Tiết 42. Bài 27. KHỞI NGHĨA YÊN THẾ VÀ PHONG TRÀO CHỐNG PHÁP CỦA ĐỒNG BÀO MIỀN NÚI CUỐI THẾ KỈ XIX

KHỞI NGHĨA YÊN THẾ VÀ PHONG TRÀO CHỐNG PHÁP CỦA ĐỒNG BÀO MIỀN NÚI CUỐI THẾ KỈ XIX I.. Kiến thức: Giúp học sinh nắm được: - Đặc điểm của một loại hình đấu tranh vũ trang chống Pháp cuối

TRƯỜNG THCS THỊ TRẤN

Tiết 42 Bài 27.

KHỞI NGHĨA YÊN THẾ VÀ PHONG TRÀO CHỐNG PHÁP

CỦA ĐỒNG BÀO MIỀN NÚI CUỐI THẾ KỈ XIX

I Mục tiêu cần đạt.

1 Kiến thức:

Giúp học sinh nắm được:

- Đặc điểm của một loại hình đấu tranh vũ trang chống Pháp cuối thế kỉ XIX – phong trào không có sự chi phối của tư tưởng Cần Vương mà trước đây thượng được gọi là cuộc đấu tranh “tự động”, “tự phát”:

+ Hoàn cảnh bùng nổ phong trào;

+ Quy mô cua rphong trào nói chung, diễn biến của phong trào nông dân Yên Thế (nói riêng);

+ Nguyên nhân thất bại và ý nghĩa lịch sử

2 Rèn luyện kỹ năng:

- Miêu tả tường thuật sự kiện lịch sử;

- Sử dụng bản đồ;

- Đối chiếu, so sánh, phân tích, đánh giá lịch sử

3 Giáo dục:

- Khắc sâu hình ảnh người nông dân Việt Nam: cần cù, chất phác, yêu tự do, căm thù quân xâm lược

- Những hạn chế của nông dân khi tiến hành đấu tranh giai cấp và dân tộc

- Sự cần thiết phải có một giai cấp lãnh đạo tiên tiên trong cách mạng Việt Nam để dẫn dắt nông dân đi đến thắng lợi

II Chuẩn bị.

1 Thầy:

- Bản đồ khu vực Yên Thế và Bắc Kì cuối thế kỉ XIX

- Tranh ảnh về các thủ lĩnh đồng bào dân tộc ít người chống Pháp (nhất là tranh ảnh có liên quan đến khởi nghĩa Yên Thế); một số sách tham khảo về cuộc khởi nghĩa Yên Thế

2 Trò:

- Chuẩn bị bài theo câu hỏi định hướng trong sách giáo khoa

III Tiến trình bài dạy.

1 Kiểm tra bài cũ (4’):

Trình bày tóm lược khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1895)?

* Đặt vấn đề (1’):

Cùng với các cuộc khởi nghĩa trong phong trào Cần vương, phong trào đấu tranh của nông dân Yên Thế và cuộc kháng chiến chống Pháp của đồng bào miền núi cũng diễn ra sôi nổi vào cuối thế kỉ XIX

2 Dạy bài mới:

I Khởi nghĩa Yên thế (1884 – 1913) (20’)

1

a/ Căn cứ:

GV Treo lược đồ căn cứ Yên Thế

Hỏi Quan sát vào lược đồ, em hãy giới

thiệu vài nét về căn cứ Yên Thế?

- Ở phía tây bắc tỉnh Bắc Giang

- Địa hình hiểm trở

b/ Nguyên nhân:

Hỏi Dân cư ở Yên Thế có đặc điểm gì đáng

chú ý?

- Đa số là dân ngụ cư

Hỏi Nguyên nhân nào khiến phong trào

khởi nghĩa Yên Thế bùng nổ?

- Thực dân Pháp mở rộng chiếm đóng, cướp đất của nông dân

- nông dân Yên Thế rất căm thù thực dân Pháp

c/ Diến biến (3 giai đoạn):

Hỏi Phong trào trải qua mấy giai đoạn?

Đặc điểm tiêu biểu của giai đoạn một?

- Giai đoạn 1 (1884 – 1892): Thời kì hoạt động riêng lẻ

GV Đây là thời kì chưa có sự chủ huy

thống nhât Thủ lĩnh có uy tín nhất lúc đó

là Đề Nấm

Sau khi Đề Nấm mất (tháng 4 – 1982)

Đề Thám trở thành vị thủ lĩnh tối cao của

phong trào?

Hỏi Em hãy giới thiệu đôi nét về thủ lĩnh

Hoàng Hoa Thám.

HS Giới thiệu theo sự hiểu biết của mình

GV Giới thiệu ảnh chân dung Đề Thám

Tên thật là Trương Văn Thám (Hùm

thiếng Yên Thế) Hoàng Hoa Thám hồi

còn bé tên là Trương Văn Nghĩa, quê ở

làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng

Yên; sau di cư lên Sơn Tây (Hà Tây), rồi

đến Yên Thế (Bắc Giang) Sinh trưởng

trong một gia đình trọng nghĩa khí; cả hai

ông bà đều gia nhập cuộc khởi nghĩa của

Nguyễn Văn Nhàn, Nùng Văn Vân ở

Sơn Tây

Năm 16 tuổi, ông tham gia khởi nghĩa

của Đại Trận (1870-1875) Khi Pháp

chiếm Bắc Ninh (tháng 3 năm 1884) thì

Hoàng Hoa Thám gia nhập nghĩa binh

của Trần Quang Loan, lãnh binh Bắc

Ninh Năm 1885, ông tham gia khởi

nghĩa của Cai Kinh (Hoàng Đình Kinh) ở

Lạng Giang (1882-1888) Sau khi Cai

Kinh chết, ông đứng dưới cờ nghĩa

Lương Văn Nắm (tức Đề Nắm) và trở

thành một tướng lĩnh có tài

Tháng 4 năm 1892, Đề Nắm bị thủ hạ

Đề Sặt sát hại và Hoàng Hoa Thám trở

thành thủ lĩnh tối cao của phong trào Yên

Thế Đề Thám tiếp tục hoạt động, lập căn

cứ ở Yên Thế và trở thành thủ lĩnh danh

tiếng nhất của phong trào nông dân

chống Pháp với biệt danh "Hùm xám

Yên Thế" Trong gần 30 năm lãnh đạo đã

tổ chức đánh nhiều trận, tiêu biểu là các

trận ở thung lũng Hố Chuối (tháng 12

năm 1890) và Đồng Hom (tháng 2 năm

1892)

HS Đặc điểm tiêu biểu của giai đoạn

hai?

- Giai đoạn 2 (1893 – 1908): thời kì vừa chiến đấu, vừa xây dựng cơ sở, do Đề Thám lãnh đạo)

GV Nhận thấy tương quan lực lượng quá

chênh lệch Đề Thám phải tìm cách giảng

hòa với quân Pháp

Sau khi phục kích bắt được tên điền chủ

người Pháp là Sét-nay Đề Thám thử tên

này với điều kiện Pháp phải rút quân

khỏi Yên Thế; Đề Thám được cai quản

bốn tổng trong khu vực là Nhã Nam,

Mục Sơn, Yên Lễ và Hữu Thượng

Hỏi Vì sao Đề Thám lại đồng ý giảng hòa

với Pháp?

HS Ông muốn tranh thủ thời gian để xây

dựng căn cứ và lực lượng

GV Thời gian giảng hòa không kéo dài vì

ngay từ đầu địch đã ráo tiết lập đồn bốt

mở cuộc tấn công trở lại Chúng huy

động lực lượng mở những cuộc tấn công

trên quy mô lớn vào Yên Thế Pháp treo

giải thưởng 30.000 franc cho kẻ nào bắt

được Hoàng Hoa Thám Mặc dù không

bắt được Đề Thám nhưng lực lượng của

ông bị tổn thất, suy yếu nhanh chóng

Để cứu vãn tình thế, Đề Thám phải chủ

động xin giảng hòa lần thứ ba (12 –

1897) Thực dân Pháp chấp nhận nhưng

đưa ra những điều kiện ngặt nghèo, buộc

nghĩa quân phải thực hiện

Hỏi Trong thời gian giảng hòa từ 1897 –

1908, nghĩa quân đã có bước phát triển

như thế nào?

HS Khai khẩn đồn điền, lo tích lũy lương

thực, xây dựng đội quân tinh nhuệ, nhiều

nhà yêu nước danh tiếng tìm bắt liên lạc

với nghĩa quân

GV Trong hơn 10 năm hòa hoãn (từ tháng 12

năm 1897 đến ngày 29 tháng 1 năm

1909), nghĩa quân Yên Thế đã có những

bước phát triển mới: địa bàn hoạt động

được mở rộng từ trung du đến đồng bằng,

kể cả vùng Hà Nội Hoàng Hoa Thám tổ

chức ra "đảng Nghĩa Hưng" và "Trung

Chân ứng nghĩa đạo" làm nòng cốt Đặc

biệt, Hoàng Hoa Thám đã chỉ đạo cuộc

khởi nghĩa ngày 27 tháng 6 năm 1908

của binh lính yêu nước ở Hà Nội (gọi là

vụ Hà thành đầu độc) Sự kiện này làm

chấn động khắp cả nước Ngoài ra,

Hoàng Hoa Thám xúc tiến việc xây dựng

Phồn Xương thành căn cứ kháng chiến,

đồng thời bí mật liên hệ với lực lượng

yêu nước ở bên ngoài Nhiều sĩ phu như

Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Phạm

Văn Ngôn, Lê Văn Huân, Nguyễn Đình

Kiên đã gặp gỡ Hoàng Hoa Thám và

bàn kế hoạch phối hợp hành động, mở

rộng hoạt động xuống đồng bằng

Hỏi Sau vụ độc độc lính Pháp ở Hà Nội của

nghĩa quân Yên Thế, thực dân Pháp có

thái độ và hành động như thế nào đối

với nghĩa quân?

- Giai đoạn 3 (1909 – 1913): Thời kì thực dân pháp tổ chức càn quét và tấn công

GV Ngày 29 tháng 1 năm 1909, Thống sứ

Bắc kỳ đã huy động 15.000 quân chính

quy và khố xanh, 400 lính dõng là một

lực lượng lớn nhất từ trước tới lúc đó do

đại tá Batay và đại thần Lê Hoan chỉ huy

tổng tấn công vào căn cứ Yên Thế Đề

Thám vừa tổ chức đánh trả, vừa phải rút

lui khỏi Yên Thế, đến Thái Nguyên, Tam

Đảo, nhưng con ông là Cả Trọng bị tử

thương và con gái út là Trương Thị Thế

bị bắt Lực lượng nghĩa quân giảm sút

dần và tới cuối 1909 bị tan rã Đề Thám

phải sống ẩn náu trong núi rừng Yên Thế

cùng hai thủ hạ tâm phúc

Ông bị mắc mưu ba người đồng đảng của

Lương Tam Kỳ Họ "trá hàng" với lời

hứa sẽ bày cho nghĩa quân cách chế tạo

bom tấn Tại một ngôi lều chạy loạn ở

khu vực Hố Nấy, họ chuốc rượu say rồi

giết Đề Thám cùng hai thuộc hạ thân tín

của ông Họ mang đầu ba ông ra Nhã

Nam giao nộp cho Pháp Đó là ngày 10

tháng 2 năm 1913 Thủ cấp của Đề Thám

cùng thuộc hạ bị Pháp bêu ở cả Nhã

Nam, Bắc Ninh để thị uy dân chúng

GV Cho học sinh quan sát ảnh thủ cấp của

Đề Thám và thuộc hạ

Hỏi Em hãy cho biết kết quả của phong

trào?

c/ Kết quả: 10-2- 1913 Đề Thám hi sinh, khởi nghĩa thất bại

HS Thảo luận nhóm

GV Đây là cuộc khởi nghĩa lâu hơn bất cứ

cuộc khởi nghĩa nào trong phong trào

Cần Vương, em hãy cho biết những

nguyên nhân căn bản nào khiến cuộc

khởi nghĩa tồn tại được trong thời gian

dài như vậy?

HS Trình bày kết quả thảo luận

GV Đưa ra kết quả: Tập hợp được lực lượng

đông đảo, địa bàn hoạt động rộng lớn, đặt

dưới sự lãnh đạo của một thủ lĩnh độc

đáo, mưu trí, dũng cảm, trung thành, tận

tụy với nguyện vọng của nhân dân, đồng

cam cộng khổ, thương yêu đùm bọc

nghĩa quân, có cuộc sống giản dị hòa

mình với quần chúng

HS Thảo luận nhóm

Hỏi Em hãy cho biết tính chất và nguyên

nhân thất bại của khởi nghĩa Yên Thế?

HS Trình bày kết quả thảo luận

GV Đưa ra kết quả:

- Mang tính chất dân tộc yêu nước

- Ngoài những nguyên nhân chung của

phong trào vũ trang chống Pháp cuối thế

kỉ XIX Khởi nghĩa Yên Thế thất bại còn

do những nguyên nhân riêng của nó: bó

hẹp trong một địa phương, bị cô lập, so

sánh lực lượng chênh lệch, bị thực dân

Pháp và phong kiến câu kết đàn áp

II Phong trào chống Pháp của đồng bào miền núi (13’).

1 Đặc điểm:

Hỏi Đặc điểm của phong trào chống Pháp

của đồng bào miền núi cuối thế kỉ

XIX?

- Nổ ra muộn hơn ở đồng bằng

- Kéo dài hơn

2 Những phong trào đấu tranh tiêu biểu.

Kể tên những phong trào đấu tranh

tiêu biểu của đồng bào miền núi ở cuối

thế kỉ XIX?

HS Liệt kê và kể tên

GV Giới thiệu tóm lược trên lược đồ

* SGK/133

3 Kết quả: Các phong trào

đều bị thất bại

GV Dù bị thất bại, nhưng các phong trào khởi

nghĩa này đã làm chậm lại quá trình xâm

lược và bình định của thực dân Pháp

4 Nguyên nhân thất bại:

Hỏi Nguyên nhân cơ bản nào khiến phong

trào chống Pháp của đồng bào miền

núi giai đoạn cuối thế kỉ XIX thất bại?

- Phong trào thiếu tổ chức và thiếu lãnh đạo

3 Luyện tập, củng cố (6’):

Bài tập nhận thức lịch sử:

Lập bảng thống kê về thời gian người lãnh đạo, nơi diễn ra phong trào chống Pháp của đồng bào miền núi

Thời Gian Nơi diễn ra phong trào chống

Pháp

Người lãnh đạo

Giữa thế kỉ

XIX

SƠ KẾT BÀI HỌC

- Trong những năm cuối thế kỉ XIX, song song với các cuộc khởi nghĩa Cần

Vương còn có các cuộc khởi nghĩa tự phát của nông dân, nổ ra ở vùng trung du và miền núi Các cuộc khởi nghĩa này bùng phát khi thực dân Pháp đẩy mạnh công cuộc bình đinh bằng quân sự, chuẩn bị điều kiện để thực hiện chương trình khai thác quy mô (đầu thế kỉ XX)

- Cuộc khởi nghĩa Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo, kéo dài 30 năm cùng các cuộc khởi nghĩa của đồng bào các dân tộc thiểu số như Thái, Mường, Gia-rai, Ê-đê, Mông, Dao, Hoa… đã minh chứng thêm cho tinh thần yêu nước, yêu cuộc sống tự do, không can tâm khuất phục cuộc sống nô lệ của người dân Việt

- Đặc điểm chung của các cuộc khởi nghĩa tự phát này là không có mối quan hệ với phong trào Cần vương, không bị chi phối bởi tư tưởng trung quân Nó thường xuất phát từ quền lợi của một bộ phận dân cư và mang tính chất địa phương chủ nghĩa

- Mặc dù thất bại, phong trào nông dân Yên Thế và cuộc đấu tranh của đồng bào các dân tộc thiểu số miền núi vẫn có ý nghĩa vô cùng to lớn Nó khẳng định sức mạnh tiềm tàng của giai cấp nông dân, đồng thời cũng bộc lộ nhiều nhược điểm khi chưa có một giai cấp tiên tiến lãnh đạo

4 Hướng dẫn học sinh học bài và làm bài tập ở nhà (1’):

- Học bài thật kỹ, làm bài tập 1,2 sách giáo khoa

- Vẽ lược đồ hình 96

- Tiết sau làm bài tập lịch sử