tiểu luận Một vài lưu ý về tư liệu Hương ước cổ hà tây”

Nhà dân téc học Trần Từ cho rằng Dù không phải là một bộ luật hoàn chỉnh, hương ước với những điều quy định về một số nét sinh hoạt riêng biệt của làng xã, vẫn đóng một vai trò cương lĩn

MỤC LỤC

Mở đầu 2 2

I Một vài lưu ý về tư liệu “Hương ước cổ hà tây” 3 3

II Một số hình thức trả lương của làng xã cho

bộ phận binh lính qua tài liệu “hương ước cổ hà tây”4 4 Một vài nhận xét 6 6 Tài liệu tham khảo 8 8 Phụ lục 9 9

MỞ ĐẦU

Trong quá trình dựng nước và giữ nước , dường như không một thế kỷ nào, dân téc ta lại không phải đương đầu với những cuộc chiến tranh xâm lược Vì vậy, việc tổ chức , xây dựng các quân đội hùng mạnh luôn là yêu cầu đặt ra đối với các triều đại phong kiến xưa Cho nên nhiệm vụ đi lính là một trong những nhiệm vụ lớn nhất đối với nhà nước quân chủ của một người dân- chủ yếu là các đinh tráng trong làng xã.Chính họ là những người tạo nên các đội cấm quân, lé quân, các đội dân binh góp phần làm nên những thắng lợi vĩ đại của dân téc

Chuyên đề "Lịch sử chống ngoại xâm và nghệ thuật quân sự

truyền thống Việt Nam" của PGS.TSKH Nguyễn Hải Kế đã gợi mở ra

cho chúng tôi ý tưởng tìm hiểu về bộ phận binh lính trong làng xã nhưng ở một khía cạnh rất nhỏ là một vài hình thức trả lương cho binh lính của làng xã qua tài liệu "Hương ước cổ Hà Tây"-Qua đây chúng

ta sẽ thấy được phần nào vai trò của bé phận này

I MỘT VÀI LƯU Ý VỀ TƯ LIỆU “HƯƠNG ƯỚC CỔ HÀ TÂY”

1.Hương ước làng Việt với tư cách là một nguồn sử liệu, từ lâu đã

được nhiều nhà nghiên cứu giới thiệu, sử dụng, nhất là trong những năm gần đây Có nhiều cách giải thích khác nhau về hương ước

Nhà dân téc học Trần Từ cho rằng Dù không phải là một bộ luật

hoàn chỉnh, hương ước với những điều quy định về một số nét sinh hoạt riêng biệt của làng xã, vẫn đóng một vai trò cương lĩnh, có thể còn khá chung chung, nhưng dù sao vẫn đáng được xem là một cương lĩnh về nếp sống hàng ngày của làng xã mà mọi cá nhân, mọi

tổ chức làng trong xã phải tuân theo

Nội dung của hương ước thường có một số điểm sau:

1.Trường hợp thưởng công

2.Trường hợp phạt tội

3.Trường hợp đền bù

4.Trường hợp suy tôn người đã bỏ của, công để làm việc chung của làng xã

5.Những trường hợp cấm đoán, hoặc nhằm bảo vệ an ninh [1;308-310]

Trong tác phẩm :"Làng xã Việt Nam -một số vấn đề kinh tế, xã hội, văn hoá", GS Phan Đại Doãn nêu ra định nghĩa khá tổng quát về

hương ước; đó là luật lệ làng, bắt buộc các thành viên phải tuân

thủ.Hương ước gắn bó các thành viên trong một cộng đồng tương đối chặt chẽ và tự nguyện, lệ thuộc lẫn nhau, phụ thuộc vào làng xã.

Các hương ước thường phản ánh

1 Những quy ước liên quan đến cơ cấu tổ chức và các quan hệ xã hội trong làng xã

2 Những quy ước về việc bảo vệ an ninh làng xã

3.Những quy ước về việc đảm bảo đời sống tâm linh cộng đồng

4 Những quy ước về việc đảm bảo các nghĩa vụ sưu thuế, binh dịch đối với nhà nước

5 Những quy ước về việc khuyến học, bảo vệ mùa màng… [2;131-138]

Dù nhìn nhận ở các mặt khác nhau, nhưng các ý kiến đều thống nhất quan điểm hương ước là bộ luật chính thức thành văn của một làng Nó ra đời trước hết do nhu cầu quản lý nông thôn của bản thân nhà nước thống trị, đồng thời nó cũng đáp ứng được nhu cầu tự trị,

tự quản của làng xã “Hương ước trực tiếp kiểm soát thế ứng xử của các thành viên trong cộng đồng làng, điều chỉnh các mối quan hệ giữa các tổ chức, các giai tầng xã hội trong làng, tạo ra thế của cộng đồng làng xã bằng sù ràng buộc, áp đặt và cả cưỡng chế của cộng đồng đối với cá nhân Từ đó, hương ước là sợi dây nối liền các tổ chức và các

cá nhân trong cộng đồng , trong những quyền lợi và nghĩa vụ chung”[3;105]

2 Năm 1993, nhà nghiên cứu Nguyễn Tá Nhí ở viện nghiên cứu

Hán Nôm đã dịch và công bố tập "Hương ước cổ Hà Tây" (Bảo tàng

tổng hợp sở VHTTTT Hà Tây, 1993) Đây là một tuyển tập gồm bản dịch ( đối với văn bản chữ Hán) , bản phiên âm và chú thích (đối với bản chữ Nôm) của 9/389 tài liệu hương ước hiện đã thu thập đựợc trên địa bàn tỉnh Hà Tây.Trong 9 bản tài liệu trên có một bản Khoán

ước xã Duyên Trường huyện Thanh Trì được viết bằng chữ Nôm vào khoảng những năm đầu thế kỷ XX, còn lại là các văn bản hương ước viết bằng chữ Hán, trong đó có những bản được bổ sung nhiều lần trong các năm khoảng từ năm 1666 (Cảnh Trị 4) đến năm 1910( Duy Tân 10) mà sớm nhất là Khoán ước thôn Dương Liễu, xã Dương Liễu, huyện Hoài Đức lập ngày 10/7/1666 và muộn nhất là các hương ước lập vào năm 1910 Như vậy, tất cả các hương ứơc, khoán ước đều ra đời trước khi thực dân Pháp tiến hành cải lương hương chính đã làm đảo lộn đáng kể cuộc sống xã thôn Cho nên các hương ước này có thể coi là phản ánh tục lệ của làng xã Việt Nam còn mang nhiều tính chất

cổ truyền Chính vì vậy, việc tìm hiểu một vài hình thức trả lương của làng xã cho bộ phận binh lính qua các tài liệu hương ước này trở nên rất có ý nghĩa

II MỘT SỐ HÌNH THỨC TRẢ LƯƠNG CỦA LÀNG XÃ CHO

BỘ PHẬN BINH LÍNH QUA TÀI LIỆU “HƯƠNG ƯỚC CỔ HÀ TÂY”

Trong 9 hương ước được lùa chọn trong “Hương ước cổ Hà Tây” có 4 hương ước quy định việc trả lương cho bộ phận binh lính

Đó là Khoán ước xá Duyên Trường ( Thanh Trì), Tục lệ làng La Khê (1910), Phong tục các xã Mộ Lao, Vạn Phóc trong tổng Đại Mỗ (1910), Phong tục làng Yên Lé(1910)

Qua các điều quy định cụ thể, ta có bảng sau:

Bảng1:Thống kê một số hình thức cấp lương cho binh lính của làng xã

(Nguồn :Hương ước cổ Hà Tây-Bảo tàng tổng hợp sở văn hoá

thông tin thể thao Hà Tây, 1993) ST

T

Đơn vị Cấp lương

Hàng năm/Hàng tháng Có/không

Cấp ruộng/nguồn (Sào)

Cấp tiền/nguồn

Quyền lợi khác

1 XãDuyên

Trường

khoá được dự chiếu kỳ mục

Dương

Tây(làng

La Khê)

Tây(làng

La Khê)

Bắc(làng

La Khê)

5 Xã Đại

Mỗ

Có/không 18(RC)

6 Xã Tây

Mỗ

Có/không 10(RC)

7 Xã Phú

Thứ

Có/không 10(RC)

8 Xã Phú

Đô

Có/không 20(RC)

9 Xã Ngọc

Trục

Có/không 12(RC)

Trung

Văn

11 Thôn Vạn

Phóc

12 Xã Mé

Lao

Có/không 40(RC)

13 Xã Phùng

Khoang

Có/không 15(RC)

14 Làng Yên

Lé

RC: Ruộng công

BDĐ: Bổ dân đinh

Bảng 2: Mét số hình thức cấp lương của làng xã cho binh lính và

lý trưởng ST

T

Cấp ruộng/năm (sào )

Cấp tiền/tháng

Cấp ruộng/năm (sào)

Cấp tiền/năm (tiền )

Trường

20

Dương

Tây(làng La

Khê)

6

Tây(làng La

Khê)

20 7 đồng(BDĐ)

Bắc(làng La

Khê)

Trục

10 Thôn Trung

Văn

12(RC 8quan(BDĐ)

11 Thôn Vạn

Phóc

10(RC) 7quan(BDĐ)

13 Xã Phùng

Khoang

14 Làng Yên

Lé

MỘT VÀI NHẬN XÉT 1.Hầu hết các làng xã, thôn quy định cấp lương hàng năm cho những người xung vào làm lính ở làng (13/14 làng xã ) Còn việc cấp lương hàng tháng chỉ có ở một số làng xã (5/24) Tuy nhiên, vẫn có làng xã quy định rõ ràng là không cấp lương hàng năm/ hàng tháng cho binh lính, mà chỉ dành cho họ một số quyền lợi nào đó Số làng này không nhiều và cần phải được khảo sát cụ thể hơn về điều kiện và tục lệ của làng xã đó để lý giải

2.Cấp ruộng là hình thức trả lương hàng năm và cấp tiền là hình thức trả lương hàng tháng Hai hình thức cấp ruộng và cấp tiền được

sử dụng đối với từng làng xã nhất định do tục lệ và điều kiện của làng quy định Có 5 làng xã thực hiện cả cấp ruộng và cấp tiền, 8 làng xã chỉ thực hiện cấp ruộng Không làng xã nào chỉ thực hiện cấp tiền

3 Mức cấp lương cho binh lính tuỳ theo từng làng xã cụ thể Ngay trong một làng, giữa các thôn cũng khác nhau

Trong 13 làng xã thực hiện cấp ruộng hàng năm( bao gồm cả các làng cấp tiền hàng tháng) thì làng xã có số ruộng cấp nhiều nhất là 40 sào (xã Mộ Lao), gấp 8 lần so với làng xã cấp Ýt nhất là 5 sào ( thôn Dương Tây và thôn Tây –làng La Khê )

Trong 8 làng xã chỉ thực hiện cấp ruộng thì sự chênh lệch giảm xuống chỉ còn 4 lần ( nhiều nhất là 40 sào, Ýt nhất là 10 sào- xã Tây

Mỗ và Phú Thứ)

Trong 5 đơn vị làng xã vừa cấp ruộng, vừa cấp tiền thì:số ruộng được cấp nhiều nhất là 20 sào (thôn Tây làng La Khê ) và Ýt nhất là 5 sào ( thôn Dương Tây và thôn Bắc cũng thuộc làng La Khê ) Với hai đơn vị được cấp ruộng hàng năm Ýt nhất này, thì những người đi lính lại được nhận một số tiền lương hàng tháng nhiều nhất là 72 quan và

50 quan Còn đơn vị đựơc cấp ruộng nhiều nhất thì tiền lương hàng tháng lại được cấp Ýt nhất

Như vậy có một sự điều chỉnh khá cân bằng giữa lương cấp hàng năm và hàng tháng cho binh lính trong làng xã

4 Nguồn để cấp lương cho người đi lính được quy định cụ thể :ruộng lấy từ ruộng công và tiền thì bổ dân đinh phải chịu Có thể thấy, việc trả lương cho binh lính là trách nhiệm chung của cả làng xã

5 Qua “Hương ước cổ Hà Tây”, ta thấy trong làng xã, chỉ binh lính và bộ phận chức dịch/kỳ dịch ( lý trưởng, phó lý, hương trưởng, khán thủ ) là được làng xã cấp lương Trong bộ phận chức dịch thì lý trưởng là người đựơc cấp lương cao nhất

-Hầu hết các làng xã quy định cấp lương cho binh lính thì đều có quy định cấp lương cho bộ phận lý dịch nói chung và lý trưởng nói riêng Vì thế, ta có thể rót ra một số so sánh từ bảng số 2:

-Hình thức trả lương cho lý trưởng cũng là cấp ruộng và cấp tiền Trong đó cấp ruộng là chủ yếu và được tính theo năm Cấp tiền không phải là hình thức trả lương hàng tháng như đối với binh lính , mà là quy định theo năm

-Không thấy 2 hình thức tồn tại cả cấp ruộng, cấp tiền ở một làng

xã, mỗi làng chỉ áp dụng một hình thức duy nhất hoặc cấp tiền hoặc cấp ruộng cho lý trưởng

-Nhìn chung số ruộng cấp cho binh lính nhiều hơn so với lý trưởng

Mé Lao là xã cấp ruộng cho binh lính nhiều nhất là 40 sào, thì cấp cho lý trưởng là 5 sào Trong khi Ngọc Trục là nơi lý trưởng được hưởng nhiều ruộng nhất là30sào, thì binh lính cũng được cấp tới 12 sào

Lý dịch mà đặc biệt là lý trưởng và binh lính là hai đối tượng quan trọng và được làng xã cấp lương cho hàng năm/hàng tháng Qua một sè so sánh trên ta có thể thấy những người đi lính được làng xã cấp lương nhiều hơn và thường xuyên hơn Tất nhiên, điều này không

có nghĩa là binh lính được nhiều quyền lợi hơn so với lý trưởng, bởi vì thực tế ngoài việc được hưởng lương ra thì lý trưởng còn những quyền lợi khác mà binh lính không có Song điều này vẫn cho ta thấy rằng, binh lính là một bộ phận quan trọng và được ưu tiên khá nhiều trong làng xã

Nghĩa vô lớn nhất của một người dân /đinh tráng trong làng xã là

đi thuế, đi phu và đi lính Nhưng nghĩa vụ luôn đi liền với quyền lợi

Vì vậy binh lính là một trong những thành phần được ưu tiên nhiều nhất trong làng xã Việc trả lương cho binh lính của các làng xã đã phần nào cho ta thấy điều đó, đồng thời qua đó cũng cho thấy vai trò quan trọng của bộ phận này

Nghiên cứu về bé phận binh lính là một điều hết sức quan trọng trong nghiên cứu về lịch sử chống ngoại xâm, về nghệ thuật quân sự truyền thống Việt Nam Một vài tìm hiểu về việc trả lương cho binh lính của làng xã qua hương ước sẽ góp phần tìm hiểu về quyền lợi của binh lính nói chung- từ đó chúng ta có thể mở ra để nghiên cứu và lý giải nhiều điều

Tài liệu tham khảo

1 Nguyễn Từ Chi, Cơ cấu tổ chức làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ, trong Góp phần nghiên cứu văn hoá và téc người, Nxb Văn hoá dân téc, H, 2003

2 Phan Đại Doãn, Làng xã Việt Nam, một số vấn đề về kinh tế-xã hội-văn hoá,Nxb CTQG, H, 2001

3 Phan Đại Doãn, Mấy vấn đề về văn hoá làng xã Việt Nam trong lịch sử, Nxb CTQG,H,2004

4 Nguyễn Tá Nhí, Hương ước cổ Hà Tây, Bảo tàng tổng hợp sở văn hoá thông tin thể thao Hà Tây, 1993

PHỤ LỤC

1.Khoán ước xã Duyên Trường, huyện Thanh Trì ( Thường Tín)

-Điều 8;Hễ có phái bắt lính mới thì lý trưởng chiếu nhà nào hai con trai trở nên, cường tráng, tuổi tác hợp lệ thì đưa đi tuyển Ai được mãn khoá thì được dự chiếu kỳ mục[18]

2.Lệ làng La Khê:

- Điều 4: cấp ruông cho binh lính

Dân xã nào sung vào quân ngò nếu ở thôn Dương Tây thì cấp ruộng cho mỗi người 5 sào lại cấp thêm 72 quan tiền Thôn Tây thì cấp cho mỗi người 2 mẫu ruộng lại cấp thêm 7 đồng bạc

Thôn Bắc thì cấp cho mỗi người 5 sào ruộng lại cấp cho thêm 50 quan tiền

[63]

3 Phong tục các xã Mộ Lao, Vạn Phóc trong tổng Đại Mỗ

- Cấp phát tiền ruộng cho binh lính[98-99]

+ Xã Đại Mỗ trong tổng từ trước đến nay chỉ cấp ruộng cho binh lính gồm 1mẫu 8 sào, không thu bổ gì, trích lấy ruộng công đem chia

+Xã Tây Mỗ từ trước đến nay có người nào sung vào quân ngò thì mỗi người được cấp một phần ruộng khoảng 1mẫu không có thu bổ gì khác trích lấy ruộng công của dân đem chia

+Xã Phú Thứ từ trước đến nay có người nào sung vào quân ngò thì cấp cho mỗi người một mẫu ruộng công không có thu bổ gì khác + Xã Ngọc Trục từ trước đến nay có người nào sung vào quân ngò thì cẫp ch 1 mẫu 2 sào ruộng , lấy ruộng công đem cấp không có thu bổ

gì

+Xã Phú Đô từ trước đến nay có người nào sung vào quân ngò thì cấp cho mỗi người 2 mẫu ruộng lấy ruộng công của dân cấp cho

+ Thôn Trung Văn từ trước đến nay cấp ruộng cho lính mỗi người một mẫu hai sào lấy ruộng công của dân cấp cho Lại cấp cho mỗi người lính mỗi tháng 8 quan tiền đều bổ cho dân đinh tráng góp

+ Xã Vạn Phóc từ trước đến nay cấp ruộng cho binh lính mỗi người một mẫu, lại cấp thêm cho mỗi người lính mỗi tháng 7 quan tiền Số ruộng lấy ruộng công của dân để cấp

+ Xã Mộ Lao từ trước đến nay cấp ruộng cho binh lính mỗi người 4 mẫu không có thu bổ gì thêm, ruộng lấy của công cấp cho

+ Xã Phùng Khoang từ trước đến nay cấp ruộng cho lính mỗi người 1 mẫu 5sào, ruộng lấy của công cấp cho

5.Phong tục làng Yên Lé

- Điều6: Cấp ruộng cho binh lính

Dân xã có người nào xung lính thì đồng dân cẫp cho mỗi người 3 mẫu đất[133]