Tài liệu ôn thi Đại học môn lịch sử cực hay

Tổ chức Liên Hiệp Quốc* Hoàn cảnh thành lập - Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc, phe phát xít đang đi tới thất bạihoàn toàn, các nước Đồng minh và nhân dân thế giới

LỊCH SỬ THẾ GIỚI HIỆN ĐẠI (1945 – 2000)

I QUAN HỆ QUỐC TẾ TRONG VÀ SAU THỜI KÌ CHIẾN TRANH LẠNH

1 Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945 - 1949)

a Hội nghị Ianta

* Hoàn cảnh

- Đầu năm 1945, cuộc chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn cuối với việc tấn côngnhư vũ bảo của Hồng quân Liên Xô đang tiến nhanh về Béclin Nhiều vấn đề quan trọng và cấpbách đặt ra trước cường quốc Đồng minh Đó là: Nhanh chóng đánh bại hoàn toàn các nước phátxít Tổ chức lại thế giới sau chiến tranh Phân chia thành quả chiến thắng giữa các nước thắng trận

- Trong bối cảnh đó, từ ngày 4 đến 11-2-1945, Hội nghị quốc tế họp ở Ianta (Liên Xô cũ) với

sự tham dự của nguyên thủ ba cường quốc là I.Xtalin (Liên Xô), Ph.Rudơven (Mĩ), U.Sớcsin (Anh),hội nghị đã đưa ra những quyết định quan trọng

* Những quyết định của Hội nghị

- Nhanh chóng tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và quân phiệt Nhật, kết thúc chiếntranh

- Phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa ba cường quốc thắng trận ở châu Âu và châu Á

- Thành lập tổ chức Liên hợp quốc để duy trì hòa bình, an ninh thế giới

- Thỏa thuận về việc đóng quân tại các nước nhằm giải giáp quân đội phát xít và phân chiaphạm vi ảnh hưởng ở châu Âu, châu Á

- Toàn bộ những quyết định của Hội nghị Ianta cùng những thỏa thuận sau đó của ba cườngquốc đã trở thành khuôn khổ của trật tự thế giới mới, thường được gọi là Trật tự hai cực Ianta

- Những quyết định của Hội nghị Ianta đã dẫn tới sự hình thành của một trật tự thế giới mớiđược gọi là “Trật tự hai cực Ianta” Trật tự hai cực Ianta ra đời làm cho thế giới phân chia thành hai

hệ thống đối lập Một cực của Liên Xô đại diện cho các nước XHCN và một cực của Mĩ đại diệncho các nước TBCN Trong quá trình tồn tại của hai cực này làm cho quan hệ quốc tế có sự đối đầugiữa hai phe: XHCN và TBCN

* Sự phân chia phạm vi ảnh hưởng do 3 cường quốc thỏa thuận ở Hội nghị Ianta:

- Ở châu Âu: Đông Đức, Đông Béclin và Đông Âu do quân đội Liên Xô chiếm đóng Ở Tây

Đức, Tây Béclin và Tây Âu do quân đội Mĩ, Anh, Pháp chiếm đóng Riêng Áo, Phần Lan trở thànhnhững nước trung lập

- Ở châu Á: Mông Cổ được giữ nguyên trạng thái như cũ, miền Nam đảo Xakhalin trả lại cho

Liên Xô, quốc tế hóa thương cảng Đại Liên (Trung Quốc), Liên Xô chiếm đảo Curin

- Đối với Nhật Bản và Triều Tiên: quân đội Mĩ chiếm đóng Nhật Bản và Nam Triều Tiên,

quân đội Liên Xô chiếm đóng Bắc Triều Tiên (lấy vĩ tuyến 38º làm ranh giới) Quân đội Liên Xô và

Mĩ rút khỏi Trung Quốc, các vùng còn lại ở châu Á như ĐNÁ, Nam Á, Tây Á vẫn thuộc phạm viảnh hưởng của các nước phương Tây

b Tổ chức Liên Hiệp Quốc

* Hoàn cảnh thành lập

- Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới thứ hai sắp kết thúc, phe phát xít đang đi tới thất bạihoàn toàn, các nước Đồng minh và nhân dân thế giới có nguyện vọng giữ gìn hòa bình, ngăn chặnnguy cơ chiến tranh mới

- Tại Hội nghị Ianta (2 – 1945), những người đứng đầu 3 cường quốc Liên Xô, Mĩ, Anh đãkhẳng định lại thành lập một tổ chức quốc tế để gìn giữ hòa bình, an ninh và trật tự thế giới sauchiến tranh và nhất trí về nguyên tắc hoạt động của nó dựa trên sự nhất trí giữa 5 cường quốc (Liên

Xô, Mĩ, Anh, Pháp, Trung Quốc)

- Hội nghị quốc tế với sự tham gia của đại diện 50 nước họp tại Xan Phranxicô (Mĩ) họp từngày 25/4 - 26/6/1945 để thông qua Hiến chương và tuyên bố thành lập tổ chức LHQ Ngày24/10/1945 bản Hiến chương chính thức có hiệu lực

* Mục đích: Nhằm duy trì hòa bình và an ninh thế giới, phát triển các mối quan hệ hữu nghị

và hợp tác giữa các quốc gia trên thế giới

* Nguyên tắc hoạt động:

- Bình đẳng chủ quyền giữa các nước và quyền tự quyết của các dân tộc.

- Tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ và độc lập chính trị của tất cả các nước.

- Không can thiệp vào công việc nội bộ của bất kì nước nào.

- Giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hoà bình.

- Chung sống hòa bình và sự nhất trí giữa 5 nước lớn: Liên Xô (Nga), Mĩ, Anh, Pháp và

Trung Quốc

* Cơ cấu tổ chức

- Đại hội đồng: Hội nghị thường niên của tất cả các nước hội viên, mỗi năm họp một lần.

- Hội đồng bảo an: Cơ quan chính trị quan trọng nhất, chịu trách nhiệm chính về hoà bình và

an ninh thế giới, thông qua 5 nước lớn (Anh, Pháp, Mỹ, Liên Xô, Trung Quốc)

- Ban thư ký: Là cơ quan hành chính, đứng đầu là tổng thư ký do hội đồng bảo an giới thiệu.

Liên hợp quốc có hàng trăm tổ chức chuyên môn khác, trụ sở đặt tại New York (Mỹ)

- Các tổ chức Liên hợp quốc có ở VN: WHO (y tế), FAO (lương thực), IMF (tiền tệ) ILO (laođộng), ICAO (hàng không), UNESCO (văn hóa…)

- 2006 LHQ có 192 quốc gia thành viên; 9/1977 VN là thành viên thứ 149 của LHQ;16/10/2007 Đại hội đồng LHQ đã bầu VN làm ủy viên không thường trực Hội đồng bảo an nhiệm

kì 2008 – 2009

* Vai trò:

- Là diễn đàn quốc tế vừa hợp tác, vừa đấu tranh nhằm duy trì hòa bình và an ninh thế giới

- Góp phần giải quyết các vụ tranh chấp, xung đột khu vực và quốc tế như giải quyết xung đột

ở Campuchia, Ănggôla, ở Đông Timo…

- Có đóng góp đáng kể vào quá trình phi thực dân hóa (Năm 1960 thông qua nghị quyết phithực dân hóa).

- Có nhiều nỗ lực trong việc giải trừ quân bị và hạn chế sản xuất vũ khí hạt nhân

- Có đóng góp đáng kể vào mối quan hệ hợp tác về kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội giữacác nước thành viên, trợ giúp các nước đang phát triển, thực hiện cứu trợ nhân đạo các nước thànhviên khi gặp khó khăn

2 Mâu thuẫn Đông – Tây và sự khởi đầu chiến tranh lạnh

a Nguồn gốc của mâu thuẫn Đông – Tây

- Liên Xô chủ trương duy trì hòa bình an ninh thế giới, bảo vệ những thành quả của CNXH vàđẩy mạnh phong trào cách mạng thế giới

- Mĩ ra sức chống phá Liên Xô và các nước XHCN, đẩy lùi phong trào cách mạng nhằm thựchiện mưu đồ bá chủ thế giới

- CNXH đã trở thành hệ thống thế giới, đang mở rộng ra châu Á và Mĩ Latinh, làm choCNXH mở rộng từ Âu sang Á và Mĩ Latinh, ảnh hưởng của Liên Xô và CNXH nói chung ngàycàng lớn Trong bối cảnh ấy Mĩ tìm cách ngăn chặn ảnh hưởng này của CNXH

- Sau chiến tranh thế giới thứ hai, Mĩ trở thành nước giàu mạnh nhất về kinh tế - tài chính,quân sự và đang nắm trong tay lợi thế vũ khí nguyên tử Từ đó, Mĩ tự cho mình quyền lãnh đạo thếgiới, chống lại CNXH…

- Trong bối cảnh thế giới sau chiến tranh, Xô – Mĩ đã chuyển từ sự hợp tác trong chiến tranhsang tình trạng đối đầu và chiến tranh lạnh

b Những biểu hiện của chiến tranh lạnh

- Sự kiện được xem là mở đầu cho chính sách chống Liên Xô gây nên tình trạng chiến tranhlạnh của Mĩ là bản thông điệp của Tổng thống Tru-man gửi quốc hội Mĩ ngày 12 – 3 – 1947 Trong

đó, Tổng thống Mĩ khẳng định: Sự tồn tại của Liên Xô là nguy cơ lớn của nước Mĩ và đề nghị việntrợ khẩn cấp 400 triệu USD cho hai nước Hi Lạp và Thổ Nhĩ Kì

- Tháng 6/1947 thông qua “kế hoạch Macsan” với khoản viện trợ khoảng 17 tỉ USD để giúpcác nước Tây Âu phục hồi nền kinh tế sau chiến tranh

- Ngày 4 – 4 – 1949, Mĩ thành lập khối quân sự - tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương(NATO)

- Liên xô:

+ Tháng 1/1949 thành lập Hội đồng tương trợ kinh tế SEV

+ Tháng 5/1955 thành lập Tổ chức Hiệp ước Vacsava

Như vậy sự đối lập về kinh tế, chính trị, quân sự dẫn đến sự xác lập cục diện 2 cực giữa 2 phe,

do hai siêu cường Xô – Mỹ đứng đầu, chiến tranh lạnh bao trùm thế giới

3 Sự đối đầu Đông - Tây và những cuộc chiến tranh cục bộ ác liệt.

Trong thời kỳ “chiến tranh lạnh”, hầu như mọi cuộc chiến tranh hoặc xung đột quân sự ở các

khu vực trên thế giới đều liên quan tới sự “đối đầu” giữa hai cực Xô – Mỹ

Trong thời kỳ “chiến tranh lạnh”, diễn ra ba cuộc chiến tranh cục bộ nổi bật là:

3.1 Cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp ở Đông Dương

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thực dân Pháp quay trở lại Đông Dương, nhân dân ĐôngDương kiên cường chống Pháp Từ 1950, khi Mĩ can thiệp vào chiến tranh Đông Dương, cuộcchiến này ngày càng chịu sự tác động của hai phe

- Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Hiệp định Giơnevơ được ký kết (7/1954) đã công nhận độclập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của ba nước Đông Dương, nhưng Việt Nam tạmthời bị chia cắt làm hai miền ở vĩ tuyến 17º Hiệp định Giơnevơ là thắng lợi của nhân dân ĐôngDương nhưng cũng phản ánh cuộc đấu tranh gay gắt giữa hai phe

3.2 Cuộc chiến tranh Triều Tiên (1950 – 1953)

- Sau chiến tranh thế giới, Triều Tiên tạm thời chia làm hai miền: Bắc vĩ tuyến 38º do Liên Xôcai quản và phía Nam là Mĩ Năm 1948, trong bối cảnh chiến tranh lạnh, hai miền Triều Tiên đãthành lập hai quốc gia riêng ở hai bên vĩ tuyến 38º: Đại Hàn dân quốc (phía Nam) và Cộng hòa dânchủ nhân dân Triều Tiên (phía Bắc)

- Từ 1950 – 1953, chiến tranh Triều Tiên bùng nổ có sự chi viện của Trung Quốc (miền Bắc)

và Mĩ (miền Nam) Hiệp định đình chiến 1953 công nhận vĩ tuyến 38º là ranh giới quân sự giữa haimiền Chiến tranh Triều Tiên là sản phẩm của “chiến tranh lạnh” và là sự đụng độ trực tiếp đầu tiêngiữa hai phe

3.3 Cuộc chiến tranh chống đế quốc Mĩ ở Việt Nam (1954 – 1975)

- Sau 1954, Mĩ hất cẳng Pháp, dựng lên chính quyền Ngô Đình Diệm, âm mưu chia cắt lâudài Việt Nam, biến miền Nam Việt Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Mĩ ViệtNam đã trở thành điểm nóng trong chiến lược toàn cầu của Mĩ nhằm đẩy lùi phong trào giảiphóng dân tộc và làm suy yếu phe xã hội chủ nghĩa

- Chiến tranh Việt Nam trở thành cuộc chiến tranh cục bộ lớn nhất, phản ánh mâu thuẫn giữahai phe Cuối cùng, mọi chiến lược chiến tranh của Mĩ bị phá sản, Mĩ phải ký Hiệp định Paris(1973), cam kết tôn trọng độc lập, thống nhất, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam; phảirút quân và cam kết không dính líu về quân sự hoặc can thiệp về chính trị đối với Việt Nam Năm

1975, nhân dân Đông Dương kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mĩ

4 Xu thế hòa hoãn Đông - Tây và chiến tranh lạnh chấm dứt

* Xu thế hòa hoãn Đông – Tây

Từ đầu những năm 70, xu thế hòa hoãn Đông - Tây đã xuất hiện:

- Đầu những năm 70 hai siêu cường Xô - Mĩ đã tiến hành những cuộc gặp cấp cao

- 11/1972 hai miền nước Đức đã kí kết tại Bon hiệp định về những cơ sở của quan hệ giữa

hai miền.

- 1972, Liên Xô và Mĩ ký hiệp ước về việc hạn chế hệ thống phòng chống tên lửa (ABM), sau

đó là Hiệp định hạn chế vũ khí tiến công chiến lược (SALT 1)

- Tháng 8/1975, Định ước Henxinki khẳng định những nguyên tắc trong quan hệ giữa các

quốc gia và tạo nên một cơ chế giải quyết các vấn đề liên quan đến hoà bình và an ninh ở châu Âu

* Chiến tranh lạnh chấm dứt

- 12/1989 tại đảo Manta (Địa Trung Hải) hai nhà lãnh đạo Goóc- ba-chốp và Bu-sơ đã chính

thức tuyên bố chấm dứt chiến tranh lạnh, mở ra những điều kiện để giải quyết các cuộc xung đột,

tranh chấp ở nhiều khu vực trên thế giới

* Nguyên nhân của việc chấm dứt chiến tranh lạnh:

- Cuộc chạy đua vũ trang kéo dài hơn 4 thập kỉ đã làm cho cả 2 nước quá tốn kém và suy giảm thế mạnh của họ trên nhiều lĩnh vực.

- Mĩ và Liên Xô đang đứng trước những khó khăn, thách thức lớn:

+ Sự vươn lên mạnh mẽ của Đức, Nhật, Tây Âu… các nước này đã trở thành đối thủ cạnhtranh đáng gờm đối với Mĩ, còn Liên Xô lúc này đang lâm vào tình trạng trì trệ, khủng hoảng.+ Cuộc chạy đua kinh tế mang tính toàn cầu mà cả thế giới đang gắng sức

+ Cuộc cách mạng khoa học – công nghệ đang diễn ra sôi nổi, đòi hỏi các nước phải tập trungsức mạnh để chiếm lĩnh

- Như vậy, muốn vươn lên, cả Mĩ và Liên Xô thấy cần thiết tránh tình trạng đối đầu để ổnđịnh và củng cố vị thế của mình Hai nước Liên Xô và Mĩ cần hợp tác với nhau để góp phần giảiquyết những vấn đề bức thiết của toàn cầu

* Tác động của sự kiện chấm dứt chiến tranh lạnh:

- Các nước lớn đều thay đổi đường lối đối ngoại

- Chiến tranh lạnh chấm dứt mở ra chiều hướng và những điều kiện giải quyết hòa bình các vụtranh chấp, xung đột khu vực như ở Ápganixtan, Campuchia, Namibia

5 Thế giới sau chiến tranh lạnh

- Sau nhiều năm trì trệ và khủng hoảng kéo dài, tới những năm 1989 – 1991, chế độ CNXH bịtan rã ở Đông Âu và Liên bang Xô viết Ngày 28-6-1991, Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) tuyên

bố giải thể và sau đó ngày 1-7-1991, tổ chức Hiệp ước Vácsava chấm dứt hoạt động Với “cực”Liên Xô tan rã, hệ thống thế giới của các nước XHCN không còn tồn tại và trật tự hai cực Ianta đãsụp đổ Thế “hai cực” của hai siêu cường không còn nữa Mĩ là “cực” duy nhất còn lại Phạm vi ảnhhưởng của Liên Xô ở châu Âu và châu Á không còn nữa, ảnh hưởng của Mĩ cũng bị thu hẹp ở nhiềunơi

- Từ sau 1991 đầy biến động, tình hình thế giới đã diễn ra những thay đổi to lớn và phức tạp.+ Một là, trật tự thế giới hai cực đã tan rã Trật tự thế giới mới đang trong quá trình hình thành

và ngày càng theo xu thế đa cực với sự vươn lên của Mĩ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Nga vàTrung Quốc…

+ Hai là, các quốc gia hầu như đều điều chỉnh chiến lược phát triển, tập trung vào phát triểnkinh tế.

+ Ba là, lợi dụng lợi thế tạm thời do Liên Xô tan rã, Mĩ ra sức thiết lập trật tự thế giới "đơncực" để làm bá chủ thế giới Nhưng trong so sánh lực lượng giữa các cường quốc, Mĩ không dễdàng có thể thực hiện được tham vọng đó

+ Bốn là, sau Chiến trạnh lạnh, tuy hoà bình thế giới được củng cố, nhưng xung đột, tranhchấp và nội chiến lại xảy ra ở nhiều khu vực như bán đảo Bancăng, châu Phi và Trung Á

- Bước sang thế kỉ XXI, với sự tiến triển của xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển, các dântộc hi vọng về một tương lai tốt đẹp của loài người Nhưng vụ khủng bố ngày 11- 9 -2001 ở Mĩ đãgây ra những khó khăn, thách thức mới đối với hoà bình, an ninh của các dân tộc

II LIÊN XÔ VÀ CÁC NƯỚC ĐÔNG ÂU (1945 – 1991) LIÊN BANG NGA (1991 – 2000)

1 Những thành tựu xây dựng CNXH của Liên Xô từ 1945 – giữa những năm 70

a Hoàn cảnh

- Trong cuộc chiến tranh chống phát xít, Liên Xô đã gánh chịu những tổn thất, hi sinh nặng nề

về người và của: Khoảng 27 triệu người chết, 1710 thành phố, hơn 70.000 làng mạc bị tiêu hủy, gần32.000 nhà máy, xí nghiệp bị tàn phá Đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn thiếu thốn

- Các nước phương Tây (do Mĩ cầm đầu) đã thực hiện chính sách thù địch đối với Liên Xô:Tiến hành “chiến tranh lạnh”, ráo riết chạy đua vũ trang, bao vây kinh tế nhằm chuẩn bị chiến tranhtổng lực tiêu diệt Liên Xô và các nước XHCN

- Ngoài ra, Liên Xô còn làm nhiệm vụ giúp đỡ các nước XHCN và ủng hộ phong trào giảiphóng dân tộc trên thế giới

- Để đưa đất nước vượt qua khó khăn, nhân dân Liên Xô đã khẩn trương tiến hành hàn gắn vếtthương chiến tranh, xây dựng lại đất nước

b Những thành tựu đạt được

* Trong khôi phục kinh tế

- Với tinh thần tự lực tự cường nhân dân Liên Xô đã hoàn thành kế hoạch 5 năm khôi phụckinh tế (1946 -1950) trước thời hạn 9 tháng

- Đến năm 1950, sản lượng công nghiệp tăng 73% và sản lượng nông nghiệp đạt mức trước

chiến tranh

- Trong thời gian khôi phục, trung bình mỗi ngày có 3 xí nghiệp mới xây dựng hoặc phục hồiđược đưa vào sản xuất, với 6.200 xí nghiệp

- Thu nhập quốc dân tăng 66% so với năm 1940

- Năm 1949, chế tạo thành công bom nguyên tử, phá thế độc quyền vũ khí hạt nhân của Mĩ

Sự kiện này có ý nghĩa to lớn ở hai khía cạnh: đánh dấu bước phát triển của nền khoa học – kĩ thuật

Xô viết; phá vỡ thế độc quyền bom nguyên tử của Mĩ

* Thành tựu trong xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật của CNXH từ năm 1950 đến giữa những năm 70

- Từ năm 1950 Liên Xô thực hiện nhiều kế hoạch dài hạn nhằm tiếp tục xây dựng cơ sở vậtchất kĩ thuật của CNXH và đã thu được nhiều thành tựu to lớn

- Giữa những năm 70 Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp đứng thứ 2 thế giới (sauMĩ), chiếm khoảng 20% tổng sản lượng công nghiệp thế giới

- Về nông nghiệp: năm 1970 Liên Xô đạt sản lượng và năng suất ngũ cốc chưa từng có với

186 triệu tấn, năng suất 15,6 tạ/hécta

- Về khoa học – kĩ thuật: Liên Xô đạt đỉnh cao ở nhiều lĩnh vực vật lý, hóa học, điện tử, điềukhiển học, khoa học vũ trụ… Năm 1957 là nước đầu tiên phóng thành công vệ tinh nhân tạo củaTrái đất, mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người Năm 1960 đưa nhà du hành vũ trụGagarin bay vòng quanh Trái Đất

- Liên Xô đứng đầu về trình độ học vấn của nhân dân với ¾ dân số có trình độ Đại học vàTrung học, trên 30 triệu người làm việc trí óc, công nhân chiếm ½ số người lao động trong cả nước

- Đầu năm 1970, bằng việc kí kết với Mĩ các hiệp ước về hạn chế hệ thống phòng chống tênlửa và về một số biện pháp nhằm hạn chế vũ khí tiến công chiến lược, Liên Xô đạt được thế cânbằng chiến lược về sức mạnh quân sự nói chung và sức mạnh lực lượng hạt nhân nói riêng với cácnước phương Tây

c Tình hình chính trị và chính sách đối ngoại của Liên Xô

- Về chính trị: Từ năm 1950 đến nửa đầu những năm 70, nhìn chung tình hình chính trị củaLiên Xô tương đối ổn định: Đảng Cộng sản và Nhà nước hoạt động có hiệu quả, gây được niềm tintrong nhân dân Trong xã hội có sự nhất trí về chính trị và tinh thần giữa các tầng lớp nhân dân, cácdân tộc Khối đại đoàn kết giữa Đảng, Nhà nước và các dân tộc được duy trì

- Về đối ngoại:

+ Thực hiện chính sách đối ngoại hòa bình và tích cực ủng hộ phong trào cách mạng thế giới.Đấu tranh cho hòa bình, an ninh, kiên quyết chống chính sách gây chiến, xâm lược của chủ nghĩa đếquốc và các thế lực phản động Giúp đỡ tích cực về vật chất cũng như tinh thần cho các nướcXHCN trong công cuộc xây dựng CNXH

+ Là nước đi đầu trong việc ủng hộ sự nghiệp đấu tranh vì độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ

xã hội Liên Xô trở thành trụ cột của hệ thống XHCN, là chỗ dựa cho hòa bình và phong trào cáchmạng thế giới

2 Các nước Đông Âu từ 1945 – 1975

a Việc thành lập nhà nước dân chủ nhân dân Đông Âu

- Trong những năm 1944 − 1945, Hồng quân Liên Xô giúp nhân dân các nước Đông Âu giànhchính quyền, thành lập các Nhà nước dân chủ nhân dân: Ba Lan, Rumani, Hungari, Bungari, TiệpKhắc, Nam Tư, Anbani, riêng CHDC Đức ra đời tháng 10/1949

- Nhà nước dân chủ nhân dân ở Đông Âu là chính quyền liên hiệp nhiều giai cấp, đảng phái,

từ 1945 – 1949 tiến hành cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa các xí nghiệp lớn của tư bản trong vàngoài nước, ban hành các quyền tự do dân chủ, nâng cao đời sống của nhân dân

- Các thế lực phản động trong và ngoài nước tìm mọi cách chống phá sự nghiệp cách mạngcủa các nước Đông Âu nhưng đều thất bại

b Các nước Đông Âu xây dựng chủ nghĩa xã hội

- Khó khăn: xuất phát từ trình độ phát triển thấp, bị bao vây kinh tế, các thế lực phản động chống phá

- Thuận lợi: sự giúp đỡ của Liên Xô và sự nỗ lực của nhân dân Đông Âu

- Thành tựu: đến 1975, các nước dân chủ nhân dân Đông Âu đã trở thành các quốc gia

công – nông nghiệp, trình độ khoa học kỹ thuật nâng cao rõ rệt

3 Quan hệ hợp tác giữa Liên Xô với các nước XHCN ở châu Âu

a Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV), Tổ chức Hiệp ước Vácsava

- Vào năm 1955, thì khối NATO đã phê chuẩn hiệp ước Pari (1954) nhằm tái vũ trang choTây Đức, đưa Tây Đức gia nhập khối NATO nhằm chống lại Liên Xô, chống CHDC Đức Việc làmnày đã làm cho hoà bình và an ninh châu Âu bị uy hiếp nghiêm trọng

- 14/5/1955: Thành lập Vácsava gồm 8 nước Liên Xô, Ba Lan, Tiệp Khắc, Cộng hoà dân chủ

Đức, Anbani, Bungari, Rumani

- Tăng cường sức mạnh quân sự cho các nước Đông Âu giữ gìn hoà bình, an ninh của Liên

Xô và các nước Đông Âu Đối phó với mọi âm mưu gây chiến của bọn đế quốc Tạo thế cân bằngchiến lược về quân sự giữa các nước xã hội chủ nghĩa với các nước đế quốc

4 Liên Xô và các nước Đông Âu từ giữa những năm 70 đến 1991

a Sự khủng hoảng của chế độ XHCN ở Liên Xô.

* Công cuộc cải tổ và hậu quả

- Tháng 3/1985, Tổng bí thư Goócbachốp tiến hành cải tổ đất nước theo đường lối “cải cáchkinh tế triệt để”, tiếp theo là cải cách hệ thống chính trị và đổi mới tư tưởng Do sai lầm trong quátrình cải tổ, đất nước Xô Viết khủng hoảng toàn diện:

+ Kinh tế hỗn loạn, thu nhập giảm sút nghiêm trọng

+ Chính trị và xã hội: mất ổn định (xung đột sắc tộc, ly khai liên bang ), tư tưởng rối loạn (đanguyên, đa đảng)

- Tháng 08/1991, sau cuộc đảo chính lật đổ Goócbachốp thất bại, Đảng Cộng sản Liên Xô bịđình chỉ hoạt động

- Ngày 21/12/1991, 11 nước cộng hòa trong Liên bang ký hiệp định thành lập Cộng đồng cácquốc gia độc lập (SNG): Liên bang Xô viết tan rã

- Ngày 25/12/1991, lá cờ búa liềm trên nóc điện Kremli bị hạ xuống, chế độ xã hội chủ nghĩa

ở Liên Xô chấm dứt

b Sự khủng hoảng của chế độ XHCN ở các nước Đông Âu

- Cuối thập niên 70 – đầu thập niên 80, nền kinh tế Đông Âu lâm vào tình trạng trì trệ, đờisống sa sút về mọi mặt

- Chính trị: Ban lãnh đạo Đảng và Nhà nước ở các nước Đông Âu chậm cải cách, sai lầm vềđường lối, quan liêu, tham nhũng, thiếu dân chủ …, lòng tin của nhân dân ngày càng giảm Các thếlực chống chủ nghĩa xã hội hoạt động mạnh Các nước Đông Âu lần lượt rời bỏ chủ nghĩa xã hội,tuyên bố là các nước cộng hòa

c Nguyên nhân sụp đổ của chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu

- Xây dựng mô hình chủ nghĩa xã hội không phù hợp với quy luật khách quan, đường lối chủquan, duy ý chí, quan liêu bao cấp, không theo quy luật của cơ chế thị trường làm sản xuất đình trệ,đời sống nhân dân không được cải thiện Về xã hội thì thiếu dân chủ, thiếu công bằng, thamnhũng… làm nhân dân bất mãn

- Không bắt kịp bước phát triển của khoa học kỹ thuật tiên tiến, dẫn đến khủng hoảng kinh tế– xã hội

- Phạm phải nhiều sai lầm trong cải tổ làm khủng hoảng thêm trầm trọng

- Sự chống phá của các thế lực thù địch ở trong và ngoài nước

* Trong các nguyên nhân trên, nguyên nhất có tính chất quyết định làm cho chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu tan rã, là trong cải tổ Đảng Cộng sản Liên Xô và Đông Âu đã mắc phải những

sai lầm nghiêm trọng về đường lối chính trị, tư tưởng và tổ chức Đó là đường lối xét lại phản bộichủ nghĩa Mác – Lênin của một bộ phận những nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước cao nhất ở Liên Xôcũng như ở các nước Đông Âu lúc bấy giờ Đây chỉ là sự sụp đổ của một mô hình xã hội chủ nghĩachưa khoa học, chưa nhân văn và là một bước lùi tạm thời của chủ nghĩa xã hội

5 Vai trò quốc tế của Liên Xô từ năm 1945 – 1991

- Liên Xô có vai trò quan trọng trong việc đánh bại chủ nghĩa phát xít Đức vào tháng 5 –

1945, kết thúc chiến tranh thế giới thứ hai ở mặt trận châu Âu Sau đó, theo tinh thần của Hội nghịIanta, Liên Xô mang quân đánh bại quân Quan Đông của Nhật vào ngày 8 – 8 – 1945 Đến ngày 14– 8 – 1945, Liên Xô cùng với đồng minh đánh bại hoàn toàn phát xít Nhật ở châu Á – Thái BìnhDương, kết thúc chiến tranh thế giới thứ hai

- Sau chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô vừa tiến hành công cuộc xây dựng CNXH vừagiúp các nước Đông Âu hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và tiến hành xây dựngCNXH; giúp các nước Á, Phi, Mĩ Latinh đấu tranh giải phóng dân tộc Liên Xô trong thời kì nàyđược đánh giá là thành trì của CNXH

- Cũng sau chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô là nước đại diện cho hệ thống XHCN, đạidiện cho phong trào giải phóng dân tộc chống lại cuộc chiến tranh lạnh do Mĩ phát động, chống lạicuộc chạy đua vũ trang của Mĩ và các nước đồng minh Mĩ

- Sự ra đời và hoạt động của Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) năm 1949, cùng với sự thànhlập tổ chức Hiệp ước Vácsava năm 1955, Liên Xô vừa là thành viên của tổ chức này, vừa là nướcđóng vai trò chủ chốt trong quá trình hoạt động của các nước thành viên

- Đến năm 1991, khi Liên Xô bước vào thời kì khủng hoảng rồi đi đến sụp đổ, vai trò quốc tếcủa Liên Xô không còn nữa

6 Liên bang Nga từ năm 1991 - 2000

Liên bang Nga là quốc gia kế thừa địa vị pháp lý của Liên Xô trong quan hệ quốc tế

- Về kinh tế: từ 1990 – 1995, tăng trưởng bình quân hằng năm của GDP là số âm Giai đoạn từ

năm 1996 – 2000 bắt đầu có dấu hiệu phục hồi (năm 1990 là -3,6%, năm 2000 là 9%)

Âu …

III TRUNG QUỐC VÀ BÁN ĐẢO TRIỀU TIÊN

1 Nét chung về khu vực Đông Bắc Á

a Khái niệm

Các nước Đông Bắc Á:

- Là những nước có vị trí nằm ở phía Đông - Bắc châu Á

- Bao gồm các nước: Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên, Đại Hàn Dân Quốc, Nhật Bản vàTrung Quốc

b Đặc điểm khu vực

- Là khu vực rộng lớn (Khoảng hơn 10 triệu km²)

- Dân số đông nhất thế giới (Khoảng 1 tỉ 510 triệu người)

- Có tài nguyên thiên nhiên phong phú

- Trước Chiến tranh thế giới thứ hai (1945), các nước này (trừ Nhật Bản) đều bị nô dịch

c Sự biến đổi của khu vực Đông Bắc Á

* Sự biến đổi về mặt chính trị

- Bốn sự kiện đánh dấu sự biến đổi về chính trị của khu vực Đông Bắc Á là:

+ Sự ra đời của nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Trung Hoa (1/10/1949)

+ Sự xuất hiện nhà nước Đại Hàn Dân Quốc (5/1948)

+ Sự thành lập nhà nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên (9/1948)

+ Dân chủ hoá nước Nhật

- Hai nhà nước trên bán đảo Triều Tiên ra đời là hệ quả của cuộc “Chiến tranh lạnh”

+ Quan hệ giữa Liên Xô và Mĩ chuyển từ quan hệ đồng minh sang đối đầu

+ Hệ thống xã hội chủ nghĩa chuyển từ quan hệ đồng minh sang đối đầu

+ Mĩ và đồng minh của Mĩ nhận thấy cần phải ngăn chặn chủ nghĩa xã hội và ảnh hưởng của nó,nên đã chia cắt Triều Tiên, không thực hiện những thoả thuận trước đó với Liên Xô,

* Sự biến đổi về mặt kinh tế

Đây là khu vực có sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, đời sống của nhân dân được cải thiện + Hiện nay “4 con rồng” kinh tế châu Á thì Đông Bắc Á có 3 nước là: Hàn Quốc, Hồng Công, ĐàiLoan Còn Nhật Bản trở thành nước có nền kinh tế lớn thứ hai thế giới

+ Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế Trung Quốc,

+ Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên cũng đạt được những thành tựu trong xây dựng đất nước

+ Khách quan: Sự giúp đỡ cuả Liên Xô về kinh tế và quân sự Liên Xô chuyển giao vùng QuảngChâu, giúp đỡ vũ khí cho chính quyền Cách mạng đã tác động tích cực đến phong trào cách mạngthế giới

+ Nguyên nhân trực tiếp: Tưởng Giới Thạch cấu kết với Mĩ phát động nội chiến Ngày 20/7/1946,Tưởng Giới Thạch tập trung 1,6 triệu quân tấn công vào các vùng giải phóng

- Diễn biến cuộc nội chiến (được chia làm 2 giai đoạn)

+ Giai đoạn phòng ngự về chiến lược (từ 7/1946 - 6/1947) : Tiêu diệt sinh lực địch, xây dựng quângiải phóng Sau hơn một năm, tiêu diệt được hơn 1.112.000 quân Tưởng và phát triển lực lượng lênđến 2 triệu người

+ Giai đoạn phản công (từ tháng 6/1947 đến 4/1949)

 Quân cách mạng phản công, giải phóng nhiều vùng rộng lớn, quân giải phóng vượt sông Hoàng

Hà giải phóng Trung Nguyên tiến vào nơi ngự trị cuả quân Tưởng

 Cuối năm 1948 – đầu năm 1949 mở 3 chiến lược lớn, tiêu diệt 1 triệu 540 ngàn quân Tưởng

 Ngày 21/4/1949, vượt sông Trường Giang

 Ngày 23/4/1949, giải phóng được Nam Kinh, nền thống trị cuả tập đoàn Tưởng Giới Thạch bị sụp

đổ

 Ngày 1/10/1949, nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa ra đời

- Tính chất của cuộc Cách mạng Trung Quốc (1946 – 1949) Cuộc cách mạng Trung Quốc (1946 – 1949) là cuộc cách mạng dân tộc dân chủ bởi vì :

+ Mặc dù cuộc cách mạng diễn ra dưới hình thức nội chiến giữa hai đảng phái – đại diện cho hai lựclượng chi phối đời sống chính trị - xã hội Trung Quốc là Đảng Cộng sản và Quốc dân đảng

+ Đảng Cộng sản là chính đảng của giai cấp công nhân Trung Quốc, đại diện cho quyền lợi của giaicấp công nhân và các tầng lớp nhân dân lao động Trung Quốc

+ Quốc dân đảng là chính đảng của giai cấp tư sản, do Tưởng Giới Thạch đứng đầu, đại diện choquyền lợi của tư sản, phong kiến, từng bước thực hiện chính sách phản động đi ngược lại quyền lợicủa quần chúng nhân dân và lợi ích dân tộc Vì quyền lợi giai cấp đã sẵn sàng cấu kết với Mĩ đangmuốn can thiệp và đưa Trung Quốc vào vòng nô dịch

+ Như vậy Đảng Cộng sản đánh đổ sự thống trị của Quốc dân đảng, thực chất là đánh đổ giai cấpphong kiến, tư sản đế quốc can thiệp, tức là thực hiện nhiệm vụ của cuộc cách mạng dân tộc dânchủ đang đặt ra đối với Trung Quốc sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Nhật (1945)

- Ý nghĩa lịch sử :

+ Trong nước: Cuộc cách mạng dân tộc dân chủ Trung Quốc đã hoàn thành, chấm dứt hơn 100 năm

nô dịch và thống trị của đế quốc; xóa bỏ tàn dư phong kiến, mở ra kỷ nguyên độc lập tự do tiến lênchủ nghĩa xã hội

+ Thế giới: Ảnh hưởng sâu sắc đến phong trào giải phóng dân tộc thế giới

- Nguyên nhân thắng lợi :

+ Sự lãnh đạo tài tình, sáng suốt của Đảng Cộng sản Trung Quốc

+ Tinh thần ái quốc, căm thù bè lũ Tưởng Giới Thạch của đại bộ phận nhân dân Trung Quốc + Tinh thần đoàn kết chiến đấu hi sinh anh dũng của nhân dân Trung Quốc

+ Sự giúp đỡ của Liên Xô

b Mười năm đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội : Nhiệm vụ hàng đầu là đưa đất nước thoát khỏi

nghèo nàn, lạc hậu, phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa và giáo dục

* Về kinh tế:

- 1950 – 1952: thực hiện khôi phục kinh tế, cải cách dân chủ, phát triển văn hóa, giáo dục

- 1953 – 1957: Thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất, kết quả tổng sản lượng công, nông nghiệptăng 11,8 lần, riêng công nghiệp tăng 10,7 lần Văn hóa, giáo dục có bước tiến vượt bậc

- Chính trị: Không ổn định Nội bộ ban lãnh đạo Trung Quốc bất đồng gay gắt về đường lối, tranhgiành quyền lực, đỉnh cao là cuộc “Đại cách mạng văn hóa vô sản” (1966 – 1968), để lại những hậuquả nghiêm trọng về mọi mặt đối với nhân dân Trung Quốc.

d Công cuộc cải cách – mở cửa (1978 – 2000)

- Tháng 12/1978, hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc do Đặng TiểuBình khởi xướng, đã vạch ra đường lối đổi mới, mở đầu cho công cuộc cải cách kinh tế, xã hội ởTrung Quốc Đến đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XIII (cuối năm 1987) đường lối nàyđược nâng lên thành đường lối chung cuả Đảng Cộng sản và Nhà nước Trung Quốc

- Trong giai đoạn đầu sẽ xây dựng “chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc”, lấy xây dựng kinh

tế làm trọng tâm, kiên trì nguyên tắc:

+ Con đường xã hội chủ nghĩa

+ Chuyên chính dân chủ nhân dân

+ Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Mao TrạchĐông

+ Thực hiện cải cách mở cửa phấn đấu xây dựng Trung Quốc thành nước xã hội chủ nghĩa hiện đạihoá, giàu mạnh, dân chủ và văn minh

e Lãnh thổ Đài Loan

- Gồm đảo Đài Loan và một số đảo nhỏ, diện tích 35.980 km², dân số 22 triệu người (năm 2000)

- Là một bộ phận của Trung Quốc song đến nay vẫn nằm ngoài sự kiểm soát của Trung Quốc

- Thành tựu phát triển kinh tế - xã hội:

+ Những năm 50 của thế kỉ XX: kinh tế - xã hội đạt được một số thành tựu bước đầu, song nóichung còn khó khăn: vật giá chưa ổn định, tỉ lệ thất nghiệp cao, phụ thuộc vào Mĩ

+ Những năm 60: Đài Loan đã tiến hành cải cách kinh tế, chính trị, xã hội, kêu gọi đầu tư, xây dựngchiến lược kinh tế “hướng về xuất khẩu”

- Kết quả: Trong vòng 3 thập niên, Đài Loan được coi là một trong những “con rồng” Đông Á.Tăng trưởng kinh tế đạt 8,5% năm

f So sánh công cuộc cải tổ của Liên Xô và cải cách của Trung Quốc Rút ra bài học cho công cuộc đổi mới ở Việt Nam

- Khi Liên Xô và Trung Quốc bị khủng hoảng về công cuộc xây dựng CNXH, để sữa chữa thiếusót, sai lầm đưa đất nước thoát khỏi suy thoái, khủng hoảng, tiến kịp với xu thế thời đại, Liên Xôtiến hành cải tổ (3-1985), gắn với sự kiện Goócbachốp lên cầm quyền, tiến hành công cuộc cải tổ.Trung Quốc tiến hành công cuộc cải cách - mở cửa (12-1978)

- Điểm giống:

+ Thực hiện đổi mới toàn diện nền kinh tế, chính trị, xã hội trong đó đổi mới kinh tế là trung tâm.+ Chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường XHCN có sự điều tiết củaNhà nước

+ Mở rộng quyền tự do dân chủ, đổi mới mọi mặt đời sống xã hội, nâng cao đời sống vật chất tinhthần của nhân dân

- Điểm khác

+ Liên Xô chủ trương chuyển nền kinh tế tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường nhưng chưalàm được gì Trung Quốc cải cách – mở cửa, xây dựng nền kinh tế thị trường XHCN linh hoạt nhằmhiện đại hóa và xây dựng CNXH đặc sắc Trung Quốc, biến Trung Quốc thành quốc gia giàu mạnh,dân chủ, văn minh

+ Liên Xô thực hiện chế độ tổng thống, đa nguyên chính trị, dân chủ công khai Trung Quốc kiên trì

4 nguyên tắc:

Con đường xã hội chủ nghĩa

Chuyên chính dân chủ nhân dân

Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc, chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Mao TrạchĐông

Thực hiện cải cách mở cửa phấn đấu xây dựng Trung Quốc thành nước xã hội chủ nghĩa hiện đạihoá, giàu mạnh, dân chủ và văn minh

Tháng 12 – 1990 cải tổ thất bại, đến ngày 25 – 12 – 1991, công cuộc xây dựng CNXH ở Liên Xôsụp đổ.

- Bài học cho công cuộc đổi mới ở Việt Nam:

+ Cải cách, đổi mới phải kiên định mục tiêu CNXH, làm cho mục tiêu đó có hiệu quả hơn bằngnhững bước đi, biện pháp đúng đắn, thích hợp

+ Đảm bảo quyền lãnh đạo tuyệt đối của Đảng Cộng sản Việt Nam

+ Nắm vững nguyên lí chủ nghĩa nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, lấy dân làm gốc + Đổi mới toàn diện, đồng bộ, trọng tâm là đổi mới kinh tế

2 BÁN ĐẢO TRIỀU TIÊN

a Hoàn cảnh lịch sử :

- Sau chiến tranh thế giới thứ hai (1945), theo sự thỏa thuận của năm cường quốc (Anh, Pháp, Mĩ,Liên Xô, Trung Quốc) họp tại Mátxcơva (12/1945)

- Xây dựng một nước Triều Tiên độc lập

- Quân đội Liên Xô sẽ đóng tại phía Bắc vĩ tuyến 38º, phía Nam là quân đội Mĩ Song việc thànhlập chính phủ chung cho cả hai nước không được thực hiện

- Tháng 5/1948, ở miền Nam tiến hành bầu cử quốc hội thành lập nhà nước lấy tên là Đại Hàn DânQuốc (Hàn Quốc)

- Tháng 9/1948, miền Bắc tuyên bố thành lập Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên Cuối năm

1948, quân đội Liên Xô rút ra khỏi miền Bắc

- Năm 1950, cuộc chiến tranh lớn giữa hai miền đã nổ ra kéo dài 3 năm (1950 – 1953) Đến tháng7/1953, hai bên đã kí hiệp định đình chiến lấy vĩ tuyến 38º làm ranh giới quân sự giữa hai miềnBắc, Nam Từ đó, hai miền Nam, Bắc trở thành hai quốc gia theo những định hướng phát triển khácnhau

b Hai nhà nước trên bán đảo Triều Tiên: Nam Triều Tiên (Đại Hàn dân quốc - Hàn Quốc), Bắc Triều Tiên (CHDCND Triều Tiên)

* Nam Triều Tiên (Đại Hàn dân quốc - Hàn Quốc)

- Kinh tế - Xã hội có sự thay đổi từ thập niên 60 của thế kỉ XX :

+ Tỉ lệ tăng trưởng hàng năm 8%

+ Từ năm 1962 đến năm 1991, GNP tăng 130 lần CHDCND Triều Tiên

+ Cơ cấu kinh tế thay đổi : Tỉ trọng nông nghiệp trong tổng sản phẩm quốc dân giảm 36,6 % xuống5% GNP), công nghiệp tăng (24,1 % lên 50%)

+ Có nền công nghiệp phát triển, nông nghiệp tiên tiến, cơ sở hạ tầng hiện đại, xã hội thông tin cao(hệ thống đường cao tốc phát triển với 1720 km (năm 1998), mạng lưới tàu điện ngầm ở thủ đôđứng thứ 6 thế giới )

+ Là một trong 4 “con rồng kinh tế” châu Á và là một nước công nghiệp mới (NIC)

+ Văn hoá, giáo dục tiên tiến (Giáo dục bắt buộc từ 6 đến 12 tuổi)

* Bắc Triều Tiên (CHDCND Triều Tiên)

- Chế độ chính trị: Chủ nghĩa xã hội

- Lãnh đạo: Kim Nhật Thành

- Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và thành tựu : Thực hiện kế hoạch 3 năm (1954 – 1956) vànhiều kế hoạch dài hạn

+ Điện khí hoá cả nước

+ Có nền công nghiệp nặng (sản xuất ô tô, máy kéo, toa xe, )

+ Cơ sở hạ tầng phát triển (đường xá hiện đại, thủ đô, có tàu điện ngầm, nhiều tòa nhà chọc trời ) + Văn hoá – giáo dục có bước phát triển đáng kể (1999 : xoá nạn mù chữ, chế độ giáo dục bắt buộc

10 năm,

+ Đặc điểm của nền kinh tế :

- Nền kinh tế mang tính kế hoạch và tập trung cao độ nhà nước

- Đất nông nghiệp được tập thể hoá

- Công nghiệp nặng được chú trọng, đặc biệt là công nghiệp quốc phòng

- Những khó khăn, hạn chế của nền kinh tế : kinh tế vẫn gặp khó khăn (mặc dù tuyên bố mở cửa từnăm 1995, đất nước đối mặt với nạn khan hiếm lương thực, )

c Quan hệ giữa hai miền Nam – Bắc bán đảo Triều Tiên

- Hai nước trên bán đảo ra đời năm 1948

- Từ những năm 50 – 60 của thế kỉ XX, quan hệ giữa hai miền là đối đầu Song nguyện vọng nhândân hai miền là thống nhất đất nước

- Từ những năm 70, đặc biệt khi chấm dứt chiến tranh lạnh, hai miền bước vào thời kì đối thoại

- Những sự kiện chứng tỏ hai miền bước vào đối thoại là :

1 SỰ HÌNH THÀNH CÁC QUỐC GIA ĐỘC LẬP Ở ĐÔNG NAM Á SAU CHIẾN TRANH THẾGIỚI THỨ HAI

a Biến đổi của Đông Nam Á sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945) :

- Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các nước Đông Nam Á đã và đang thực hiện những biện pháptích cực để củng cố nền độc lập và phát triển kinh tế

* Biến đổi to lớn nhất: Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, Đông Nam Á là thuộc địa của các đế

quốc Âu Mĩ, sau đó là Nhật Bản (trừ Thái Lan) Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các nước ĐôngNam Á đã đứng lên đấu tranh giành độc lập Nhưng thực dân Âu – Mĩ lại tái chiếm Đông Nam Á,nhân dân ở đây tiếp tục kháng chiến chống xâm lược và giành độc lập hoàn toàn (Inđônêxia: 1950,

ba nước Đông Dương: 1975); hoặc buộc các đế quốc Âu – Mĩ phải công nhận độc lập Như vậy,cho đến nay, các nước Đông Nam Á đều giành độc lập

2 CÁC NƯỚC ĐÔNG NAM Á TỪ NĂM 1945 ĐẾN NAY

Tên nước từng là thuộc địa của: Ngày giành độc lập

10 Đông Timo - Bồ Đào Nha 20/5/2002

11 Thái Lan: Phụ thuộc Anh, Mĩ Trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1945), Thái Lan theo phát xítNhật nên không mất độc lập

* Biến đổi thứ hai: Từ sau khi giành độc lập dân tộc, các nước Đông Nam Á đều ra sức xây dựng

nền kinh tế – xã hội và đạt nhiều thành tích to lớn

- Trong quá trình xây dựng đất nước, phát triển kinh tế, giữa hai nhóm nước thực hiện những chiếnlược khác nhau Nhóm nước Đông Dương và Mianma, sau khi giành được độc lập đã phát triểntheo mô hình kinh tế tập trung, mặc dù đạt tới một số thành tựu, nhưng nền kinh tế vẫn còn gặpnhiều khó khăn Tuy nhiên vào những năm 80 của thế kỉ XX trở đi, các nước này đã từng bướcchuyển sang kinh tế thị trường và bước đầu thu được những thành tựu đáng khích lệ

- Các nước Đông Nam Á còn lại sau khi giành được độc lập tiến hành công nghiệp hoá thay thếxuất khẩu Tất nhiên thời điểm tiến hành không giống nhau Trong thời kỳ đầu mô hình này thuđược nhiều thành tựu, song sau đó đã bộc lộ nhiều hạn chế và buộc các nước này phải chuyển sang

chiến lược công nghiệp hoá lấy xuất khẩu làm chủ đạo, khẳng định hướng đi đúng đắn của các quốcgia này

- Có nước trở thành nước công nghiệp mới như Inđônêxia, Thái Lan; có nước “hoá rồng” nhưXingapo, Điều đó chứng tỏ chỉ sau thời gian ngắn giành được độc lập, các nước Đông Nam Á đãrút ngắn khoảng cách phát triển với các nước tư bản châu Âu và Bắc Mĩ

* Biến đổi thứ ba: Mối quan hệ các nước Đông Nam Á vốn từ đối đầu đã dần dần chuyển sang đối

thoại Năm 1992, ASEAN thành lập khu mậu dịch tự do (AFTA) Năm 1994, lập diễn đàn và khuvực (ARF) Đến tháng 7 – 1997, các nước Đông Nam Á đều gia nhập Hiệp hội các nước Đông Nam

Á, gọi tắt là ASEAN – một tổ chức liên minh chính trị - kinh tế của khu vực Đông Nam Á nhằmmục đích xây dựng những mối quan hệ hòa bình, hữu nghị và hợp tác giữa các nước trong khu vực

3 Lào (1945 – 1975)

a Giai đoạn 1945 – 1954: Kháng chiến chống Pháp

- Tháng 8/1945, thừa cơ Nhật đầu hàng Đồng minh, nhân dân Lào nổi dậy và thành lập chính quyềncách mạng Ngày 12/10/1945, chính phủ Lào ra mắt quốc dân và tuyên bố độc lập

- Tháng 3/1946 Pháp trở lại xâm lược, nhân dân Lào cầm súng bảo vệ nền độc lập Dưới sự lãnhđạo của Đảng Cộng sản Đông Dương và sự giúp đỡ của quân tình nguyện Việt Nam, cuộc khángchiến chống Pháp ở Lào ngày càng phát triển, lực lượng cách mạng trưởng thành

- Từ 1953 – 1954, liên quân Lào – Việt phối hợp mở các chiến dịch Trung, Thượng và Hạ Lào…,giành các thắng lợi lớn, góp phần vào chiến thắng Điện Biên Phủ (Việt Nam), buộc Pháp ký Hiệpđịnh Giơnevơ (20/7/1954) thừa nhận độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Lào, công nhậnđịa vị hợp pháp của các lực lượng kháng chiến Lào

b Giai đoạn 1954 – 1975: Kháng chiến chống Mĩ

- Năm 1954, Mĩ xâm lược Lào Đảng Nhân dân cách mạng Lào (thành lập ngày 22/3/1955) lãnhđạo cuộc kháng chiến chống Mĩ trên cả ba mặt trận: quân sự - chính trị - ngoại giao, giành nhiềuthắng lợi Đến đầu những năm 1960 đã giải phóng 2/3 lãnh thổ và 1/3 dân số cả nước Từ 1964

−1973, nhân dân Lào đánh bại các chiến lược “chiến tranh đặc biệt” và “chiến tranh đặc biệt tăngcường” của Mĩ

- Tháng 02/1973, các bên ở Lào ký Hiệp định Viêng Chăn lập lại hòa bình, thực hiện hòa hợp dântộc ở Lào

- Thắng lợi của cách mạng Việt Nam 1975 tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân Lào nổi dậy giànhchính quyền trong cả nước Ngày 2/12/1975 nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào chính thức thànhlập

- Lào bước vào thời kỳ mới: xây dựng đất nước và phát triển kinh tế-xã hội

c Điểm giống nhau giữa cách mạng Lào với cách mạng Việt Nam trong giai đoạn 1945 – 1975.

Vì sao?

* Những điểm giống nhau giữa cách mạng Lào và Cách mạng Việt Nam

- Hai nước cùng làm cách mạng tháng Tám 1945 và thành lập chính quyền Cách mạng

- Từ 1946 – 1954 cả hai nước cùng kháng chiến chống Pháp xâm lược lần 2, đến tháng 7/1954 buộcPháp phải kí hiệp định Giơnevơ công nhận độc lập của hai nước

- Từ 1954 – 1975 cùng kháng chiến chống Mĩ thành công

* Có sự giống nhau đó là vì: Hai nước cùng nằm trên bán đảo Đông Dương rất gần gũi nhau về mặt

địa lí Cả hai nước đều có chung kẻ thù dân tộc: Pháp, Nhật, Mĩ nên phải đoàn kết, gắn bó để chiếnthắng Giai đoạn đầu 1945 – 1954 cách mạng 2 nước đều diễn ra dưới sự lãnh đạo trực tiếp củaĐảng cộng sản Đông Dương

4 Campuchia

a Giai đoạn 1945 – 1954: Kháng chiến chống Pháp

- Tháng 10/1945, Pháp trở lại xâm lược Campuchia Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản ĐôngDương (từ 1951 là Đảng Nhân dân cách mạng Campuchia), nhân dân Campuchia tiến hành khángchiến chống Pháp

- Ngày 9/11/1953, do sự vận động ngoại giao của vua Xihanúc, Pháp ký Hiệp ước “trao trả độc lậpcho Campuchia” nhưng vẫn chiếm đóng

- Sau thất bại ở Điện Biên Phủ, Pháp ký Hiệp định Giơnevơ công nhận độc lập, chủ quyền và toànvẹn lãnh thổ Campuchia

b Giai đoạn 1954 – 1975:

- Giai đoạn 1954 – 1970: Chính phủ Xihanúc thực hiện đường lối hòa bình, trung lập để xây dựngđất nước

- Giai đoạn 1970 – 1975: Kháng chiến chống Mĩ

+ Ngày 18/3/1970, tay sai Mĩ đảo chính lật đổ Xihanúc Cuộc kháng chiến chống Mĩ và tay sai củanhân dân Campuchia, với sự giúp đỡ của quân tình nguyện Việt Nam đã phát triển nhanh chóng + Ngày 17/4/1975, thủ đô Phnôm Pênh được giải phóng, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống

Mĩ

c Giai đoạn 1975 – 1979: Nội chiến chống Khơme đỏ

- Tập đoàn Khơme đỏ do Pônpốt cầm đầu đã phản bội cách mạng, thi hành chính sách diệt chủng vàgây chiến tranh biên giới Tây Nam Việt Nam

- Ngày 3/12/1978, Mặt trận dân tộc cứu nước Campuchia thành lập, được sự giúp đỡ của quân tìnhnguyện Việt Nam, lãnh đạo quân dân Campuchia nổi dậy ở nhiều nơi

- Ngày 7/1/1979, thủ đô Phnôm Pênh được giải phóng, Campuchia bước vào thời kỳ hồi sinh, xâydựng lại đất nước

d Giai đoạn 1979 đến nay: Thời kỳ hồi sinh và xây dựng đất nước:

- Từ 1979, nội chiến tiếp tục diễn ra, kéo dài hơn một thập niên Được sự giúp đỡ của cộng đồngquốc tế, các bên Campuchia đã thỏa thuận hòa giải và hòa hợp dân tộc Ngày 23/10/1991, Hiệp địnhhòa bình về Campuchia được ký kết

- Sau cuộc tổng tuyển cử tháng 9/1993, Quốc hội mới đã thông qua Hiến pháp, thành lập Vươngquốc Campuchia do Xihanúc lên làm quốc vương Campuchia bước sang thời kỳ phát triển mới

6 QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC NƯỚC ĐÔNG NAM Á

a Nhóm các nước Đông Dương:

- Phát triển nền kinh tế tập trung, kế hoạch hóa và đạt một số thành tựu nhưng vẫn gặp nhiều khókhăn Cuối những năm 1980 – 1990, chuyển dần sang nền kinh tế thị trường

- Lào: cuối những năm 1980, thực hiện cuộc đổi mới, kinh tế có sự khởi sắc, đời sống các bộ tộcđược cải thiện GNP năm 2000 tăng 5,4%, sản xuất công nghiệp tăng 4,5%, công nghiệp tăng 9,2%

- Campuchia: năm 1995, sản xuất công nghiệp tăng 7% nhưng vẫn là nước nông nghiệp

b So sánh các chiến lược kinh tế hướng nội và hướng ngoại của nhóm sang lập ASEAN

Tiêu chí so sánh Chiến lược kinh tế hướng nội Chiến lược kinh tế hướng ngoại

1 Thời gian bắt đầu Những năm 50 của thế kỉ XX Những năm 60 – 70 của thế kỉ XX

2 Mục tiêu Nhanh chống xóa đói, giảm

nghèo, lạc hậu, xây dựng nềnkinh tế tự chủ

Thực hiện công nghiệp hóa lấy xuấtkhẩu làm chủ đạo

3 Nội dung Đẩy mạnh phát triển các ngành

công nghiệp sản xuất hàng tiêudùng nội địa thay thế nhập khẩu,lấy thị trường trong nước làm chỗdựa để phát triển sản xuất

Thực hiện “mở của” nền kinh tế, thuhút vốn và kĩ thuật của nước ngoài,tập trung sản xuất hàng hóa để xuấtkhẩu, phát triển ngoại thương

4 Thành tựu Thực hiện chiến lược công

nghiệp hóa thay thế nhập khẩu,các nước đã đạt được một số

Tỉ trọng công nghiệp trong nền kinh

tế quốc dân đã lớn hơn

thành tựu đáng kể, đáp ứng đượcnhu cầu của nhân dân, phát triểnmột số ngành chế biến, chế tạo,giải quyết nạn thất nghiệp.

5 Hạn chế - Thiếu vốn, nguyên liệu, công

nghệ…

- Đời sống người lao động cònkhó khăn, tệ nạn tham nhũng,quan liêu tăng

- Chưa giải quyết quan hệ giữatăng trưởng với công bằng xã hội

Phụ thuộc vốn và thị trường bên ngoàiquá lớn, đầu tư bất hợp lí

c Các nước Đông Nam Á khác

- Brunây: toàn bộ nguồn thu dựa vào dầu mỏ và khí tự nhiên Từ giữa những năm 1980, chính phủtiến hành đa dạng hóa nền kinh tế

- Mianma: Trước thập niên 90, thi hành chính sách “đóng cửa” Đến 1988, chính phủ tiến hành cảicách kinh tế và “mở cửa”, kinh tế có nhiều khởi sắc

7 SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA TỔ CHỨC ASEAN

a Bối cảnh thành lập

- Sau khi giành độc lập, nhiều nước Đông Nam Á có ý định thành lập một tổ chức khu vực nhằmtạo nên sự hợp tác cùng phát triển trên các lĩnh vực kinh tế, khoa học kĩ thuật, văn hóa và hạn chếảnh hưởng của các nước lớn đối với Đông Nam Á, nhất là khi cuộc chiến tranh xâm lược của Mĩ ởĐông Dương ngày càng khó tránh khỏi thất bại

- Ngày 8/8/1967, tại Băng Cốc (Thái Lan), thành lập “Hiệp hội các nước Đông Nam Á” gồm 5nước: Thái Lan, Inđônêxia, Malaixia, Xingapo và Philíppin Trụ sở đặt tại Giacácta (Inđônêxia).Sau đó kết nạp thêm Brunây (1/1984), Việt Nam (7/1995), Lào (7/1997), Mianma (7/1997) vàCampuchia (4/1999)

b Hoạt động chính

- Từ 1967 – 1975: Là tổ chức non yếu, hợp tác lỏng lẻo

- Từ 1976 đến nay: Hoạt động khởi sắc từ sau Hội nghị Bali (Indonesia) tháng 2/1976, với việc kýHiệp ước hữu nghị và hợp tác Đông Nam Á (Hiệp ước Bali), xác định những nguyên tắc cơ bản: tôntrọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau; không sửdụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực với nhau; giải quyết các tranh chấp bằng phương pháp hòa bình;hợp tác phát triển có hiệu quả trong các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội

- Sau 1975, ASEAN cải thiện quan hệ với Đông Dương, Tuy nhiên, từ 1979 – 1989, quan hệ giữahai nhóm nước trở nên căng thẳng do vấn đề Campuchia Đến 1989, hai bên bắt đầu quá trình đốithoại, tình hình chính trị khu vực cải thiện căn bản Thời kỳ này kinh tế ASEAN tăng trưởng mạnh

- Sau khi phát triển thành 10 thành viên (1999), ASEAN đẩy mạnh hoạt động hợp tác kinh tế, xâydựng Đông Nam Á thành khu vực hòa bình, ổn định để cùng phát triển Năm 1992, lập khu vựcmậu dịch tự do Đông Nam Á (AFTA) rồi Diễn đàn khu vực (ARF), Diễn đàn hợp tác Á – Âu(ASEM), có sự tham gia của nhiều nước Á – Âu

c Quan hệ giữa ASEAN với bán đảo Đông Dương

- Giai đoạn từ năm 1967 – 1973: quan hệ khá căng thẳng giữa hai phía (vì Philíppin và Thái Lan làhai thành viên của SEATO)

- Giai đoạn từ năm 1973 – 1978: Sau hiệp định Pari, Việt Nam đặt quan hệ ngoại giao với Thái Lan

và Philippin Đã có những cuộc viếng thăm lẫn nhau và bắt đầu hợp tác song phương, đa phươngtrên nhiều lĩnh vực

- Giai đoạn từ 1989 – 1992: quan hệ căng thẳng, đối đầu vì vấn đề Campuchia, các quan hệ bịngưng trệ

- Giai đoạn từ 1989 – 1992: Quan hệ đã được cải thiện theo hướng chuyển từ đối đầu sang đối thoạihợp tác phát triển cùng tồn tại hòa bình với ba nước Đông Dương, giữa ASEAN và các nước ĐôngDương đã diễn ra các cuộc tiếp xúc trao đổi, hợp tác trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, khoa học,khối lượng đầu tư ASEAN vào Việt Nam tăng

- Giai đoạn từ năm 1992 – 1995: Tháng 7/1992, Việt Nam trở thành quan sát viên của ASEAN.Ngày 28/7/1945, Việt Nam chính thức đẩy xu thế hòa bình ổn định và hợp tác Ngày 23/7/1997,ASEAN kết nạp thêm Lào Ngày 30/4/1999, Campuchia trở thành thành viên thứ 10 của ASEAN

d Triển vọng của ASEAN : Mở rộng quan hệ hợp tác với các nước Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn

Quốc (Người ta nói đến: ASEAN + 3)

e Thời cơ và thách thức khi Việt Nam gia nhập ASEAN

* Thời cơ

- Tạo điều kiện để Việt Nam hòa nhập vào các hoạt động của khu vực Đông Nam Á

- Tăng cường mối quan hệ hợp tác và hiểu biết lẫn nhau trên các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, khoa học

kĩ thuật giữa Việt Nam với các nước trong khu vực

- Việt Nam có điều kiện rút ngắn khoảng cách về cơ sở vật chất kĩ thuật so với các nước trong khuvực

* Thách thức : Dễ bị hòa tan, nền kinh tế gặp nhiều khó khăn vì điều kiện kĩ thuật sản xuất còn kémhơn so với các nước trong khu vực và trên thế giới

* Thái độ : cần bình tỉnh, tự tin, không bỏ lỡ thời cơ, cần ra sức học tập khoa học kĩ thuật của cácnước để thoát khỏi sự nghèo nàn lạc hậu từng bước tiến vào thời kì hiện đại hóa công nghiệp hóađất nước

V ẤN ĐỘ VÀ KHU VỰC TRUNG ĐÔNG

1 ẤN ĐỘ

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, cuộc đấu tranh chống Anh đòi độc lập của nhân dân Ấn Độ pháttriển mạnh mẽ

a Phong trào đấu tranh giành độc lập từ 1945 – 1950

- 19/2/1946, hai vạn thuỷ binh Bombay khởi nghĩa đòi độc lập dân tộc, được sự hưởng ứng của cáclực lượng dân chủ Ngày 22/02, ở Bombay, 20 vạn công nhân, học sinh, sinh viên bãi công, tuầnhành, mít tinh chống Anh…

- 2/1947, 40 vạn công nhân Cancútta bãi công

- Trước sức ép của phong trào, thực dân Anh phải nhượng bộ, trao quyền tự trị cho Ấn Độ Theo kếhoạch Maobáttơn, Ấn Độ được chia thành 2 nước tự trị: Ấn Độ (theo Ấn giáo), Pakistan (Hồi giáo).Đảng Quốc Đại lãnh đạo nhân dân Ấn Độ tiếp tục đấu tranh đòi độc lập

- 26/01/1950, Ấn Độ tuyên bố độc lập và thành lập nước cộng hòa

b Xây dựng đất nước (1950 – 1991):

* Đối nội: đạt nhiều thành tựu:

- Nông nghiệp: nhờ cuộc “cách mạng xanh” trong nông nghiệp từ giữa những năm 70, Ấn Độ đã tựtúc được lương thực và từ 1995 là nước xuất khẩu gạo

- Công nghiệp: phát triển mạnh công nghiệp nặng, chế tạo máy, điện hạt nhân , đứng thứ 10 thếgiới về công nghiệp

- Khoa học kỹ thuật, văn hóa – giáo dục: cuộc “cách mạng chất xám” đưa Ấn Độ thành cường quốc

về công nghệ phần mềm, công nghệ hạt nhân và công nghệ vũ trụ (1974: chế tạo thành công bomnguyên tử, 1975: phóng vệ tinh nhân tạo…)

* Đối ngoại: luôn thực hiện chính sách hòa bình trung lập tích cực, ủng hộ phong trào giải phóngdân tộc thế giới

- Ngày 7/1/1972, Ấn Độ thiết lập quan hệ với Việt Nam Chính phủ và nhân dân Ấn Độ luôn bày tỏthái độ đồng tình với sự nghiệp đấu tranh giành độc lập của nhân dân Việt Nam trong công cuộcxây dựng đất nước ngày nay Sự hợp tác, hữu nghị của nhân dân Việt Nam - Ấn Độ được phát triểntrong lĩnh vực chăn nuôi, công nghiệp nhẹ

2 KHU VỰC TRUNG ĐÔNG

a Những nguyên nhân dẫn đến tình hình Trung Đông luôn luôn căng thẳng, không ổn định

- Có vị trí chiến lược quan trọng, do nằm ở cửa ngõ 3 châu, có kênh đào Xuyê, có nguồn dầu lửaphong phú

- Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, Anh, Pháp thống trị vùng này

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Mĩ xâm nhập, hất cẳng Anh, Pháp khỏi Trung Đông Mâu thuẫngiữa Mĩ, Anh, Pháp làm cho tình hình Trung Đông luôn luôn căng thẳng, không ổn định

- Hiện nay, do nhiều nguyên nhân (mâu thuẫn tôn giáo, sắc tộc, sự tranh chấp giữa các nước lớn),tình hình Trung Đông vẫn căng thẳng

b Những sự kiện chính trong tiến trình đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Palextin từ năm

1947 đến năm 2000

- 29/11/1947 : Theo Nghị quyết số 181 của Liên hợp quốc, sự đô hộ của Anh quốc bị huỷ bỏ vàlãnh thổ Palextin bị chia cắt làm hai quốc gia: một của người Ả Rập Palextin, một của người DoThái

- 15/5/1948 : 7 nước Ả Rập tấn công Ixraen Từ đó, xung đột giữa Ixraen và Palextin diễn ra liênmiên

- 28/5/1964 : Tại Giêruxalem, tổ chức giải phóng Palextin (PLO) được thành lập, đã đoàn kết rộngrãi các lực lượng yêu nước đấu tranh cho sự nghiệp giải phóng Palextin

- 15/11/1988 : Nhà nước Palextin thành lập do Y.Araphát, chủ tịch PLO làm Tổng thống được hơn

100 quốc gia quan hệ và ngày 15/12/1989 được Liên hợp quốc công nhận là đại diện của Palextintại Liên hợp quốc

- 26/8/1993 : Ixraen chấp nhận đàm phán với PLO trên nguyên tắc “đổi đất lấy hoà bình”

- 28/9/1995 : dưới sự chứng kiến của Tổng thống Mỹ B.Clintơn, tại thủ đô Oasinhtơn (Mỹ), Chủtịch PLO Y.Araphát và Thủ tướng Ixraen I.Rabin đã chính thức kí hiệp định mở rộng quyền tự trịcủa người Palextin ở bờ Tây sông Gioócđan

- 23/10/1998 : hai bên kí Bản ghi nhớ Oai Rivơ : Ixraen sẽ chuyển giao 27,2% lãnh thổ bờ Tây sôngcho Palextin trong vòng 12 tuần,…

VI CÁC NƯỚC CHÂU PHI VÀ KHU VỰC MĨ LATINH

1 CÁC NƯỚC CHÂU PHI

a Vài nét về cuộc đấu tranh giành độc lập

* Sau chiến tranh thế giới thứ hai : phong trào đấu tranh giành độc lập ở châu Phi bùng nổ mạnhtrước hết là ở Bắc Phi:

- Mở đầu là cuộc binh biến của binh lính và sĩ quan yêu nước Ai Cập (1952), lật đổ vương triềuPharuc, chỗ dựa của thực dân Anh, lập ra nước Cộng hòa Ai Cập (18/6/1953)

- Tiếp theo là Libi (1952), Angiêri (1954 – 1962)

* Nửa sau thập niên 50, hệ thống thuộc địa của thực dân ở châu Phi tan rã, nhiều quốc gia giànhđược độc lập như :

- 1956 : Tuynidi, Marốc, Xuđăng

- 1957 : Gana

- 1958 : Ghinê

* Đặc biệt năm 1960 là "Năm châu Phi" với 17 nước được trao trả độc lập

* Năm 1975, thắng lợi của cách mạng Ănggôla và Môdămbích đã chấm dứt chủ nghĩa thực dân cũ

ở châu Phi cùng với hệ thống thuộc địa của Bồ Đào Nha bị tan rã

* Từ 1975 đến nay:

- Hoàn thành cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân cũ, giành độc lập dân tộc với sự ra đời củanước Cộng hòa Dimbabuê (1980) và Namibia (03/1990).

- Tại Nam Phi, trước áp lực đấu tranh của người da màu, bản Hiến pháp 11/1993, chế độ phân biệtchủng tộc (Aphácthai) bị xóa bỏ

- Trong cuộc bầu cử đa chủng tộc đầu tiên, ông Nenxơn Manđêla trở thành Tổng thống da đen đầutiên của nước Cộng hòa Nam Phi (1994)

b Tình hình phát triển kinh tế – xã hội :

- Sau khi giành được độc lập, các nước châu Phi xây dựng đất nước, đã thu được một số thành tựukinh tế – xã hội

- Tuy nhiên, nhiều nước châu Phi vẫn còn trong tình trạng lạc hậu, không ổn định (đói nghèo, xungđột, nội chiến, bệnh tật, mù chữ, bùng nổ dân số, nợ nước ngoài…)

- Tổ chức thống nhất Châu Phi (OAU) – 5/1963, sau đổi là Liên minh châu Phi (AU) triển khainhiều chương trình phát triển của Châu lục

- Con đường phát triển của châu Phi còn phải trải qua nhiều khó khăn, gian khổ

2 CÁC NƯỚC MỸ LATINH

a Vài nét về quá trình đấu tranh giành và bảo vệ độc lập dân tộc

- Đầu thế kỷ XX đã giành độc lập từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, nhưng sau đó lệ thuộc Mỹ

- Sau chiến tranh thế giới thứ hai là “sân sau”, là thuộc địa kiểu mới của Mỹ

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, phong trào đấu tranh chống chế độ độc tài thân Mỹ bùng nổ vàphát triển Tiêu biểu là thắng lợi của cách mạng Cu Ba:

* Nguyên nhân bùng nổ cách mạng

- Sau chiến tranh thế giới thứ 2, phong trào giải phóng dân tộc ở Cuba ngày càng phát triển Đểngăn chặn phong trào của quần chúng, Mĩ tìm cách đàn áp phong trào và thiết lập chế độ độc tàiquân sự ở Cuba

- Tháng 3/1952, Mỹ giúp Batixta lập chế độ độc tài quân sự, xóa bỏ Hiến pháp 1940, cấm các đảngphái chính trị hoạt động, bắt giam và tàn sát hơn 20.000 người yêu nước…

- Nhân dân Cuba đấu tranh chống chế độ độc tài Batixta dưới sự lãnh đạo của Phiđen Caxtơrô

* Diễn biến

- Cuộc đấu tranh chống chế độ độc tài thân Mĩ ở Cuba bùng nổ và không ngừng phát triển Ngày26/7/1953, 135 thanh niên yêu nước dưới sự lãnh đạo của Phiđen Caxtơrô đã tấn công vào pháo đàiMôncađa Cuộc khởi nghĩa không thành, nhiều người bị sát hại, Phiđen Caxtơrô cùng nhiều đồngchí của ông bị cầm tù Khi ra tù, Phiđen Caxtơrô sang Mêhicô chuẩn bị lực lượng Đến cuối năm

1956, ông cùng 81 chiến sĩ về nước phát động nhân dân đấu tranh vũ trang lật đổ chế độ độc tài

- Giữa năm 1958, nghĩa quân tấn công hầu khắp các mặt trận, giải phóng được nhiều thành phố vàvùng nông thôn rộng lớn Cuối năm 1958, nghĩa quân chiếm được pháo Xanta Clava, án ngữ thủ đôLahabana Ngày 31/12/1958, tên độ tài Batixta chạy trốn ra nước ngoài

- Ngày 1/1/1959, chế độ độc tài Batixta bị lật đổ, nước Cộng hòa Cuba thành lập do Phiđen Caxtơrôđứng đầu.

+1964 – 1999 Panama đấu tranh và thu hồi chủ quyền kênh đào Panama

+ 1962 Hamaica, Triniđát, Tôbagô

+ 1966 là Guyana, Bácbađốt

+ 1983 có 13 nước độc lập ở Caribê

- Với nhiều hình thức: bãi công của công nhân, nổi dậy của nông dân, đấu tranh nghị trường, đấutranh vũ trang…., biến châu lục này thành “lục địa bùng cháy” (tiêu biểu là phong trào đấu tranh vũtrang ở Vênêxuêla, Pêru…)

- Kết quả: chính quyền độc tài ở Mỹ Latinh bị lật đổ, chính phủ dân tộc dân chủ được thiết lập

c Tình hình phát triển kinh tế – xã hội :

- Sau khi khôi phục độc lập, các nước Mỹ Latinh đạt được nhiều thành tựu đáng khích lệ, nhiềunước trở thành những nước công nghiệp mới (NICs) như Braxin, Áchentina, Mêhicô

- Tại Cuba:

+ Sau khi cách mạng thành công, Cuba tiến hành cải cách dân chủ

+ 1961 tiến hành Cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa xã hội

+ Với sự nỗ lực của nhân dân và sự giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa đạt nhiều thành tựu nhưxây dựng công nghiệp với cơ cấu ngành hợp lý, nông nghiệp đa dạng, đạt thành tựu cao về văn hóa,giáo dục, y tế, thể thao…

- Trong thập niên 80, các nước bị suy thoái nặng nề về kinh tế, lạm phát tăng nhanh, nợ nước ngoàichồng chất, dẫn đến nhiều biến động chính trị (Áchentina, Bôlivia, Braxin, Chilê…)

- Sang thập niên 90, kinh tế Mỹ Latinh có nhiều chuyển biến tích cực, tỷ lệ lạm phát giảm mạnh,đầu tư nước ngoài tăng… Tuy nhiên, Mỹ Latinh vẫn còn nhiều khó khăn về kinh tế – xã hội (đặcbiệt tham nhũng là quốc nạn, phân phối không công bằng, nợ nước ngoài )

VII MĨ, NHẬT BẢN VÀ TÂY ÂU (1945 – 2000)

1.1 NƯỚC MỸ TỪ NĂM 1945 ĐẾN 1973.

a Kinh tế:

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945), kinh tế Mỹ phát triển mạnh: công nghiệp chiếm56,5% tổng sản lượng công nghiệp thế giới; nông nghiệp bằng hai lần 5 nước Anh, Pháp, CHLBĐức, Italia, Nhật cộng lại; nắm 50% số lượng tàu bè đi lại trên biển, ¾ dự trữ vàng thế giới, chiếm40% tổng sản phẩm kinh tế thế giới…

- Khoảng 20 năm sau chiến tranh, Mỹ là trung tâm kinh tế – tài chính lớn nhất thế giới

* Nguyên nhân:

- Lãnh thổ rộng lớn, tài nguyên phong phú, nhân lực dồi dào, trình độ kỹ thuật cao, năng động, sángtạo

- Lợi dụng chiến tranh để làm giàu từ bán vũ khí

- Áp dụng thành công những thành tựu của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật để nâng cao năngsuất, hạ giá thành sản phẩm, điều chỉnh hợp lý cơ cấu sản xuất…

- Trình độ tập trung tư bản và sản xuất cao, cạnh tranh có hiệu quả ở trong và ngoài nước

- Các chính sách và hoạt động điều tiết của nhà nước có hiệu quả

* Trong những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển của nền kinh tế Mĩ từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1945), thì nguyên nhân nào là quan trọng nhất.

Mĩ biết dựa vào thành tựu cách mạng khoa học – kỹ thuật, cho nên Mĩ đã điều chỉnh lại hợp lý cơcấu sản xuất, cải tiến kỹ thuật và nâng cao năng xuất lao động, giảm giá thành sản phẩm Nhờ đó

mà nền kinh tế Mĩ phát triển nhanh chóng, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân Mĩ có nhiềuthay đổi Sự phát triển về kỹ thuật và khoa học – kĩ thuật đã giúp Mĩ có ưu thế về chính trị trên toàncầu

b Khoa học kỹ thuật:

- Mỹ là nước khởi đầu cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại và đã đạt nhiều thành tựu: đi đầutrong lĩnh vực chế tạo công cụ sản xuất mới (máy tính điện tử, máy tự động); vật liệu mới (polyme,vật liệu tổng hợp); năng lượng mới (nguyên tử, nhiệt hạch); sản xuất vũ khí, chinh phục vũ trụ,

“cách mạng xanh” trong nông nghiệp…

c Về chính trị – xã hội:

- Duy trì và bảo vệ chế độ tư bản

- Chính trị – xã hội không hoàn toàn ổn định: mâu thuẫn giai cấp, xã hội và sắc tộc…

- Đấu tranh giai cấp, xã hội ở Mỹ diễn ra mạnh mẽ: Đảng Cộng sản Mỹ đã có nhiều hoạt động đấutranh vì quyền lợi của giai cấp công nhân và nhân dân lao động

d Về đối ngoại:

- Dựa vào sức mạnh quân sự, kinh tế để triển khai chiến lược toàn cầu với tham vọng làm bá chủthế giới Tháng 3/1947, trong diễn văn đọc trước Quốc hội Mỹ, Tổng thống Truman công khaituyên bố: “Sứ mệnh lãnh đạo thế giới tự do chống lại sự bành trướng của chủ nghĩa cộng sản”

- Mục tiêu:

+ Ngăn chặn, đẩy lùi và tiến tới tiêu diệt hoàn toàn chủ nghĩa xã hội

+ Đàn áp phong trào giải phóng dân tộc, phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, phong tràochống chiến tranh, vì hòa bình, dân chủ trên thế giới

+ Khống chế, chi phối các nước đồng minh

- Khởi xướng cuộc “chiến tranh lạnh”, dẫn đến tình trạng đối đầu căng thẳng và nguy hiểm với Liên

Xô, gây ra hàng loạt cuộc chiến tranh xâm lược, bạo loạn, lật đổ trên thế giới (Việt Nam, Cuba,Trung Đông…)

1.2 NƯỚC MỸ TỪ NĂM 1973 - 1991.

a Kinh tế và khoa học – kỹ thuật

- 1973 – 1982: khủng hoảng và suy thoái kéo dài (1976, lạm phát 40%)

- Từ 1983, kinh tế Mỹ phục hồi và phát triển Tuy vẫn đứng đầu thế giới về kinh tế – tài chínhnhưng tỷ trọng kinh tế Mỹ trong nền kinh tế thế giới giảm sút (cuối 1980, chỉ chiếm 23% tổng sảnphẩm kinh tế thế giới)

- Khoa học kĩ thuật tiếp tục phát triển nhưng ngày càng bị cạnh tranh ráo riết bởi các nước Tây Âu,Nhật Bản

b Chính trị – đối ngoại

- Chính trị không ổn định, nhiều vụ bê bối chính trị xảy ra (Irangate – 1985), Watergate…

- Tiếp tục triển khai “chiến lược toàn cầu” và theo đuổi chiến tranh lạnh Học thuyết Reagan vàchiến lược “Đối đầu trực tiếp” chủ trương tăng cường chạy đua vũ trang, can thiệp vào các địa bànchiến lược và điểm nóng thế giới

- Giữa thập niên 80, xu thế hòa hoãn ngày càng chiếm ưu thế trên thế giới Tháng 12/1989, Mỹ –

Xô chính thức tuyên bố kết thúc “chiến tranh lạnh” nhưng Mỹ và các đồng minh vẫn tác động vàocuộc khủng hoảng dẫn đến sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu

1.3 NƯỚC MỸ TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000.

a Kinh tế, khoa học kĩ thuật và văn hóa

- Thời kỳ Tổng thống Clinton cầm quyền, kinh tế Mỹ phục hồi và phát triển trở lại Kinh tế Mỹ vẫnđứng đầu thế giới: GNP là 9873 tỷ USD, GNP đầu người là 36.487 USD, chiếm 25% giá trị tổngsản phẩm thế giới, chi phối nhiều tổ chức kinh tế – tài chính quốc tế như WTO, INF, G7, WB…

- Khoa học kĩ thuật : phát triển mạnh, nắm 1/3 lượng bản quyền phát minh sáng chế của toàn thếgiới (đến năm 2003, Mỹ đạt 286/755 giải Nobel khoa học)

- Văn hoá : đạt nhiều thành tựu văn hóa đáng chú ý như giải Osca (điện ảnh), Grammy (âm nhạc),

11 giải Nobel văn chương (thứ hai thế giới sau Pháp)

b Chính trị

- Thập niên 90, chính quyền B.Clinton thực hiện chiến lược “Cam kết và mở rộng”:

+ Bảo đảm an ninh của Mỹ với lực lượng quân sự mạnh, sẵn sàng chiến đấu

+ Tăng cường khôi phục tính đàn hồi của nền kinh tế Mỹ

+ Sử dụng khẩu hiệu “Thúc đẩy dân chủ” để can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác

- Sau khi trật tự hai cực Ianta sụp đổ, Mỹ có tham vọng thiết lập trật tự thế giới “đơn cực”, chi phối

và lãnh đạo toàn thế giới nhưng chưa thể thực hiện được Vụ khủng bố ngày 11/9/2001 cho thấybản thân nước Mỹ cũng rất dễ bị tổn thương và chủ nghĩa khủng bố sẽ là một trong những yếu tốdẫn đến những thay đổi trong chính sách đối nội và đối ngoại của Mỹ ở thế kỷ XXI

- Từ 1945 – 1950, cơ bản ổn định và phục hồi về mọi mặt, trở thành đối trọng của khối chủ nghĩa xãhội Đông Âu mới hình thành

2.2 TÂY ÂU TỪ 1950 ĐẾN NĂM 1973.

+ Sự nỗ lực của nhân dân lao động

+ Áp dụng thành công những thành tựu khoa học – kĩ thuật để nâng cao chất lượng, hạ giá thànhsản phẩm

+ Vai trò quản lý, điều tiết nền kinh tế của nhà nước có hiệu quả

+ Tận dụng tốt các cơ hội bên ngoài như: viện trợ Mĩ; nguồn nguyên liệu rẻ của các nước thế giớithứ ba, hợp tác có hiệu quả trong khuôn khổ EC…

Ả Pháp: phản đối trang bị vũ khí hạt nhân cho Cộng hoà liên bang Đức, phát triển quan hệ với Liên

Xô và các nước chủ nghĩa xã hội khác, rút khỏi Bộ chỉ huy NATO và buộc Mĩ rút các căn cứ quânsự… ra khỏi đất Pháp

- Thụy Điển, Phần Lan đều phản đối cuộc chiến tranh của Mĩ ở Việt Nam

- 1950 – 1973: Chủ nghĩa thực dân cũ của Anh, Pháp, Hà Lan, Bồ Đào Nha… cũng sụp đổ trênphạm vi toàn thế giới

2.3 TÂY ÂU TỪ NĂM 1973 ĐẾN NĂM 1991

a Kinh tế: từ 1973 đến đầu thập niên 90: khủng hoảng, suy thoái và không ổn định (tăng trưởng

kinh tế giảm, lạm phát, thất nghiệp tăng), chịu sự cạnh tranh quyết liệt từ Mĩ, Nhật, các nước NICs.Quá trình nhất thể hóa Tây Âu gặp nhiều khó khăn

b Về chính trị – xã hội: Tình trạng phân hóa giàu nghèo ngày càng lớn, tệ nạn xã hội thường xuyên

xảy ra

c Đối ngoại:

- Tháng 12/1972: ký Hiệp định về những cơ sở quan hệ giữa hai nước Đức làm quan hệ hai nướchòa dịu; 1989, “Bức tường Béclin” bị xóa bỏ và nước Đức thống nhất (3/10/1990)

- Ký Định ước Henxinki về an ninh và hợp tác châu Âu (1975)

2.4 TÂY ÂU TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2000

a Về kinh tế: Từ 1994, phục hồi và phát triển trở lại, Tây Âu vẫn là một trong ba trung tâm kinh tế

-tài chính lớn thế giới (GNP chiếm 1/3 tổng sản phẩm công nghiệp thế giới tư bản)

- Ngày 18/04/1951, 6 nước Tây Âu (Pháp, Tây Đức, Italia, Bỉ, Hà Lan, Lúcxămbua) thành lập

“Cộng đồng than – thép châu Âu” (ECSC)

- Ngày 25/03/1957, sáu nước ký Hiệp ước Roma thành lập “Cộng đồng năng lượng nguyên tử châuÂu” (EURATOM) và “Cộng đồng kinh tế châu Âu” (EEC)

- Ngày 1/7/1967, ba tổ chức trên hợp nhất thành “Cộng đồng châu Âu” (EC)

- 07/12/1991: Hiệp ước Maxtrích được ký kết, khẳng định một tiến trình hình thành một liên minhchâu Âu mới vào năm 2000 với đồng tiền chung, ngân hàng chung…

- 1/1/1993: Liên minh châu Âu (EU)

- 1994, kết nạp thêm 3 thành viên mới là Áo, Phần Lan, Thụy Điển

- 01/05/2004, kết nạp thêm 10 nước thành viên Đông Âu, nâng tổng số thành viên lên 25

b Mục tiêu :

- Về kinh tế : Sau mấy thập niên phát triển, với số dân là 340 triệu người có trình độ khoa học – kĩthuật cao, chiếm 1/3 tổng sản lượng công nghiệp trên thế giới, EU đã tạo một cộng đồng kinh tế vàmột thị trường chung hùng mạnh, đủ sức cạnh tranh về kinh tế, tài chính, thương mại với Mĩ vàNhật

- Về chính trị : Thống nhất chính sách đối nội, đối ngoại, chống lại chủ nghĩa xã hội và phong tràocông nhân ở Tây Âu Dự kiến EU sẽ trở thành một liên minh, nhằm nhất thể hoá châu Âu về kinh tế

- chính trị, từng bước đã có ngân hàng chung, sử dụng đồng tiền chung

c Hoạt động :

- Tháng 6/1979: bầu cử Nghị viện châu Âu đầu tiên

- Tháng 3/1995: hủy bỏ việc kiểm soát đi lại của công dân EU qua biên giới của nhau

- Ngày 01/01/1999, đồng tiền chung châu Âu được đưa vào sử dụng

- Hiện nay là liên minh kinh tế - chính trị lớn nhất hành tinh, chiếm ¼ GDP của thế giới

d Khó khăn phải giải quyết khi tiến tới một châu Âu không biên giới :

- Tuy nhiên con đường dẫn đến một châu Âu thống nhất còn là một quá trình lâu dài do những khókhăn trước mắt, trước những diễn biến phức tạp ở châu Âu và thế giới

- Nhiều vấn đề nan giải đã nảy sinh sau khi xoá bỏ kiểm soát biên giới giữa các nước: buôn lậu,mafia, di cư và nhập cư, mâu thuẫn quyền lợi dân tộc với quyền lợi chung của các nước của khối

EU

e Quan hệ hiện nay giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU) :

Năm 1990, quan hệ Việt Nam – EU được thiết lập và phát triển trên cơ sở hợp tác toàn diện

Hiện nay quan hệ Việt Nam và Liên minh châu Âu phát triển theo chiều hướng tốt đẹp EU vừa làthị trường và vừa là bạn hàng lớn của Việt Nam

3 NHẬT BẢN

3.1 NHẬT BẢN TRONG THỜI KỲ BỊ CHIẾM ĐÓNG (1945 – 1952)

- Chiến tranh thế giới thứ hai để lại cho Nhật Bản những hậu quả nặng nề (gần 3 triệu người chết vàmất tích, kinh tế bị tàn phá, thất nghiệp, đói rét…), bị Mỹ chiếm đóng dưới danh nghĩa Đồng minh(1945 – 1952)

b Về kinh tế: SCAP tiến hành 3 cải cách lớn:

- Thủ tiêu chế độ tập trung kinh tế, giải tán các tập đoàn lũng đoạn “Dai-bát-xư”

- Cải cách ruộng đất, hạn chế ruộng địa chủ, đem bán cho nông dân

- Dân chủ hóa lao động

- Từ năm 1950 – 1951: Nhật khôi phục kinh tế

- Rất coi trọng giáo dục và khoa học kỹ thuật, mua bằng phát minh sáng chế

- Phát triển khoa học - công nghệ chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất ứng dụng dân dụng (đóng tàu chởdầu 1 triệu tấn, xây đường hầm dưới biển dài 53,8 km nối Honsu và Hokaido, cầu đường bộ dài 9,4km…)

* Nguyên nhân phát triển:

- Con người là vốn quý nhất, là nhân tố quyết định hàng đầu

- Vai trò lãnh đạo, quản lý của nhà nước Nhật

- Chế độ làm việc suốt đời, chế độ lương theo thâm niên và chủ nghĩa nghiệp đoàn xí nghiệp là “bakho báu thiêng liêng” làm cho các công ty Nhật có sức mạnh và tính cạnh tranh cao

- Áp dụng thành công những thành tựu khoa học kỹ thuật hiện đại để nâng cao năng suất, chấtlượng, hạ giá thành sản phẩm

- Chi phí quốc phòng thấp nên có điều kiện tập trung đầu tư vốn cho kinh tế

- Tận dụng tốt yếu tố bên ngoài để phát triển (viện trợ Mỹ, chiến tranh Triều Tiên, Việt Nam…)

* Hạn chế:

- Lãnh thổ hẹp, dân đông, nghèo tài nguyên, thường xảy ra thiên tai, phải phụ thuộc vào nguồnnguyên nhiên liệu nhập từ bên ngoài

- Cơ cấu giữa các vùng kinh tế, giữa công – nông nghiệp mất cân đối

- Chịu sự cạnh tranh gay gắt của Mỹ, Tây Âu, NICs, Trung Quốc…

- Chưa giải quyết được những mâu thuẫn cơ bản nằm trong bản thân nền kinh tế TBCN

b Chính trị:

- Từ 1955, Đảng Dân chủ tự do (LDP) liên tục cầm quyền, duy trì và bảo vệ chế độ tư bản;

- Từ 1960 – 1964, chủ trương xây dựng “Nhà nước phúc lợi chung”, tăng thu nhập quốc dân lên gấpđôi trong 10 năm (1960 – 1970)

3.3 NHẬT BẢN TỪ 1973 – 1991

a Kinh tế: Từ 1973, do tác động khủng hoảng năng lượng, kinh tế Nhật thường khủng hoảng và suy

thoái ngắn Từ nửa sau 1980, Nhật vươn lên trở thành siêu cường tài chính số một thế giới với dựtrữ vàng và ngoại tệ gấp 3 lần Mỹ, gấp 1,5 lần CHLB Đức, trở thành chủ nợ lớn nhất thế giới

b Đối ngoại: “Học thuyết Phucưđa” (1977) và “Học thuyết Kaiphu” (1991) chủ trương tăng cường

quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội với các nước Đông Nam Á và tổ chức ASEAN

3.4 NHẬT BẢN TỪ 1991 – 2000

a Kinh tế: vẫn là một trong ba trung tâm kinh tế – tài chính lớn của thế giới (năm 2000, GNP là

4895 tỷ USD, GDP bình quân là 38.690 USD)

b Khoa học kỹ thuật: phát triển ở trình độ cao Năm 1992, phóng 49 vệ tinh nhân tạo, hợp tác với

Mỹ, Nga trong các chương trình vũ trụ quốc tế

c Văn hóa: là nước phát triển cao nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa của mình, kết hợp hài hòa

giữa truyền thống và hiện đại

VIII CUỘC CÁCH MẠNG KHOA HỌC – CÔNG NGHỆ VÀ XU THẾ TOÀN CẦU HÓA

1 CUỘC CÁCH MẠNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ.

- Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ nhất là tiền đề thúc đẩy cách mạng khoa học kỹ

thuật lần thứ hai và cách mạng công nghệ bùng nổ

* Đặc điểm: Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp Mọi phát minh kỹ thuật đều bắt nguồn

từ nghiên cứu khoa học Khoa học gắn liền với kỹ thuật, đi trước mở đường cho kỹ thuật Kỹ thuậtlại đi trước mở đường cho sản xuất Khoa học là nguồn gốc chính của những tiến bộ kỹ thuật vàcông nghệ

b Những thành tựu:

- Khoa học cơ bản: có nhiều phát minh lớn trong các lĩnh vực toán, lý, hóa, sinh…, tạo cơ sở lýthuyết cho kỹ thuật phát triển và là nền móng của tri thức

- Công cụ sản xuất mới: máy tính điện tử, máy tự động, hệ thống máy tự động, robot

- Năng lượng mới: nguyên tử, nhiệt hạch, mặt trời, thủy triều, gió…

- Vật liệu mới: pôlyme, vật liệu tổ hợp composite, gốm cao cấp (siêu bền, siêu cứng, siêu dẫn)…

- Công nghệ sinh học: có những đột phá phi thường trong công nghệ di truyền tế bào, vi sinh,enzim… góp phần giải quyết nạn đói, chữa bệnh

- Giao thông vận tải – Thông tin liên lạc: máy bay siêu âm, tàu hỏa siêu tốc, cáp sợi thủy tinh quangdẫn, …

- Chinh phục vũ trụ: vệ tinh nhân tạo, thám hiểm mặt trăng, du hành vũ trụ…,

* Tác động:

- Tích cực:

+ Tăng năng suất lao động, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của con người

+ Thay đổi cơ cấu dân cư, chất lượng nguồn nhân lực, đòi hỏi mới về giáo dục, đào tạo

+ Thúc đẩy xu thế toàn cầu hóa

- Tiêu cực: ô nhiễm môi trường, tai nạn lao động và giao thông, các dịch bệnh mới, chế tạo vũ khíhủy diệt đe dọa sự sống trên hành tinh

2 XU THẾ TOÀN CẦU HÓA VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ.

a Bản chất : Toàn cầu hóa là quá trình tăng lên mạnh mẽ những mối liên hệ, những ảnh hưởng tác

động lẫn nhau, phụ thuộc lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, dân tộc trên thế giới

b Biểu hiện của toàn cầu hóa:

- Sự phát triển nhanh chóng của quan hệ thương mại quốc tế

- Sự phát triển và tác động to lớn của các công ty xuyên quốc gia

- Sự sáp nhập và hợp nhất các công ty thành những tập đoàn lớn

- Sự ra đời của các tổ chức liên kết kinh tế, thương mại, tài chính quốc tế và khu vực (EU, IMF,WTO, APEC, ASEM…)

- Là xu thế khách quan không thể đảo ngược

c Tác động của toàn cầu hóa

- Làm trầm trọng thêm bất công xã hội và phân hóa giàu nghèo

- Làm cho mọi mặt của cuộc sống con người kém an toàn, tạo ra nguy cơ đánh mất bản sắc dân tộc

và độc lập tự chủ của các quốc gia

- Toàn cầu hóa vừa là thời cơ, cơ hội lớn cho các nước phát triển mạnh, đồng thời cũng tạo ranhững thách thức lớn đối với các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, là nếu bỏ lỡ thời cơ

sẽ tụt hậu nguy hiểm

IX NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU CỦA LỊCH SỬ THẾ GIỚI TỪ SAU NĂM 1945

1 Sự xác lập của trật tự hai cực Ianta

2 Chủ nghĩa xã hội đã vượt khỏi phạm vi một nước và trở thành một hệ thống thế giới

3 Sự phát triển mạnh của phong trào giải phóng dân tộc ở Á, Phi, Mỹ Latinh

4 Sự đối đầu giữa hai siêu cường dẫn đến tình trạng “chiến tranh lạnh”

5 Cuộc cách mạng khoa học – công nghệ

X XU THẾ PHÁT TRIỂN CỦA THẾ GIỚI NGÀY NAY

1 Các nước ra sức điều chỉnh chiến lược phát triển lấy kinh tế làm trọng điểm và mở rộng hợp tác

2 Quan hệ theo hướng đối thoại, thỏa hiệp, với đặc điểm nổi bật là: mâu thuẫn và hài hòa, cạnhtranh và hợp tác, tiếp xúc và kiềm chế…

3 Ở nhiều khu vực lại bùng nổ các cuộc nội chiến và xung đột, thế giới bị đe dọa bởi chủ nghĩa lykhai, khủng bố

4 Toàn cầu hóa đã trở thành một xu thế tất yếu Các quốc gia dân tộc đang đứng trước thời cơthuận lợi và thách thức gay gắt để vươn lên

Hướng dẫn làm bài

1 Bối cảnh quốc tế và trong nước

- Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, tuy là nước thắng trận nhưng kinh tế Pháp bị kiệt quệ,các ngành như: công, nông, thương nghiệp đều bị tàn phá nặng nề, nợ nước ngoài tăng, các khoảnđầu tư ở Nga mất trắng…Vì thế tư bản độc quyền vừa bóc lột nhân dân Pháp, vừa ráo riết đẩymạnh khai thác bóc lột các thuộc địa

- Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai thực hiện ở Đông Dương nhằm khôi phục lạiđịa vị kinh tế, chính trị của Pháp trong thế giới tư bản

2 Chương trình khai thác

Pháp đầu tư với tốc độ nhanh, quy mô lớn vào các ngành kinh tế Trong vòng 6 năm (1924

- 1929 ) lên 4 tỉ phrăng, vào các ngành kinh tế nhiều nhất là nông nghiệp:

- Nông nghiệp: được đầu tư mạnh, chủ yếu cho đồn điền, nhất là cao su Diện tích trồng cao

su tăng, nhiều công ty cao su ra đời Mười năm sau chiến tranh, diện tích ruộng đất mà Pháp cướpđoạt bằng 25 % tổng số diện tích bấy giờ

- Công nghiệp: khai thác mỏ, trước hết là mỏ than và các mỏ thiếc, kẽm, sắt…Các nhà máychế biến rượu, đường, diêm, dệt, muối xay xát …

- Thương nghiệp: ngoại thương có bước phát triển mới Buôn bán nội địa được đẩy mạnh

- Giao thông vận tải: được phát triển, các đô thị được mở rộng, nhiều đoạn đường sắt xuyênĐông Dương được xây dựng Đường bộ, đường sắt phát triển mạnh Cảng Sài Gòn và Hải Phòngđược mở rộng Các cảng Hồng Gai, Cẩm Phả, Bến Thủy, Đà Nẵng được xây dựng… dân cư đônghơn

- Ngân hàng Đông Dương nắm quyền chỉ huy nền kinh tế, phát hành tiền giấy và cho vay lãi

- Tăng thuế nên ngân sách Đông Dương năm 1930 tăng gấp 3 lần so với năm 1912

- Pháp du nhập vào Việt Nam quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đồng thời vẫn duy trì quan

hệ sản xuất phong kiến, làm cho nền kinh tế ở Việt Nam có bước biến đổi mới, nhưng vẫn bị kiềmhãm và lệ thuộc vào kinh tế Pháp: hạn chế phát triển công nghiệp nặng

- Việt Nam thành một thị trường độc chiếm và phụ thuộc vào Pháp

- Xã hội Việt Nam ngày càng phân hoá sâu sắc hơn Bên cạnh giai cấp cũ (địa chủ phongkiến, nông dân) xuất hiện những tầng lớp, giai cấp mới (công nhân, tư sản, tiểu tư sản) với nhữnglợi ích riêng và thái độ chính trị khác nhau

Câu 2

Hãy phân tích những biến đổi mới về giai cấp trong xã hội Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ I?

Hướng dẫn làm bài

Chính sách khai thác thuộc địa sau chiến tranh thế giới thứ I của Pháp đã làm các giai cấp ởViệt Nam phân hoá nhanh chóng và sâu sắc hơn.

1/ Giai cấp địa chủ

- Sau chiến tranh thế giới thứ I, giai cấp địa chủ đã tăng về số lượng và thế lực (chỉ có 5%dân số nhưng chiếm đến 50% ruộng đất) Đây là chỗ dựa vững chắc của Pháp, câu kết chặt chẽvới Pháp để cướp đoạt ruộng đất đàn áp nông dân

- Chỉ có một bộ phận địa chủ vừa và nhỏ có tinh thần yêu nước, tham gia phong trào yêunước khi có điều kiện

2/ Giai cấp nông dân

- Nông dân gánh chịu hậu quả nặng nề của chính sách cướp đoạt ruộng đất, sưu cao thuếnặng nên chiếm 90% dân số nhưng chỉ có khoảng 30% ruộng đất

- Đa số nông dân trở thành cố nông làm thuê cho địa chủ, một số ít bỏ làng quê đi làm côngnhân ở hầm mỏ, đồn điền

- Vì ở nước ta, “bần cùng hoá” không đi đôi với “vô sản hoá” nên phần lớn nông dân bị đẩyđến bước đường cùng Do đó, mâu thuẫn giữa nông dân với đế quốc, phong kiến rất gay gắt

- Họ trở thành lực lượng cách mạng hăng hái, đông đảo nhất, người bạn đồng minh tin cậycủa giai cấp công nhân

3/ Giai cấp tiểu tư sản thành thị

- Sau chiến tranh phát triển nhanh (từ 1900 đến 1929, tăng từ 2% lên 10%), gồm có nhữngngười buôn bán, chủ xưởng nhỏ, các viên chức, trí thức, học sinh, sinh viên, dân nghèo thànhthị… bị chèn ép, bạc đãi, đời sống bấp bênh

- Đặc biệt, bộ phận trí thức, tiếp xúc với trào lưu tư tưởng văn hoá tiến bộ bên ngoài nên cótinh thần hăng hái hướng theo cách mạng, là lực lượng cách mạng quan trọng

4/ Giai cấp tư sản

- Sau chiến tranh, xuất hiện một số tư sản như Bạch Thái Bưởi, Nguyễn Hữu Thu… một sốcông ty của tư sản như: Tiên Long thương đoàn (Huế), Hưng nghiệp hội xã (Hà Nội), xưởng nấu

xà phòng của Trương Văn Bền (Sài Gòn)

- Họ bị Pháp chèn ép, số lượng không đông, thế lực kinh tế yếu (vốn bằng 5% vốn tư bảnnước ngoài)

- Địa chủ và tư sản Nam Kì còn thành lập ngân hàng Việt Nam

Trong quá trình phát triển đã phân hóa thành 2 bộ phận:

+ Một số ít tư sản mại bản câu kết chặt chẽ với đế quốc, đây là thế lực phản cách mạng.+ Còn phần lớn tư sản dân tộc bị chèn ép, kìm hãm nên có tinh thần dân tộc dân chủ, muốnphát triển chủ nghĩa tư bản ở Việt Nam, nhưng thái độ thiếu kiên định, dễ thoả hiệp

5/ Giai cấp công nhân

- Ra đời ngay trong cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất, phát triển nhanh về số lượng(trước chiến tranh chỉ có khoảng 10 vạn, đến năm 1929 lên tới 22 vạn) và chất lượng (tiếp thu chủnghĩa Marx Lenin và Cách mạng tháng Mười Nga).

- Đặc điểm riêng của giai cấp công nhân Việt Nam:

+ Bị ba tầng áp bức, bóc lột của đế quốc, phong kiến và tư sản Việt Nam

+ Có quan hệ gần gũi với nông dân

+ Kế thừa truyền thống yêu nước bất khuất của dân tộc

+ Sống tập trung tại các trung tâm kinh tế quan trọng, dễ tổ chức đấu tranh, có ý thức tổchức, kỷ luật cao

+ Sớm tiếp thu ảnh hưởng của chủ nghĩa Marx Lenin

+ Đời sống vật chất, tinh thần hết sức thấp kém và khổ cực nên có tinh thần đấu tranh cáchmạng rất triệt để

- Vì vậy giai cấp công nhân Việt Nam sớm trở thành lực lượng chính trị độc lập, nhanhchóng vươn lên nắm quyền lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc theo khuynh hướng xã hội chủnghĩa

và phong kiến Các mâu thuẫn trong xã hội Việt Nam đều do tính chất đó chi phối

- Mâu thuẫn vốn có trong lòng xã hội phong kiến Việt Nam là mâu thuẫn giữa nông dân vớigiai cấp địa chủ phong kiến không mất đi, vẫn tiếp tục tồn tại (mâu thuẫn giai cấp) Bên cạnh mâuthuẫn này, xuất hiện một mâu thuẫn mới, bao trùm lên tất cả, đó là mâu thuẫn giữa toàn thể dântộc ta với thực dân Pháp xâm lược (mâu thuẫn dân tộc)

- Hai mâu thuẫn giai cấp và dân tộc vừa là nguồn gốc, vừa là động lực làm nảy sinh và thúcđẩy các phong trào yêu nước chống Pháp và phong kiến ở nước ta

- Mâu thuẫn dân tộc ngày càng mở rộng, gay gắt thêm

- Mâu thuẫn dân tộc vừa là mâu thuẫn cơ bản đồng thời là mâu thuẫn chủ yếu của xã hộiViệt Nam – một xã hội thuộc địa của Pháp

- Nông dân, công nhân, tiểu tư sản, tư sản và cả một bộ phận trong giai cấp địa chủ mâuthuẫn sâu sắc với Pháp

- Giai cấp công nhân có sứ mạng lịch sử nắm ngọn cờ lãnh đạo cách mạng

- Cách mạng Việt Nam phải thực hiện hai nhiệm vụ: đánh đuổi thực dân Pháp giành độc lậpdân tộc và đánh đuổi giai cấp địa chủ phong kiến giành lại ruộng đất cho nông dân, song trước hếtphải đánh đuổi thực dân Pháp và tay sai phản động để giành độc lập tự do, coi đó là nhiệm vụ chủyếu hàng đầu của cách mạng.

- Sự ra đời của Đảng Cộng sản Trung Quốc (7/1921) và sự phát triển của phong trào cáchmạng Trung Quốc vào những năm 20 là điều kiện rất thuận lợi cho những người cách mạng ViệtNam xây dựng những cơ sở cách mạng đầu tiên và từ đó phát triển phong trào cách mạng vềnước

- Phong trào cách mạng thế giới lên cao và sự phân hoá xã hội sâu sắc ở Việt Nam đã thúcđẩy cách mạng Việt Nam chuyển sang thời kỳ mới: cách mạng Việt Nam là một bộ phận của cáchmạng thế giới