đều là bậc thang nhỏ mà khi bước lên, tôi tách khỏi con thú để lên tới gần con người” Đọc sách trước hết là lao động trí tuệ mang lại niềm vui thanh khiết nhất

của tâm hồn, là sự tự giải phóng cá nhân ra khỏi những trói buộc của hoàn cảnh

để trí tuệ hóa và nhân đạo hóa con người ngày càng cao hơn

1.3 Đọc hiểu tác phẩm văn chương

Có thể nói rằng đọc hiểu văn bản là một thuật ngữ mới xuất hiện trong bốicảnh của sự gia tăng khối lượng tri thức nhân loại theo cấp số nhân Có hàngtrăm nghìn kiểu văn bản và sách cần đọc Mỗi người cần tìm ra một phươngpháp đọc riêng cho mình để hiểu sâu về vấn đề quan tâm, biết cách chọn thôngtin phục vụ cho nhu cầu bản thân Chính vì điều này mà môn Ngữ văn trongnhà trường có một vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen, phươngpháp, nhận thức về hoạt động đọc, cụ thể là hoạt động đọc hiểu

Môn Ngữ văn trong nhà trường THPT không còn giới hạn trong nhữngvăn bản nghệ thuật hư cấu mà mở rộng từ các thể loại văn học sang các phươngthức biểu đạt, tự sự, miêu tả, lập luận,… như đoạn trích tiểu thuyết, kịch, truyệnngắn Đọc những tác phẩm như thế có thể chưa hiểu được ngay Nội dung tácphẩm cần phải được hiểu dần dần, rồi từng bước tiến tới hiểu kĩ, hiểu trọn vẹn

1.3.1 Quan điểm về “hiểu” trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

Hiểu là nắm vững nội dung và ý nghĩa của văn bản Hiểu đối với việc đọccác văn bản không hư cấu là thế nhưng hiểu trong đọc văn chương với tư cách làvăn bản hư cấu, tác phẩm NT ngôn từ thì không chỉ có thế mà là thấu đạt đượcnhững nội dung biểu hiện và ẩn tàng mà nhà văn cần nói, đáng nói và muốn nóivới người đọc- những người sẵn sàng chờ đón và chia sẻ

Năng lực đọc hiểu, một năng lực bao gồm các năng lực cảm nhận, lí giải,thưởng thức, ghi nhớ và đọc nhanh mà năng lực lí giải là quan trọng nhất Đọc-hiểu là hoạt động duy nhất để học sinh tiếp xúc trực tiếp với các giá trị văn học,tránh sự áp đặt từ bên ngoài kể cả từ thầy cô, ngăn chặn được sự suy giảm nănglực đọc của học sinh trong điều kiện các phương tiện nghe nhìn ngày càng phổbiến…Điều này rất phù hợp với qui luật tiếp nhận văn học và qui luật phát triển

tư duy cũng như sự hình thành nhân cách [7, tr.20]

Vấn đề đọc hiểu văn chương không hề đơn giản chút nào Những ý kiến

khác nhau có rất nhiều Đã từng tồn tại kiểu đọc văn chỉ biết đến “cái biểu đạt”, tương đương với hình thức mà bỏ qua “cái được biểu đạt”, tức là những lớp nội

dung tạo nên chỉnh thể tư tưởng NT được sáng tạo trong tác phẩm Bôđơle, một

tác giả phương Tây cũng lại cho rằng tác phẩm là “một cuộc phiêu lưu của tâm

hồn” bởi vậy người đọc cũng chỉ cần kể lại những ấn tượng của mình khi đọc

tác phẩm mà thôi Phải từ những năm 70 của thế kỉ XX trở lại đây, dưới ánhsáng của lí thuyết tiếp nhận và tâm lí học hoạt động cũng như những quan niệmmới về tác phẩm văn chương, đọc hiểu văn chương đã được phân tích, mổ xẻ để

có được khái niệm đúng đắn

Bản chất của hoạt động đọc hiểu văn bản là quá trình lao động sáng tạomang tính thẩm mĩ nhằm phát hiện ra những giá trị của tác phẩm trên cơ sở phântích đặc trưng của văn bản Đọc không phải chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ viết

mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác và nhuần thấm tín hiệu

để giải mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, văn hóa đồng thời với việc huy động vốnsống, kinh nghiệm cá nhân người đọc để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ýnghĩa vốn có của tác phẩm Đọc là chúng ta đón đầu những gì mình đang đọcqua từng từ, từng câu, từng đoạn rồi quay lại về với những gì đọc qua để kiểmchứng và đi tìm hợp sức của tác giả để tác phẩm được tái tạo trong tính cụ thể vàgiàu tưởng tượng Độc giả là người đồng sáng tạo với nhà văn, có khác chăng lànhà văn đi từ tư tưởng đến ngôn ngữ, còn người đọc lại đi từ ngôn ngữ đến tưtưởng, để rồi có những sáng tạo, phát hiện và cảm nhận mà chính người viết

cũng không thể ngờ tới Theo Valentine Asmus, “Không thể hiểu được bất cứ

một tác phẩm nào, dù nó có rõ ràng đến mấy, dù sức mạnh gợi cảm và gây ấn tượng của nó lớn lao đến mấy, nếu bản thân người đọc không tự mình dám gánh chịu mọi được mất, dấn thân trong ý thức của mình theo con đường tác giả đã vạch ra trong tác phẩm?” [29, tr.54].

Nếu như đọc là sự tiếp xúc văn bản về mặt ngôn từ, câu chữ trực tiếp thìhiểu được coi là sự tiếp xúc văn bản về mặt bên trong, tức là những nội dungtiềm ẩn Hiểu tức là nắm vững và vận dụng được Hiểu tức là biết kĩ và làm tốt.Hiểu một đối tượng không chỉ dừng ở quan sát, nắm bắt cái bề ngoài

Muốn đọc hiểu tác phẩm văn chương người đọc phải được trang bị tri

thức nhiểu loại Các Mác từng nói “Nếu anh muốn thưởng thức nghệ thuật,

trước hết anh phải là người được giáo dục về nghệ thuật” Tri thức để hiểu cấu

trúc ngôn ngữ là đời sống xã hội, là ngôn ngữ tiếng mẹ đẻ Tri thức để hiểu cấutrúc hình tượng thẩm mĩ là thể loại, là thi pháp, là phương thức trình bày NT, vàtri thức tối cần thiết để hiểu cấu trúc tư tưởng là quan niệm nghệ thuật về conngười, là thế giới quan, là triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức…Quan trọnghơn cả, hiểu tác phẩm văn chương là phát hiện ra và đánh giá mối quan hệ hữu

cơ giữa các tầng cấu trúc của tác phẩm: nội dung sự kiện, nội dung hình tượng,nội dung quan niệm của tác giả Tri thức cần có để đọc hiểu mối quan hệ phức

tạp đa dạng ấy trong tác phẩm văn chương là “tính mơ hồ và đa “tác phẩm mở”,

là “tâm lí học miền sâu” (Psychoanalise), là “vô thức và huyền thoại”, là “lí

thuyết tiếp nhận”, là “mĩ học” và “lí thuyết giao tiếp”…

1.3.2 Các yếu tố quan trọng trong đọc hiểu tác phẩm văn chương

Đọc hiểu văn bản cần chú ý đến 3 yếu tố quan trọng: ngôn ngữ, cấu trúchình tượng nghệ thuật và cấu trúc tư tưởng tác phẩm

a Ngôn ngữ

Ngôn ngữ là chất liệu, là hiện tượng của đời sống mang ý nghĩa phổ biến

và ý nghĩa sáng tạo của cá nhân, tạo nên nét khác biệt rõ nét về phong cách tácgiả Khởi thủy của tác phẩm NT, trong đó có văn học bao giờ cũng là tiếng nóigiữa con người mang sắc thái tình cảm Ngôn ngữ không chỉ là chất liệu, không

phải chỉ là phương tiện mà còn là “kí hiệu của tình cảm” [25, tr.61] Nghệ thuật

chính là kết quả của việc sử dụng , khai thác hình thức cấu trúc ngôn ngữ Đó là

sự nắm bắt quy luật hình thức đời sống tự nhiên nào đấy ví dụ quy luật nhịp điệutrong sự sinh tồn bao gồm sự lặp lại, trùng điệp, đối xứng, phi đối xứng, nhanhchậm, gấp gáp, …để biểu hiện các cung bậc khác nhau của tình cảm Nắm vữngcấu trúc ngôn ngữ của tác phẩm là nắm vững hình thức tái hiện cuộc sống Điqua nó ta đến với cấu trúc hình tượng nghệ thuật của tác phẩm

b Cấu trúc hình tượng nghệ thuật

Cấu trúc hình tượng của tác phẩm là tầng biểu hiện tình cảm thẩm mĩ của

nhà văn và tác phẩm Cấu trúc hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm giúp

người đọc nhìn ra được một hiện thực mới mẻ, hiện thực được sáng tạo bằng sự

tổ chức lại quan hệ xã hội giữa con người trong một thế giới được xây dựng bởi

KH-NT, thế giới NT, chi tiết NT thông qua ngôn ngữ nghệ thuật Người đọc đốidiện với một hiện thực khác thường, mới mẻ cần được khám phá và bày tỏ thái

độ yêu ghét rõ ràng Do đó phân tích cấu trúc hình tượng NT này không chỉ nêndừng lại ở bề mặt cốt truyện và tính cách nhân vật mà phải chú ý đến kết cấu nộitại tức là mối quan hệ qua lại giữa nhân vật và điểm sáng thẩm mĩ; giữa cảnh vàtình; giữa bộ phận và toàn thể; giữa hiển ngôn và hàm ngôn; giữa chân thực và

hư cấu; giữa cái dường như và cái có thể; giữa cái hợp lí và cái phi lí…để nhìn

ra dấu ấn của ý thức và vô thức lặn sâu trong đời sống và nằm sau thế giới hìnhtượng

Cấu trúc này là kết quả của sự liên hệ mật thiết và hoàn thiện dần kinhnghiệm sống và kinh nghiệm thẩm mĩ Thế giới tình cảm và nhu cầu tâm lí củacon người thật phong phú trong sự bí ẩn của nó Một trong những bí ẩn đó làtính không nhất quán và hàm chứa đầy mâu thuẫn ở con người, bên cạnh nhữngkhả năng đọc khác nhau của nó Cấu trúc hình tượng NT thường được tổ chứcthành mối quan hệ vô cùng phức tạp giữa ý thức và vô thức, chúng thườngkhông mạch lạc tuyến tính thẳng băng, không thể đối chiếu với logic hiện thựccuộc sống và hợp với suy nghĩ kiểu lí trí đời thường mà tự nó là sự tổng hợpkhái quát và huyền ảo hóa đời sống mà ta gọi là tư duy hình tượng Do vậy màthế giới nghệ thuật mang đậm tính ảo giác huyễn tưởng làm cho tác phẩm vănchương mơ hồ, đa nghĩa không thể đoán trước

Từ hiện thực đời sống xã hội vô tình, vô lí nhờ cấu trúc hình tượng nghệ

thuật, cuộc sống trong tác phẩm vận động để giải tỏa ước mơ và giải phóng tư

tưởng của nhà văn Cuộc sống trong tác phẩm sẽ trở nên hữu tình, hữu lí hơn

cho một lí tưởng thẩm mĩ nhất định Có thể nói, từ cấu trúc ngôn ngữ đến cấu

trúc hình tượng nghệ thuật là quá trình chuyển biến, hóa sinh từ nội dung hiện

thực đến hình thức NT, từ vốn có đến tạo ra một đời sống khác để con ngườisống cuộc đời mới phong phú và tốt đẹp hơn [25, 60]

Đây là cấu trúc hấp dẫn và khó khăn nhất để nắm bắt sự chuyển hóa, kháiquát và tưởng tượng của nhà văn từ đời sống tự nhiên, phiến diện đến thế giới

NT sinh động, đa dạng, giàu ý nghĩa Vì vậy, đối với loại cấu trúc này người đọc

chỉ có một cách đọc thông qua bản thân, tự chiêm nghiệm mà tích lũy kinhnghiệm NT, mới có thể cảm nhận được sự tồn tại của cấu trúc này.

c Cấu trúc tư tưởng nghệ thuật

Cấu trúc tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm không thể tách rời cấu trúc

ngôn ngữ và cấu trúc hình tượng nhưng lại vượt qua và lớn hơn ngôn ngữ vàhình tượng để tác động sâu xa đến tâm hồn con người Cấu trúc tư tưởng thẩm

mĩ đã tổ hợp được tính hạn định của cấu trúc ngôn ngữ và cấu trúc hình tượng,

đã dung hòa được tính lịch sử và tính mở của tác phẩm Nó là loại cấu trúckhông có hình thức xác định cụ thể nhưng bằng cảm xúc trí tuệ và sự cảm nhiễmthẩm mĩ, người đọc có thể nhận ra dần về số mệnh con người, sứ mệnh lịch sử

và thời đại chứa trong tư tưởng của tác phẩm

1.4 Qui trình cơ bản của đọc hiểu

1.4.1 Đọc kĩ

- Đọc kĩ trước hết phải đọc thật nhiều lần Đây là một kiểu đọc có tần sốcao

- Những hoạt động và thao tác của đọc kĩ là:

+ Đọc để giới hạn quang cảnh và bối cảnh xã hội và những vấn đề của nó.Người ta cần biết đến thao tác đọc phân loại và hệ thống hóa từ ngữ, hình ảnh đểtái hiện không gian và thời gian

+ Đọc để tìm vấn đề (tính có vấn đề) của con người qua việc xác lậpđường dây sự kiện, tình huống, trạng thái trong quan hệ với nhân vật văn học

1.4.2 Đọc sâu

- Đọc để biểu hiện, làm bộc lộ mối liên hệ thông nhất nhiều mặt của đờisống và nghệ thuật, của trí tuệ và tình cảm ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản

- Những hoạt động và thao tác đọc sâu tác phẩm là:

+ Đọc chậm, phát hiện những cái mới lạ của từ ngữ, hình ảnh, sự kiện củathế giới suy tư và tâm tình nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại, độc thoại trong giaotiếp với môi trường sống của nhân vật và tác phẩm

+ Đọc và thống kê những mối quan hệ giữa nhân vật với sự kiện, tìnhhuống chính Phân loại và hệ thống hóa nhân vật theo mối quan hệ đồng hướng

và nghịch hướng theo kiểu hòa giải và xung đột để xác định nhân vật( tính cáchhoặc trữ tình) trung tâm.

+ Đọc và sơ đồ hóa mạng lưới hệ thống giữa các yếu tố hình thức và nộidung, bộ phận và toàn thể, chi tiết và chỉnh thể, giữa các tầng chuyển hóa bố cục

và kết cấu, bên ngoài và bên trong tác phẩm để tìm ra kiểu tư duy nghệ thuật vàphương thức trình bày nghệ thuật của tác phẩm

+ Đọc và tham khảo thời điểm sáng tác, chặng đường nghệ thuật, sựchuyển biến tư tưởng của nhà văn để xác định cảm hứng sáng tác của nhà văntrong tác phẩm

+ Đọc những hồi kí và ghi chép của tác giả về quá trình sáng tạo tác phẩm

và đọc những bài nghiên cứu phê bình tác phẩm

+ Đọc nhiều, thật nhiều lần để hóa giải những băn khoăn, ngộ nhận vềmột số điểm sáng thẩm mĩ và chi tiết nghệ thuật chưa có lời đáp phù hợp vớivăn cảnh và văn bản, với bối cảnh thời đại và lẽ sống

1.4.3 Đọc sáng tạo

- Đọc để bổ sung những nội dung mới, làm giàu có về ý nghĩa xã hội và ý

vị nhân sinh của tác phẩm Đọc biểu hiện sự đánh giá và thưởng thức giá trị vĩnhhằng của tác phẩm

- Những hoạt động và thao tác đọc sáng tạo:

+ Đọc tái hiện lại chặng đời của hình tượng nhân vật trung tâm và kháiquát sự vận động của hình tượng từ đầu cho đến hết

+ Đọc nhận ra giá trị và ý nghĩa của kết thúc tác phẩm đối với đời sống.Phân tích và đánh giá ý nghĩa của kết thúc tác phẩm đối với đời sống Phân tích

và đánh giá ý nghĩa thời đại lịch sử, ý nghĩa xã hội, đạo đức và ý nghĩa nghệthuật thẩm mĩ của hình tượng đối với quá khứ, hiện tại và tương lai

+ Đọc phát hiện và kết nối những yếu tố ngoại đề trữ tình với giọng điệu

và tuyên ngôn nghệ thuật, quan điểm nghệ thuật về con người cùng với thái độchính trị, tư cách công dân của tác giả

+ Đọc để khái quát thành sức sống, tiềm năng sáng tạo của hình tượngtrung tâm trong tác phẩm

+ Đọc cắt nghĩa và bình luận những thuộc tính nghệ thuật khách quan, ổnđịnh của tác phẩm theo quan điểm văn hóa truyền thống.

+ Đọc tác phẩm và cân nhắc chiều hướng định giá lịch sử tiếp nhận vàtiếp nhận cá nhân trên nền tảng văn hóa hiện đại

1.5 Phương pháp đọc hiểu, dạy đọc hiểu trong nhà trường THPT

Đọc hiểu là hoạt động đọc mang tính chất đối diện một mình, tự lực vớivăn bản, nó có cái hay là tập trung và tích đọng, lắng kết thầm lặng năng lực cánhân Đây là hoạt động thu nạp và ứng dụng những kinh nghiệm đời sống, lịch

sử, kinh nghiệm NT và kinh nghiệm văn hóa của mỗi cá thể Đọc hiểu là lối đọc

để tự học suốt đời, nó vừa thúc đẩy ý chí và là biểu hiện thầm kín của lòng tựtrọng

Đọc hiểu trong nhà trường rất cần phải có bài bản, phải có cơ sở lí thuyết

và phải luyện tập thành những kĩ năng cơ bản Cách đọc trong nhà trường vừa làtiền đề đọc hiểu của học sinh, vừa là kết quả đọc hiểu của giáo viên văn học.Điều đáng nói về cách đọc trong nhà trường là phải chú trọng cung cấp cho họcsinh hệ thống tri thức đọc hiểu, cần mở rộng các hình thức đọc, phương phápđọc, kiểu đọc, mục đích, yêu cầu đọc đối với họ Hứng thú đọc, động cơ đọc củahọc sinh và sách tập đọc, bài đọc thêm, cần nghiên cứu và chỉ ra tác dụng tíchcực của chúng trong việc dạy đọc hiểu

Đọc hiểu ban đầu từ đọc chữ, đọc câu, hiểu nghĩa của từ và sắc thái biểucảm, hiểu nghĩa của hình thức câu, mạch văn, bố cục và nắm được ý nghĩa chínhcũng như chủ đề tác phẩm Lí giải là hiểu đặc sắc về NT và ý nghĩa XHNV củatác phẩm trong ngữ cảnh của nó Trong quá trình học đọc, học sinh sẽ biết cáchđọc để tích lũy kiến thức, đọc để lí giải, đọc để đánh giá và đọc sáng tạo, pháthiện Hình thức văn bản được lựa chọn nhằm đào tạo năng lực đọc- hiểu, qua đóvừa cung cấp tri thức văn học (lịch sử VH, lí luậnVH, văn hóa dân tộc) vừa giáodục tư tưởng tình cảm, vừa rèn luyện kĩ năng đọc mà học sinh có thể mang theosuốt đời

Trên báo Văn nghệ số ra ngày 14/02/1998,tác giả Trần Đình Sử thông

qua bài viết “Môn Văn- thực trạng và giải pháp” đã nhấn mạnh một trong ba

mục tiêu của dạy học văn là “rèn luyện khả năng đọc hiểu các văn bản, đặc biệt

là văn bản văn học, một loại văn bản khó nhằm tạo cho học sinh biết đọc văn một cách có văn hóa, có phương pháp, không suy diễn tùy tiện, dung tục Năng lực đọc được thể hiện ở việc học sinh tự mình biết đọc, hiểu, nắm được nội dung

và nghệ thuật của tác phẩm.”

“Dạy đọc hiểu là dạy học sinh cách đọc ra nội dung trong những mối quan

hệ ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản, từ đó hình thành được kĩ năng đọc vàbiết vận dụng chúng trong cuộc sống có hiệu quả [25, tr.34]

Trong nhà trường, hoạt động đọc hiểu của học sinh trở thành trung tâmkhi tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa và bình giá tác phẩm văn chương, sẽ kéo theo

sự đổi mới tất yếu về phương pháp dạy của giáo viên Trước tiên, giáo viên phảiđưa nội dung, yêu cầu đọc hiểu vào các mức độ đọc văn như: đọc đúng, đọc hay,đọc diễn cảm, cân nhắc những hình thức nào của đọc văn như đọc thầm, đọc to,đọc phân vai, đọc đối thoại, đọc bình chú, đọc tóm tắt, đọc dự đoán… Hơn nữagiáo viên cũng cần trao đổi với học sinh mục đích đọc và những yêu cầu đọchiểu khi đề cập tới việc đọc để phát hiện ra những điều thú vị, hấp dẫn, đọc để tổchức lại, xây dựng lại tác phẩm theo hình thức mới rất cần cho kĩ năng đọcchỉnh thể văn học, đọc để lấy thông tin cần thiết cho mình, đọc để nhận xét trên

cơ sở tư duy phê phán, đọc để ghi chép những nét chính cho quá trình thảo luận

CHƯƠNG II THỰC TRẠNG GIẢNG DẠY ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN

XUÔI NƯỚC NGOÀI Ở TRƯỜNG THPT 2.1 Những khó khăn khi giảng dạy tác phẩm văn xuôi nước ngoài ở trường THPT

2.1.1 Vấn đề bản dịch

Đối với các bản dịch tác phẩm VHNN, người dịch với tư cách là người táitạo lại tác phẩm nguyên bản bằng ngôn ngữ thứ hai phần lớn là của dân tộc mìnhhoặc đôi khi bằng một chuyên ngữ khác Trong khi chuyển dịch VHNN, sự tinh

tế và chính xác của ngôn ngữ gốc không còn được bảo lưu nguyên dạng Cái gìcần giữ và có thể thay đổi để tạo ra bản dịch làm thỏa nguyện tác giả và làmthỏa mãn người đọc thì người dịch đều nghĩ tới và làm Để thực hiện đượcnhiệm vụ kép đó, người dịch phải có tài năng song ngữ, đồng thời cũng phải cónăng lực văn học, trình độ văn hóa của hai xứ sở của tác phẩm chính bản và tácphẩm thứ bản

Chất lượng của bản dịch là nhân tố tác động trực tiếp đến người đọc Dùthế nào đi nữa, chúng ta thấy một sự thật là khi đọc tác phẩm dịch là nghe hai lờitrong một lời, là đọc một phiên bản khác có độ chênh lệch nhiều khi khá lớn.Tuy nhiên ngôn ngữ được dịch ra không phải là một thứ ngôn ngữ ít có khả năngchuyển tải ý nghĩa Lời dịch phần lớn là dài hơn ngôn ngữ gốc Ngoài nghĩachính của sự kiện, hiện tượng được mô tả trong nguyên tác còn có cả ý tưởng,cảm xúc ngôn ngữ nguyên tác, người dịch còn phải sáng tạo và tái tạo hình thứcdiễn đạt của lời dịch sao cho sự thấu hiểu và đồng cảm diễn ra trên nền một thứngôn ngữ mẹ đẻ cũng chính xác, hấp dẫn và đầy cảm xúc nghệ thuật như bất cứtác phẩm văn chương nào

2.1.2 Vấn đề ngôn ngữ

Tính pha tạp ngôn ngữ hai nền văn hóa làm cho kiểu tư duy của tác giả,dịch giả và độc giả không còn thuần nhất Đặc điểm cần phân tích, bình giátrong tác phẩm dịch khi giảng dạy VHNN vì thế không thể bắt đầu và chuyênchú vào ngôn ngữ dịch mà phải dựa vào hình tượng NT vì nó ít bị pha tạp vàtổn thương Trong bản dịch, hình tượng NT được nhận thức trong lớp ngôn ngữ

dịch chứ không phải là lớp ngôn từ của nguyên tác Do đó cần tận dụng phươngpháp đối chiếu so sánh ngôn từ trong hai văn bản khi giảng dạy văn học nướcngoài

Sự không hoàn toàn đồng nhất của hình tượng NT giữa hai văn bản gốc

và văn bản dịch ít nhiều cũng ảnh hưởng đến tính tư tưởng thẩm mĩ của hìnhtượng NT Trong trường hợp này khi giảng dạy văn học nước ngoài, người giáoviên cần tìm hiểu kĩ tư tưởng NT, phong cách nhà văn và đặc điểm tư duy vănhọc của họ để tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa, bình giá trong mối quan hệ toàn vẹnvới nguyên tác là vô cùng quan trọng Người đọc dựa vào đặc điểm cá nhân màtiếp xúc một cách phù hợp và đồng hóa những phương diện cơ bản của tác phẩmgốc Đồng hóa đến mức độ có đạt sự nhuần nhị không, còn phụ thuộc vào hứngthú và thị hiếu thẩm mĩ, kiến thức văn học và văn hóa của người đọc Đồng hóamột tác phẩm nước ngoài tức là qua người mà hiểu được ta và ngược lại

Tiếp nhận một tác phẩm VHNN là quá trình cái tôi và cái ta nhân loạicùng cất tiếng Đó là cuộc đối thoại giao lưu văn hóa nghệ thuật để có sự gặp gỡ

để học hỏi tinh hoa văn hóa qua tác phẩm văn chương, để suy ngẫm về cái đẹp

và về vấn đề con người của các thời đại và lịch trình tiến hóa tinh thần của nó

2.1.3 Vấn đề phân phối chương trình

Những tác phẩm văn xuôi nước ngoài được chọn để giảng dạy trongtrường THPT hiện nay hầu hết là những tác phẩm kinh điển, hoặc là tác phẩm

của những nhà văn lớn Chẳng hạn như đoạn trích “Người cầm quyền khôi phục

uy quyền” của tác giả Vích-to Huy-gô được trích trong cả bộ tiểu thuyết đồ sộ Những người khốn khổ thế nhưng giáo viên chỉ hướng dẫn học sinh tìm hiểu

đoạn trích trong 2 tiết học, bao gồm cả giới thiệu tác giả, tác phẩm, tóm tắt tiểuthuyết Như vậy, có thể nói rằng giảng dạy phần văn xuôi nước ngoài mới chỉ làtìm hiểu ở phần bề nổi của tác phẩm mà thực sự chưa có điều kiện đi sâu, mởrộng do hạn chế về mặt thời gian, chương trình dạy và học

2.1.4 Vấn đề quan niệm của người dạy và người học

Thực tế, một khó khăn hiện nay trong dạy và học tác phẩm văn xuôi nướcngoài nói chung, đó là quan niệm của người dạy và người học vẫn còn xem nhẹ

phần VHNN Cũng phải thừa nhận rằng, hầu hết các tác phẩm văn học nướcngoài không nằm trong giới hạn của các bài kiểm tra, thi học kì quan trọng Vìthế, học sinh không chú trọng vào học tập những tác phẩm này

Đối với giáo viên, dù hiểu rõ những tác phẩm văn học nước ngoài đanggiảng dạy là hay, có nhiều vấn đề cần phải được đem ra phân tích nhưng do hạnchế về thời gian, sự gò bó của qui định về chương trình nên cuối cùng cũngmang tâm lí không coi trọng tác phẩm VHNN

2.2 Thực trạng và tồn tại trong giảng dạy văn xuôi nước ngoài ở trường THPT

Vấn đề dạy học văn học nước ngoài trong nhà trường hiện nay khá nangiải Do khối lượng lớn, tư liệu hạn chế, vốn liếng tri thức của giáo viên và họcsinh còn rất ít ỏi Vì vậy mà việc dạy và học văn xuôi nước ngoài ở trườngTHPT còn nhiều tồn tại

2.2.1 Tồn tại trong giảng dạy văn xuôi nước ngoài ở trường THPT

a Quan niệm dân tộc còn áp dụng vào đọc hiểu tác phẩm

Trước hết, nói về quan niệm hiện tại làm thước đo thế hệ đến sau dễ điđến một cái nhìn nghiệt ngã và hạn chế tính hiện đại của nó Đất nước nhiềunăm chiến tranh, hình ảnh người công dân tương lai vẫn bị chi phối bởi chủnghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Tất nhiên vấn đề yêu nước vànhân đạo như hai nội dung chủ đạo của văn học nước nhà Nhưng ý thức sâu sắc

về nhân quyền con người và tự do cá nhân, tôn trọng cá tính thì còn cần phải bổsung nhiều hơn nữa

b Giáo viên chưa chỉ rõ sự khác biệt về văn hóa

Do phông văn hóa có những độ vênh nhất định, nên quá trình khai tháctác phẩm, thường nặng nề màu sắc chủ quan của người dạy

c Qui trình dạy học hầu như không thay đổi

Ở THPT tác phẩm văn học nước ngoài cũng như văn học nước nhà, thậmchí thầy cô còn chưa hiểu sâu sắc đến mức cần thiết chủ nghĩa Phục hưng để màdạy văn học Phục hưng Không ít thầy giáo xem Đônkihôtê như một tên điên

cuồng Dự hết giờ văn cả thầy và trò không rõ dạy, học tác phẩm này để làm gì(Vì chưa được đọc trọn vẹn tác phẩm).

2.2.2 Thực trạng về phương pháp dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoài (SGK Ngữ văn 11)

Phần văn xuôi nước ngoài SGK Ngữ văn 11 bao gồm 2 tác phẩm:

- Đoạn trích “Người cầm quyền khôi phục uy quyền” (trích Những người

khốn khổ )

- Truyện ngắn “Người trong bao”- Sê-khôp

Đây là hai tác phẩm tiêu biểu cho phong cách hai tác giả lớn trong vănhọc thế giới Tuy nhiên, việc học tập và giảng dạy hai tác phẩm này lại chưaxứng tầm, chưa được giáo viên và học sinh nhận thức đúng đắn

a Về phần giáo viên,

Tiến trình dạy học gần như không thay đổi, đồng thời chưa kích thíchđược vai trò của học sinh trong tự nghiên cứu,tìm hiểu trước khi đến lớp

Bảng 1: Ý kiến so sánh qui trình dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi

nước ngoài và tác phẩm văn xuôi Việt Nam Đối tượng điều tra: Giáo viên Ngữ văn hai trường THPT Kim Liên và

THPT Cao Bá Quát

Số lượng: 10 giáo viên

Phân phốithời giangiữa cácphần trongbài giảng

Yêu cầu

sự chuẩn

bị bàicủa họcsinh

Tìmhiểu vềtác giảtácphẩm

Liên hệ đến cáctác phẩm kháchoặc toàn bộ tácphẩm (nếu bàigiảng là đoạntrích)

Số giáo

Tỉ lệ % 20 % 20 % 10% 10% 30% 10%

Như vậy, ta thấy, vẫn còn có những ý kiến cho rằng qui trình giảng dạytác phẩm văn xuôi nước ngoài giống hệt với giảng dạy tác phẩm văn xuôi ViệtNam Giáo viên dạy học tự ý thức được rằng cần phải thay đổi cách dạy đọchiểu nhưng gần như sự thay đổi ấy chưa được hình thành rõ nét Học sinh cầnphải thực hiện công việc của mình kĩ càng hơn, giáo viên cần phải yêu cầu caohơn đối với học sinh khi thu thập, xử lí thông tin về tác phẩm văn xuôi nướcngoài

Trong quá trình giảng dạy, lẽ ra phần liên hệ với toàn bộ tác phẩm khi dạyđọc hiểu đoạn trích, hoặc liên hệ đến các tác phẩm khác, đến phong cách tác giảkhi dạy đọc hiểu truyện ngắn phải được chú trọng thì lại bị giáo viên coi nhẹ

Trong quá trình dự giờ tác phẩm “Người trong bao” tại lớp 11A4 trường THPT

Kim Liên, giáo viên chỉ đề cập đến tác giả trong phần giới thiệu, rồi sau đó gầnnhư chỉ tập trung vào tình tiết truyện mà hầu như không liên hệ đến một tácphẩm nào khác Vậy, giáo viên là người giảng dạy mà còn thiếu cái nhìn tổngquát, thì sự hiểu biết của học sinh cũng không thể toàn diện

b Về phần học sinh

Nhìn chung, khi học tập tác phẩm văn học nước ngoài, phần văn xuôi họcsinh có cảm nhận là dễ học hơn các tác phẩm thơ Tuy nhiên, vì thời gian họctrên lớp ngắn, sự chuẩn bị bài không đúng yêu cầu nên những gì học sinh thuđược thường dễ bị bỏ quên sau một thời gian ngắn Thậm chí sau khi học xong

đoạn trích “Người cầm quyền khôi phục uy quyền” (trích “Những người khốn

khổ”- Vichto Huy-gô, phỏng vấn 10 em học sinh lớp 11A1 trường THPT Cao

Bá Quát với câu hỏi “Em có nhớ tên nhân vật chính của đoạn trích “Người cầm

quyền khôi phục uy quyền không?” thì có đến 4 học sinh trả lời “không” ngay

lập tức và 2 học sinh cần thời gian mới cố gắng nhớ ra được tên nhân vật

Vấn đề đối với học sinh ở đây là cần có sự chuẩn bị bài kĩ lưỡng Ngoàiviệc trả lời các câu hỏi trong phần Hướng dẫn học bài, học sinh còn cần đượcgiao nhiệm vụ tìm hiểu thêm về tác giả, tác phẩm sẽ học Đồng thời trong quá

trình chuẩn bị bài ấy, học sinh đã bước đầu hiểu về nội dung tác phẩm Nhờ thế

mà quá trình học tập trên lớp trở nên có hiệu quả

CHƯƠNG III ĐỀ XUẤT QUI TRÌNH GIẢNG DẠY ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN XUÔI NƯỚC NGOÀI (SGK NGỮ VĂN 11)

3.1 Ý nghĩa của việc lập qui trình giảng dạy đọc hiểu tác phẩm văn xuôi nước ngoài (SGK Ngữ văn 11)

Như tôi đã đề cập ở phần trước, hiện trạng dạy đọc hiểu văn xuôi nướcngoài (SGK Ngữ văn 11) còn nhiều vấn đề đáng bàn luận Một tác phẩm đượcdịch từ thứ ngôn ngữ khác, dù là những tác phẩm kinh điển và nổi tiếng của thếgiới cũng vẫn rất khó khăn cho giáo viên trong việc hiểu rõ nội dung tư tưởng,chưa nói đến việc còn cần phải truyền thụ những kiến thức thu được cho họcsinh Giảng dạy văn xuôi nước ngoài là sự kết hợp của việc nghiên cứu về ngônngữ, văn hóa, thể loại văn học, trào lưu văn học,… đồng thời phải tìm ra phươngpháp tạo hứng thú, giúp học sinh hiểu và nắm bắt dễ dàng

Hiện nay, đa phần các giáo viên đều giảng dạy theo một qui trình vốn cósẵn khi giảng dạy tác phẩm văn chương: Thời lượng như nhau đối với mỗi phầntác giả, xuất xứ tác phẩm khi giảng dạy tác phẩm văn xuôi nước ngoài cũng nhưtác phẩm văn học Việt Nam Điều này cần phải xem xét lại Mọi tác phẩm vănchương đều cần phải được tìm hiểu về cuộc đời nhà văn, phong cách sáng tác,các yếu tố khách quan tác động đến tư tưởng, giá trị tác phẩm Tuy nhiên, vớicác tác giả văn học dân tộc, học sinh ít nhiều đã quen thuộc, từng đọc tác phẩmhoặc tiếp tục phân tích tác phẩm của tác giả đã học từ cấp THCS Với những tácgiả, tác phẩm ấy, nguồn tư liệu phong phú, dễ tìm, học sinh dễ tìm hiểu hơn vàquá trình tiếp thu nhanh hơn Còn các tác phẩm VHNN vốn từ lâu ít được chútrọng, không đưa nhiều vào các bài kiểm tra nên học sinh thường ít quan tâm, vìthế cũng không tìm hiểu nhiều thông tin bên ngoài SGK Điều này có thể giúpgiáo viên dễ áp đặt các ý kiến của mình cho học sinh, và kết quả là lối suy nghĩ,cách hiểu đi vào sáo mòn, không có sự tìm tòi đổi mới

Việc tìm ra một qui trình giảng dạy đọc hiểu riêng cho tác phẩm văn xuôinước ngoài trong đó đánh giá cao sự tự hiểu, tự đánh giá, sự chuẩn bị kĩ lưỡngcủa học sinh theo hướng dẫn của giáo viên chính là giải pháp tốt để đạt đượchiệu quả cao trong giảng dạy các tác phẩm ấy Thực tế ý kiến của rất nhiều giáoviên cho rằng để bớt lúng lúng trong giảng dạy tác phẩm văn xuôi nước ngoài(SGK Ngữ văn 11) nên có một qui trình cụ thể, rõ ràng Tôi đã thực hiện điều tra

đối với 10 giáo viên Ngữ văn 2 trường THPT Kim Liên , THPT Cao Bá Quát vàđược kết quả như sau:

Bảng 2: Ý kiến giáo viên về xây dựng qui trình giảng dạy đọc hiểu tác

phẩm văn xuôi nước ngoài (SGK Ngữ văn 11) Đối tượng điều tra: Giáo viên Ngữ văn hai trường THPT Kim Liên và

THPT Cao Bá Quát

Số lượng: 10 giáo viên

Mức độ Rất cần thiết Khá cần thiết Không cần thiết

3.2 Những điểm giáo viên cần lưu ý khi giảng dạy tác phẩm văn xuôi nước ngoài (SGK Ngữ văn 11)

Qua những khó khăn và thực trạng giảng dạy, giải pháp đặt ra đối vớigiáo viên dạy học văn học nước ngoài, cụ thể là với các tác phẩm văn xuôi nướcngoài, đó là:

+ Tăng cường kiến thức lịch sử và văn học của tác phẩm có liên quan.+ Thường xuyên bổ sung tư liệu mới có liên quan đến tác phẩm (Cho đếnnay, rất ít thầy cô được đọc trọn vẹn tác phẩm hoặc hiểu biết rõ về tác giả, mà đãdạy học đoạn trích)

+ Nên giới thiệu tác phẩm trọn vẹn để minh họa cho đoạn trích

Để đi tới qui trình hóa được việc lựa chọn và hoạt động dạy học là mộtcông việc cần tiến hành trong một thời gian dài, với sự tham gia của nhiềungười, nhiều chuyên gia, đặc biệt là đội ngũ thầy cô giáo đang đứng lớp