SỬ DỤNG TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG GIẢNG DẠY LỊCH SỬ DÂN TỘC Ở TRƯỜNG THPT

Lịch sử dân tộc ta là những trang sử hào hùng và oanh liệt của mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, có biết bao thế hệ đã ngã xuống, bao nhiêu máu và nước mắt đã đổ, mỗi tấc đất quê hương đều là sự hòa trộn tinh khí của tổ tiên, của những nỗi đau đời, của những khát vọng...tất cả đã tạo thành truyền thống. Để những truyền thống tốt đẹp của dân tộc ngày càng được hun đúc và phát huy tác dụng thì việc giáo dục truyền thống lịch sử địa phương ngày càng được quan tâm và đẩy mạnh trong mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ. Bởi thế hệ trẻ chính là những chủ nhân tương lai của đất nước. Sự sinh tồn, phát triển của một

MỤC LỤC

PHẦN I LÝ LUẬN CHUNG

A Lý do chọn đề tài

B Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

C Phương pháp nghiên cứu

PHẦN II NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1 Khái luận về lịch sử địa phương

2 Khái niệm lịch sử địa phương

3 Mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc

4 Các nguồn tư liệu lịch sử địa phương

5 Sự cần thiết của việc sử dụng tư liệu lịch sử địa phương trong giảng dạy lịch

sử dân tộc ở trường THPT

6 Phương pháp sử dụng tư liệu LSĐP trong giảng dạy lịch sử dân tộc

7 Thực nghiệm trong chương trình lịch sử lớp 12 – chương trình cơ bản

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

PHẦN IV TÀI LIỆU THAM KHẢO

ĐỀ TÀI

SỬ DỤNG TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG GIẢNG DẠY LỊCH SỬ

DÂN TỘC Ở TRƯỜNG THPT

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Lịch sử dân tộc ta là những trang sử hào hùng và oanh liệt của mấy ngàn nămdựng nước và giữ nước, có biết bao thế hệ đã ngã xuống, bao nhiêu máu và nướcmắt đã đổ, mỗi tấc đất quê hương đều là sự hòa trộn tinh khí của tổ tiên, của nhữngnỗi đau đời, của những khát vọng tất cả đã tạo thành truyền thống Để nhữngtruyền thống tốt đẹp của dân tộc ngày càng được hun đúc và phát huy tác dụng thìviệc giáo dục truyền thống lịch sử địa phương ngày càng được quan tâm và đẩymạnh trong mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ Bởi thế hệ trẻchính là những chủ nhân tương lai của đất nước Sự sinh tồn, phát triển của mộtdân tộc nói chung và địa phương nói riêng phụ thuộc rất nhiều vào thái độ và cáchứng xử của thế hệ trẻ đối với quá khứ của dân tộc mình, địa phương mình

Tuy nhiên, trong xu thế hội nhập, sự hòa trộn giữa những nền văn hóa tất yếu dẫnđến nhiều hệ quả khác nhau và có cả những hậu quả khó tránh Có một thực tếđáng buồn là một bộ phận không nhỏ giới trẻ đã quay lưng với quá khứ, với lịch

sử, thậm chí còn sẵn sàng phủ nhận quá khứ, phủ nhận truyền thống bằng một lốisống hời hợt, a dua, lệch lạc, sự hiểu biết về lịch sử địa phương mình còn rất hạnchế Vì vậy, việc giữ gìn bản sắc văn hóa, giáo dục truyền thống tốt đẹp của dâncần phải được chú trọng hơn nữa Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng Cộng sản ViệtNam, khi bàn về công tác giáo dục đã chỉ rõ, phải “ tăng cường giáo dục công dân,giáo dục lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác – Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, giáodục đạo đức và nhân văn, lịch sử dân tộc, ý chí vươn lên vì tương lai của bản thân

và tiền đồ đất nước” ( 40,tr 109)

Thực tế, trong nhiều năm qua tư liệu lịch sử địa phương rất hạn chế đưa vàotrong chương trình dạy học lịch sử dân tộc, đây là một trong những nguyên nhândẫn đến bộ môn Lịch sử không gây được hứng thú đối với học sinh, cũng nhưkhông phát huy tác dụng trong việc giáo dục truyền thống đối với thế hệ trẻ Vớichức năng giáo dục đặc trưng của bộ môn Lịch sử, việc sử dụng tư liệu lịch sử địaphương trong quá trình giảng dạy nội dung lịch sử dân tộc là rất cần thiết

II NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1 Khái niệm “ lịch sử địa phương”

Địa phương là những vùng đất nhất định nằm trong một quốc gia có những sắcthái đặc thù riêng, là một bộ phận cấu thành đất nước Khái niệm “địa phương” cóthể hiểu theo hai khía cạnh cụ thể và trừu tượng Với nghĩa thứ nhất, có thể gọi địaphương là những đơn vị hành chính như các xã, huyện, tỉnh, thành phố Với nghĩathứ hai, có thể gọi “địa phương” là những vùng đất nhất định được hình thànhtrong lịch sử, có ranh giới tự nhiên để phân biệt với vùng đất khác, ví dụ: miềnNam, miền Bắc, khu vực Tây Bắc, Việt Bắc Có ý kiến quan niệm theo cách đơngiản là: tất cả những gì không phải là của “Trung ương” hay “Quốc gia” đều đượccoi là địa phương Từ nhận thức như vậy, ta có thể hiểu được lịch sử địa phươngcũng chính là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh hay khu vực, vùng, miền

Lịch sử địa phương còn bao hàm ý nghĩa lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiếnđấu, các trường học, cơ quan, xí nghiệp Xét về yếu tố địa lý, các đơn vị đó đềugắn với một địa phương nhất định, song nội dung của nó mang tính kỹ thuật,chuyên môn do vậy có thể xếp nó vào dạng lịch sử chuyên ngành Như vậy, bảnthân lịch sử địa phương rất đa dạng, phong phú cả về nội dung và thể loại

2 Mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc

Đây là mối quan hệ biện chứng không thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù “Cáichung và cái riêng” Tri thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động, đadạng các tri thức lịch sử dân tộc Lịch sử địa phương là bộ phận cấu thành lịch sửdân tộc, nhưng không phải là kết quả của phép cộng các cuốn lịch sử địa phương.Lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng tri thức lịch sử địaphương đã được khái quát hóa và tổng hợp ở mức độ cao

Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra đều mang tính chất địaphương, bởi nó gắn với một vị trí không gian cụ thể ở một địa phương hoặc một sốđịa phương nhất định Tuy nhiên, những sự kiện, hiện tượng đó có tính chất, quy

mô, mức độ ảnh hưởng khác nhau Có những sự kiện, hiện tượng chỉ có tác dụng,

ảnh hưởng trong phạm vi hẹp của địa phương, nhưng có những sự kiện, hiện tượngxảy ra có mức độ ảnh hưởng vượt khỏi khung giới địa phương, mang ý nghĩa rộngvới quốc gia, thậm chí đối với cả thế giới Không chỉ riêng các nhà sử học chuyênnghiên cứu sâu về lịch sử, mỗi con người (ở mức độ khác nhau) đều có thể tìmhiểu về cuộc sống, những vị trí không gian khác nhau Tri thức lịch sử sẽ làm giàuthêm tri thức của cuộc sống con người Bài học lịch sử luôn chỉ cho con người biếtcách hoạt động đúng đắn trong hiện tại và tương lai Lịch sử thực sự là “người thàycủa cuộc sống” Chính vì lẽ đó, sự am tường về lịch sử dân tộc còn bao hàm cả sựhiểu biết cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết về lịch sử của chính miền quê,

xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của chính mình, hiểu rõ mối quan hệ của lịch sử địaphương với lịch sử dân tộc và rộng lớn hơn là lịch sử lịch sử thế giới

Việc sử dụng tư liệu lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng trong việc gópphần thực hiện mục tiêu giáo dục ở trường phổ thông Thông qua đó, các em họcsinh thấy được sự phát triển đa dạng sinh động, phức tạp và thú vị của lịch sử địaphương, song vẫn tuân thủ theo quy luật phát triển chung của lịch sử dân tộc vàlịch sử nhân loại

Nguồn tài liệu lịch sử địa phương, với những loại hình đa dạng phong phú, sinhđộng là cơ sở cho việc tạo những biểu tượng lịch sử và hiểu sâu sắc các khái niệm,các sự kiện, hiện tượng ở bài học lịch sử Tri thức lịch sử địa phương có ý nghĩagiáo dục sâu sắc, lòng tự hào chân chính và những truyền thống tốt đẹp của địaphương, tình yêu quê hương, xứ sở, ý thức bảo vệ, giữ gìn di sản văn hóa, di tíchlịch sử Tư liệu lịch sử địa phương chẳng những là cứ liệu khoa học để hiểu rõ sựphát triển của lịch sử các địa phương, mà còn là những căn cứ cụ thể chi tiết đểxem xét đánh giá một cách toàn diện những sự kiện, hiện tượng, biến cố trong lịch

sử dân tộc

3 Các nguồn tư liệu lịch sử địa phương

+ Tài liệu thành văn (sử liệu viết)

+ Tài liệu hiện vật (sử liệu vật chất)

+ Tài liệu truyền miệng

+ Tài liệu dân tộc học

+ Tài liệu ngôn ngữ học

* Tài liệu thành văn (sử liệu viết)

Đây là nguồn tài liệu hết sức phong phú, đa dạng và giữ vị trí quan trọng hàngđầu trong các nguồn sử liệu lịch sử địa phương Nguồn tài liệu này giúp chúng tanghiên cứu hoàn cảnh lịch sử cụ thể, phản ánh những nội dung lịch sử khá toàndiện trên các mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, tư tưởng, tôn giáo, quân sự ởcác địa phương Nguồn sử liệu viết có những loại sau: Địa phương chí, các bài vănbia, gia phả, thần phả, các cuốn sổ tay, nhật ký, hồi ký, truyền đơn

* Tài liệu hiện vật (sử liệu vật chất)

Tài liệu hiện vật bao gồm những di vật khảo cổ, các công trình kiến trúc (đình,chùa, miếu, tượng ), những di tích, hiện vật lịch sử (công cụ lao động, vũ khí đấutranh ) Có những di tích tự nhiên liên quan tới sự kiện lịch sử (cây đa Tân Trào,hang Pác Bó), có những công trình kiến trúc liên quan tới sự kiện (đình Tân Trào)

* Tài liệu truyền miệng

Tài liệu truyền miệng bao gồm những câu chuyện lịch sử, truyện cổ tích, ca dao,tục ngữ, những điệu dân ca, hò, vè, truyện kể của các cụ già, những người đã từngtham gia cách mạng Văn nghệ dân gian

* Tài liệu ngôn ngữ học

Tài liệu ngôn ngữ học gồm hai loại chủ yếu sau: Địa danh học, là tên gọi của mộtvùng đất nhất định, địa danh giúp chúng ta nắm bắt được nguồn gốc sự phát triểncủa xóm làng, nghề nghiệp của nhân dân Phương ngôn học, là tiếng nói của cưdân địa phương trong tiếng nói chung của dân tộc song có những sắc thái riêng dolịch sử tạo nên Dựa vào phương ngôn, người ta có thể hiểu được thành phần của

cư dân địa phương, nguồn gốc những nhóm người từ nơi khác đến địa phương.Phương ngôn còn cho ta biết sự gần gũi về nguồn gốc của một số dân tộc ở khu

vực miền núi, những sắc thái chung, riêng trong thói quen, phong tục của các dântộc trên địa bàn cư trú.

4 Sự cần thiết trong việc sử dụng tư liệu LSĐP trong giảng dạy LSDT

Lịch sử địa phương là một bộ phận cơ hữu của lịch sử dân tộc, bất cứ một sựkiện nào của lịch sử dân tộc diễn ra ở một địa phương cụ thể với thời gian, khônggian nhất định Tùy vào quy mô, tính chất phản ánh mà sự kiện ảnh hưởng đếnphạm vi của từng địa phương, cả nước và thậm chí mang tầm thế giới Tri thức lịch

sử địa phương là một bộ phận hợp thành, là một biểu hiện cụ thể và phong phuhscủa tri thức lịch sử dân tộc Nó chứng minh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địaphương trong sự phát triển chung của cả nước Như vậy, không có nghĩa tri thứclịch sử dân tộc chỉ là phép cộng đơn giản tri thức lịch sử các địa phương mà việcnhận thức lịch sử các địa phương và lịch sử dân tộc phải được hình thành trên nềntảng tri thức lịch sử địa phương đa dạng đã được tổng hợp, khái quát ở mức độ cao

Do đó, việc dạy học lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương có mối quan hệ chặt chẽvới nhau

Xuất phát từ những nhận thức đó, có thể khẳng định việc sử dụng tài liệu lịch sửđịa phương trong giảng dạy lịch sử dân tộc là cần thiết trong các nhà trường phổthông Việc làm này có ý nghĩa rất lớn, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc bộ môn, những chất liệu lịch sử địa phương sẽ làm cho bài học về lịch sử dântộc thậm chí cả thế giới thêm sống động, cụ thể hơn và thực hơn, tạo nên nhữngcảm xúc thật của thầy và trò trong mỗi bài học lịch sử Bởi việc sử dụng tài liệulịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc giúp học sinh có sự hình dung đadạng về quá khứ, tạo được biểu tượng sinh động, chính xác về các sự kiện, hiệntượng lịch sử dân tộc Từ đó, các em có thể dễ dàng lĩnh hội các thuật ngữ, hìnhthành các khái niệm lịch sử, nắm được các kết luận khoa học mang tính khái quát.Mặt khác, nó còn có tác dụng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm đạo đức chohọc sinh Mỗi sự kiện lịch sử địa phương đều gắn liền với tên đất, tên người cụ thể,gần gũi với cuộc sống, qua đó gợi lên ở các em lòng yêu nước, tự hào dân tộc

Trong dạy học lịch sử dân tộc,việc sử dụng các nguồn tài liệu lịch sử địa phươngcòn giúp các em thấy được mối quan hệ giữa cái chung, cái riêng; cái phổ biến, cáiđặc thù Qua đó góp phần phát triển tư duy cho học sinh.

Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở cáctrường phổ thông hiện nay, mặc dù có nhiều cố gắng, song vẫn còn nhiều hạn chế:tài liệu lịch sử địa phương được sưu tầm, lưu giữ trong các trường phổ thông cònnghèo nàn, giáo viên chưa thực sự quan tâm, ít đầu tư thời gian, công sức để sưutầm, lựa chọn tài liệu cần thiết để sử dụng Nếu có sử dụng cũng chỉ dừng lại ởmức độ minh họa, làm rõ thêm các sự kiện chứ chưa xem đây là nguồn kiến thứccần phải có trong mỗi bài giảng Ở một số nơi, các tiết lịch sử địa phương đượcquy định trong chương trình còn bị xem nhẹ, thiếu sự đầu tư nên giờ học mang tínhchất hình thức; có giáo viên còn sử dụng các giờ học lịch sử địa phương để dạy bù,

ôn tập Vì vậy, chưa nâng cao được chất lượng giáo dục của bộ môn lịch sử, chưatạo ra mối gắn kết tình cảm, xác định trách nhiệm của học sinh đối với quê hương,đất nước

Nguyên nhân của tình trạng trên có nhiều, song chủ yếu là do giáo viên chưaxem việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc là cầnthiết, còn lúng túng trong việc xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, thời lượng vàmức độ vận dụng vào việc dạy học từng bài cụ thể.Vì vậy, khi dạy học lịch sử dântộc sẽ khó tận dụng được sự phong phú, tính đa dang của các nguồn tài liệu lịch sửđịa phương để hiệu rõ hơn về lịch sử dân tộc Vấn đề đặt ra là làm thế nào để họcsinh có hiểu biết đầy đủ, sâu sắc về lịch sử dân tộc, lịch sử của xóm làng, quêhương, về những con người nơi các em sinh ra và lớn lên? Làm sao để khi tiếnhành một bài giảng giáo viên có thể kết hợp một cách nhuần nhuyễn, sáng tạonhững tri thức lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc? Đây là một yêu cầu cần chú

ý trong dạy học lịch sử dân tộc hiện nay

Trong thời gian gần đây, ngành giáo dục nước ta đang tiến hành đổi mới mộtcách tích cực về phương pháp dạy học ở trường phổ thông Một số tỉnh và thành

phố đã có nhiều hoạt động đổi mới phương pháp dạy học bộ môn lịch sử phongphú và đa dạng, trong đó đặc biệt là sự gắn kết các sự kiện lịch sử địa phương vớilịch sử dân tộc, các em dược hóa thân vào vai những nhân vật lịch sử, hòa mìnhvào những thời khắc thiêng liêng của dân tộc Nhờ đó, các em học sinh được sốnglại cùng với những trang sử hào hùng và oanh liệt của quê hương, đất nước Điềunày không chỉ làm cho các em học sinh thấy được giá trị của những sự kiện, hiệntượng lịch sử, mà ngày càng yêu quê hương đất nước mình hơn cũng như tráchnhiệm của các em trong việc gìn giữ và phát huy những truyền thống tốt đẹp củacha ông.

5 Phương pháp sử dụng tài liệu địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

* Yêu cầu chung:

Tài liệu lịch sử địa phương được sử dụng theo nhiều phương pháp khác nhau ở

cả những bài học nội khóa và ngoại khóa Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phươngphải được căn cứ vào nội dung kiến thức của bài học, căn cứ vào nội dung kiếnthức của bài học, căn cứ vào đặc điểm tâm lý, sinh lý của học sinh, căn cứ vào điềukiện phương tiện dạy học của nhà trường và gắn với mục tiêu giáo dưỡng, giáo dụccủa bài học với mục tiêu kinh tế, xã hội của từng địa phương Dựa vào những tiêuchí đó người giáo viên phải biết lựa chọn tài liệu điển hình và những phương pháp

sư phạm phù hợp Khi lựa chọn tài liệu và phương pháp dạy học lịch sử địaphương cần phân biệt những loại tài liệu nào dùng để minh họa bài học lịch sử dântộc, loại nào để giảng bài lịch sử địa phương, những loại nào cần kết hợp trong bàilịch sử ở thực địa, và loại nào để hướng dẫn các hoạt động ngoại khóa Đây là vấn

đề đòi hỏi sự nỗ lực và sức sáng tạo của giáo viên bộ môn lịch sử ở từng địaphương cụ thể

* Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong bài lịch sử nội khóa

- Trước hết việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong giảng dạy các bài lịch

sử dân tộc Mục tiêu của công việc này là minh họa bài học lịch sử dân tộc bằng

những tư liệu sinh động cụ thể ở địa phương Khi sử dụng tư liệu để giảng dạynhững loại bài này cần chú ý hai khuynh hướng:

+ Quá tham lam, ôm đồm, sử dụng nhiều tài liệu để địa phương hóa bài lịch sửdân tộc Như vậy, kiến thức của bài học lịch sử sẽ bị loãng và dàn trải, học sinhkhó xác định kiến thức cơ bản của bài học, mục tiêu giáo dưỡng của bài học chưađược đáp ứng

+ Sử dụng tài liệu sơ sài, gò gượng áp đặt, khiên cưỡng làm cho giờ học vừanặng nề vừa tẻ nhạt, học sinh không cảm thấy hứng thú học tập, chất lượng của bàihọc sẽ bị hạn chế

Để khắc phục tình trạng đó, giáo viên phải xác định được định tính, định lượngtrong mối quan hệ tương quan giữa kiến thức cơ bản của bài học với tài liệu minhhọa và thời gian khống chế để thực hiện

Mặt khác không nên sử dụng tư liệu minh họa dưới dạng “ thông báo” kiếnthức lịch sử mà nên xây dựng thành những đoạn miêu tả, tường thuật, những mẩuchuyện lịch sử hoặc phương pháp trực quan, kết hợp việc phân tích, giải thích, bìnhluận, gợi mở vấn đề

Tuy nhiên cần hiểu rằng, nguồn tài liệu địa phương không chỉ thuần túy cungcấp và minh họa tri thức lịch sử dân tộc, mà còn phải thực hiện chức năng giáo dụctrong một chừng mực nhất định Chừng nào mà học sinh cảm nhận được sự đónggóp của địa phương đối với lịch sử của dân tộc, gắn được kiến thức lịch sử dân tộcvới những hiện tượng, sự kiện gần gũi với thực tiễn của địa phương thì chừng đómới có tác dụng giáo dục lịch sử

Khi dạy về “ truyền thống ý thức dân tộc của nhân dân Việt Nam” ở trườngphổ thông giáo viên chú ý nguồn tài liệu dân gian, tài liệu dân tộc học

Nên sử dụng những truyền thống dân gian của các dân tộc thiểu số để học sinhhiểu sâu sắc ý thức về cội nguồn dòng giống Lạc Hồng của các dân tộc đã có từ rấtsớm trong lịch sử, ngay từ buổi đầu dựng nước và giữ nước Đó là cơ sở để tạo một

cộng đồng cư dân thống nhất trong lãnh thổ Việt Nam, nó cũng là nền tảng của tinhthần dân tộc, lòng yêu nước của người Việt Nam truyền thống.

- Về truyền thống đấu tranh, bảo vệ nền độc lập củng cố thống nhất đất nước đấtnước.Cần khai thác những cuộc đấu tranh giành độc lập hoặc sự hưởng ứng củađồng bào các dân tộc ở miền núi Việt Bắc, Tây Bắc Trong các cuộc đấu tranh ởmỗi thời kỳ lịch sử đều nổi lên những thủ lĩnh, những anh hùng tiêu biểu cho tinhthần đoàn kết dân tộc, đấu tranh kiến quyết chống các thế lực ngoại xâm và nhiềukhi chống lại cả thế lực triều đình phong kiến khi nó lâm vào tình trạng khủnghoảng, suy đồi Có thể khai thác những cuộc nổi dậy, đấu tranh tiêu biểu như:Cuộc đấu tranh của đồng bào Tày do Nùng Trí Cao lãnh đạo (thời nhà Lý), củanhững thủ lĩnh họ Hà ở Yên Bái, Nguyễn Thế Lộc, Nguyễn Lĩnh ở Lạng Sơn (thờiTrần), của thủ lĩnh người Thái (họ Sa), của Nông Văn Vân trên núi rừng BảoLạc Những tài liệu về mảng này rất phong phú, tùy theo từng địa phương cụ thể

mà lựa chọn tài liệu cho phù hợp khi giảng dạy Để học sinh nắm vững những sựkiện lịch sử cụ thể ở những vị trí không gian nhất định, cần phải khai thác tối đa tàiliệu trực quan và phương pháp trực quan Chẳng hạn khi giảng về chiến dịch ViệtBắc thu – đông năm 1947, ta có thể sử dụng bản đồ câm, để học sinh xác định một

số vị trí quan trọng trên bản đồ - nơi diễn ra những sự kiện lịch sử: Những vị trí màPháp cho quân nhảy dù, đường tấn công của hai cánh quân thủy, bộ, vị trí xảy ranhững trận đánh của quân ta khi địch tấn công và rút lui

Cũng có thể cho học sinh làm bài tập thực hành về những bản đồ lịch sử địaphương.Vấn đề là ở chỗ qua việc xác định vị trí địa danh lịch sử cần hướng dẫnhọc sinh cách quan sát, suy nghĩ, phân tích, rút ra kết luận để củng cố khắc sâuthêm kiến thức

Ví dụ cho học sinh vẽ bản đồ xác định vị trí, địa giới của khu giải phóng ViệtBắc, nên hướng dẫn các em dựa vào tài liệu địa lý của địa hình vùng Đông Bắc thểhiện những khu vực địa lý bằng mầu sắc quy ước để làm nổi bật địa hình của khugiải phóng Dựa vào sự miêu tả của địa hình và những kiến thức lịch sử học sinh có

thể nhận xét được vì sao Tân Trào được Hồ Chí Minh chọn làm nơi ở và làmviệc Cho học sinh xem bức tranh mái đình Tân Trào, nơi diễn ra Đại hội Quốcdân lịch sử, nơi mà lần đầu tiên Bác Hồ chính thức ra mắt trước đại biểu quốc dânđồng bào, nơi mà Người đã nghẹn ngào xúc động trước tấm lòng của đồng bào địaphương vốn rất đói khổ xong đã chắt chiu giành phần lương thực, thực phẩm ủng

hộ đại hội trong những ngày làm việc ở địa phương Hoặc bức ảnh cây đa Tân Trào

và làng Tân Lập, nơi mà đồng chí Trần Huy Liệu đã thảo bản Quân lệnh số 1, hiệutriệu muôn người vùng dậy đấu tranh, nơi mà đại tướng Võ Nguyên Giáp đã ralệnh cho đội Việt Nam giải phóng quân xuất kích tiến về giải phóng thị xã TháiNguyên mở đầu cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc Phươngpháp trực quan như vậy rất có ý nghĩa giáo dưỡng và giáo dục học sinh

Những tài liệu lịch sử địa phương có thể được sử dụng như những cứ liệu để làmsáng tỏ và khắc sâu những kết luận lịch sử đã được trình bày khái quát ở sách giáokhoa Chẳng hạn, khi phân tích nguyên nhân thắng lợi, bài học lịch sử của Cáchmạng tháng Tám, giáo viên có thể lựa chọn hình thức giành chính quyền ở nhữngcuộc khởi nghĩa từng phần ở các địa phương để học sinh hiểu rõ việc sử dụng bạolực cách mạng trong khởi nghĩa tháng Tám Giáo viên ở Hà Giang có thể cho họcsinh thấy được sự khéo léo của tổ chức Việt Minh địa phương trong việc sử dụnglực lượng của bốn đại đội lính khố đỏ ( tàn quân của Pháp chạy sang Trung Quốcsau cuộc đảo chính Nhật – Pháp ) do đại úy Duy Viên đứng đầu, để tiến hành phốihợp tấn công bắt gọn và đánh bại lực lượng phản động Việt Nam Quốc dân đảngcủa Hoàng Quốc Chính đang nắm chính quyền ở thị xã Hà Giang Từ đó, học sinhhiểu rõ chủ trương cô lập, phân hóa và khoét sâu mâu thuẫn trong hàng ngũ kẻ thù

mà Đảng ta thực hiện trong cuộc Cách mạng tháng tám năm 1945 Điều quantrọng là sử dụng tư liệu lịch sử địa phương phải đạt được hiệu quả giáo dục nhấtđịnh Có những bài học lịch sử dân tộc mà sự kiện đề cập đến xảy ra ở chính địaphương của các em học sinh, công việc của người thày không chỉ thuần túy cungcấp tư liệu về sự kiện đó mà quan trọng hơn là việc giúp học sinh hiểu được tại sao

sự kiện đó lại xảy ra ở vị trí không gian như vậy, kết quả và ý nghĩa của nó như thếnào.

Chẳng hạn khi giảng về Chiến dịch Việt Bắc thu – đông 1947 (SGK Lịch sử 12)giáo viên ở Tuyên Quang có thể phân tích cho học sinh thấy được địa hình hiểmtrở, thuận lợi cho việc phục kích đánh địch của quân ta trên đường sông (ĐoanHùng, Bình Ca), hay đường bộ (km số 7 Tuyên Quang – Hà Giang, Đèo Gà, thuộcChiêm Hóa ) Chính những cuộc phục kích ở những nơi đó không những tiêu diệtmột bộ phận sinh lực địch, mà còn phá tan kế hoạch hợp quân của chúng ở ĐàiThị, góp phần vào việc phá tan kế hoạch bao vây tấn công Việt Bắc thu – đông

1947 của thực dân Pháp Tương tự như vậy, việc phân tích địa thế hiểm yếu củaKhe Lau (trên sông Gâm), của Đèo Bông Lau (trên đường số 4 Cao Bằng – LạngSơn) đã làm nên những chiến công vang dội, khiến cho ngã ba sông Lô, sông Gâm

“ ngầu máu”, “ đầy xác giặc” và đường số 4 trở thành “ con đường chết” trongquan niệm của kẻ thù

Mặc dù còn gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình sưu tầm tài liệu, thời lượngtrong một tiết dạy, phương pháp Trong năm học vừa qua, nhóm giáo viên bộ mônLịch sử chúng tôi đã cùng nhau trao đổi, học hỏi rút kinh nghiệm trong việc sửdụng tư liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc Trong quá trình thựchiện, có những giờ giảng không thành công, song tôi mạnh dạn chia sẻ với các bạnđồng nghiệp một phần thực nghiệm trong chương trình lịch sử lớp 12 – chươngtrình cơ bản Rất mong sự đóng gớp ý kiến của các bạn để tôi ngày càng hoàn thiệnhơn trong công tác chuyên môn

6 Phần thực nghiệm

Tiết số 30 Bài 18: NHỮNG NĂM ĐẦU CỦA CUỘC KHÁNG CHIẾN TOÀN QUỐC

CHỐNG THỰC DÂN PHÁP (1946-1950) – Tiết 2

a Công tác chuẩn bị

* Đối với giáo viên:

+ Nghiên cứu bài giảng, đọc tài liệu tham khảo có liên quan

+ Lên kế hoạch, lựa chọn những tư liệu lịch sử địa phương có liên quan tới nộidung bài học

+ Trao đổi với đồng nghiệp

+ Soạn bài; hướng dẫn học sinh cùng sưu tầm tài liệu lịch sử địa phương

* Đối với học sinh:

Để chuẩn bị cho bài giảng, với tinh thần phát huy vai trò chủ động sáng tạo củahọc sinh, tôi hướng dẫn học sinh sưu tầm các nguồn tư liệu lịch sử có liên quan đếnbài học Định hướng về nội dung, tư vấn các địa chỉ có thể sưu tầm nguồn tư liệulịch sử địa phương Cụ thể:

+ Vị trí của tỉnh Thái Nguyên đối với chiến khu Việt Bắc

+ ATK đã được xây dựng như thế nào? Vai trò của ATK trong chiến dịch Việt Bắcthu - đông 1947 và Biên giới thu - đông 1950

+ Số liệu đóng góp về người và của, của nhân dân Thái Nguyên trong chiến dịchViệt Bắc thu - đông 1947 và Biên giới thu – đông 1950

+ Sưu tầm những câu chuyện, tên đất, tên người trên địa bàn thị xã Sông Công vàtỉnh Thái Nguyên có liên quan tới hai chiến dịch

Đồng thời, tôi cung cấp cho các em địa chỉ có thể sưu tầm các nguồn tư liệu cóliên quan: Thư viện thị xã Sông Công, phòng truyền thống của Trung đoàn 209(đơn vị kết nghĩa với trường THPT Sông Công), Sư đoàn 382 (xã Thịnh Đức –thành phố Thái Nguyên), tạp chí Xưa và Nay (lưu trữ tại thư viện của trường),mạng Internet

Thời gian chuẩn bị: Trong khoảng hai tuần, trong tuần đầu các em thực hiệncông tác sưu tầm tài liệu và nộp lại bằng văn bản cho giáo viên để kiểm tra quátrình chuẩn bị của học sinh, tuần tiếp theo ứng dụng vào bài giảng.

b Nguồn tư liệu tham khảo

+ Địa chí Thái Nguyên – NXB Chính trị Quốc gia – Năm 2009

+ Dạy học lịch sử địa phương ở Việt Bắc và Tây Bắc – NXB Giáo dục Việt Nam –Năm 2010

+ Lịch sử địa phương Thái Nguyên

+ Một số chuyên đề phương pháp dạy học lịch sử - NXB Đại học quốc gia Hà Nội– Năm 2002

+ Tư liệu dạy và học môn Lịch sử lớp 12 – NXB Hà Nội – Năm 2000

+ Tạp chí Xưa và Nay

c Phần thực nghiệm

Để tránh hiện tượng quá tham lam, ôm đồm, sử dụng nhiều tài liệu lịch sử địaphương dẫn đến địa phương hóa bài lịch sử dân tộc, hoặc sử dụng tài liệu còn sơsài, gò gượng, áp đặt, ảnh hưởng đến nội dung và mục tiêu giáo dưỡng của bài học,trong quá trình nghiên cứu, soạn bài và đọc tài liệu tham khảo, tôi lựa chọn nhữngnội dung tư liệu lịch sử địa phương sau đây để đưa vào bài giảng:

+ Quá trình xây dựng ATK, vai trò của ATK trong chiến dịch Việt Bắc thu – đông

1947 và Biên giới 1950 Tôi lựa chọn nội dung này, bởi trong cuộc kháng chiếnchống Pháp ATK giữ vai trò quan trọng là Thủ đô kháng chiến, cội nguồn củanhững chiến thắng oanh liệt mà quân dân ta đã giành được trong những năm khángchiến chống thực dân Pháp

+ Tư liệu về một số trận đánh đã diễn ra tại địa phương trong chiến dịch Việt Bắc1947

+ Số liệu đóng góp về người và của, của nhân dân các dân tộc tỉnh Thái Nguyêntrong chiến dịch Biên giới 1950

+ Thái Nguyên trong việc thực hiện củng cố và xây dựng hậu phương kháng chiến