NGHIÊN CỨU SỰ HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH CON NGƯỜI TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

NGHIÊN CỨU SỰ HÌNH THÀNH NHÂN CÁCH CON NGƯỜI TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT NAM

Lời nói đầu

Lịch sử phát triển của xã hội loài ngời trải qua nhiều giai

đoạn nối tiếp từ thấp lên cao ứng với mỗi giai đoạn là một hình thái kinh tế phù hợp với nó Sự phát triển của các hình thái kinh tế nối tiếp nhau là một quá trình lịch sử tự nhiên Thực tiễn phát triển của nền kinh tế thị trờng ở nớc ta hiện nay đang đặt ra nhiều vấn đề phải giải quyết Trong đó , việc làm rõ vị trí của nhân cách & sự ảnh hởng của cơ chế thị trờng trong quá trình hình thành & phát triển nhân cách của con ngời là đòi hỏi cấp thiết cả về mặt lý luận, thực tiễn quản lý đất nớc cũng nh công cuộc cải cách nền hành chính quốc gia

Về bản chất, con ngời muốn tồn tại với t cách là thành viên của xã hội thì tất yếu con ngời phải tuân theo một cơ chế xã hội mà

họ đang sống Nói cách khác, chính con ngời tạo ra cơ chế hoạt

động xã hội, nhng không phải tuỳ tiện theo ý muốn chủ quan mà

bị quy định bởi những quy luật phát triển khách quan của xã hội, và sự biểu hiện về thái độ, hành vi, cách ứng xử … đối với những vấn đề của xã hội chính là nhân cách của con ngời Và kinh nghiệm thực tế của Việt Nam và của thế giới cho rằng : Kinh

tế không thể phát triển lành mạnh & lâu dài nếu thiếu nền tảng nhân cách-đạo đức Và con ngời không phải là sản phẩm thụ

động của kinh tế mà có một sức mạnh tinh thần lớn lao tác động ngợc lại với kinh tế Trong những trang viết này, em xin đợc đề

cập đến một trong những vấn đề đang đợc quan tâm : Đó là

tr

ờng ở Việt Nam , em xin chân thành cảm ơn thầy Trần Thành

đã tận tình giúp đỡ em hoàn thành bài viết này

Phần A: Giới thiệu đề tài

Trong các tác phẩm kinh điển của mình, C.Mac & Anghen cho rằng : Con ngời phải đợc đặc biệt chú trọng vì con ngời là sản phẩm cao nhất của quá trình phát triển lâu dài trong tự nhiên & xã hội Con ngời có sự quan hệ thống nhất với tự nhiên & xã hội Trong sự thống nhất biện chứng ấy, con ngời vừa là điểm xuất phát, vừa là khâu trung gian, là tổng hoà của các mối quan

hệ xã hội nên con ngời luôn đóng vai trò chủ thể của sự vận

động & phát triển trong lịch sử Chính vì vậy, Đảng & Nhà Nớc

ta luôn xác định con ngời vừa là mục tiêu vừa là động lực cho sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nớc Ngay từ đại hội Đảng lần thứ III năm 1960 Đảng ta đã khẳng định : “Con ngời là vốn quý nhất” Nhng việc hình thành một con ngời, một nhân cách bao giờ cũng trải qua một quá trình hình thành & phát triển cả về mặt sinh học-xã hội Và mỗi bớc tiến của nhân loại là một bớc tiến của nhân cách con ngời Đặc biệt ở Việt Nam, khi nền kinh tế chuyển đổi từ cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trờng có sự quản lý của nhà nớc thì nó đã làm thay đổi mọi mặt đời sống kinh tế-xã hội, tức là sự thay đổi hệ thống giá trị xã hội, đồng thời tạo ra những chuẩn mực xã hội mới Điều đó đã tác động không nhỏ đến cách suy nghĩ & lối sống của ngời dân Con ngời Việt Nam dần hình thành những hớng giá trị mới : Mẫu ngời cũ đã thay đổi, thay vào đó hình thành nên con ngời mới năng động, sáng tạo & hoàn thiện hơn Do đó để xã hội của chúng ta phát triển theo kịp các nớc tiên tiến trên thế giới mà không đánh mất bản sắc của con ngời Việt Nam là mục tiêu & ý nguyện thiêng liêng, cao đẹp mà Đảng & nhà nớc đã chỉ ra Vì

vậy theo em, nhân cách con ngời đặc biệt là nhân cách con

ng-ời trong nền kinh tế thị trờng là vấn đề cần đợc nghiên cứu để

có những giải pháp hợp lý nhằm tạo nên những con ngời của cơ chế mới có đầy đủ đức lẫn tài, và có nhân cách tốt

Phần B : Nội dung nghiên cứu

I Lý luận chung về nhân cách con ngời trong cơ chế thị trờng

1 Cơ sở lý luận

a Nhân cách là gì ?

Ngày nay, chúng ta có thể nhận thấy có rất nhiều khái niệm khác nhau về nhân cách, cũng nh bất cứ lĩnh vực nào khác, một vấn đề có thể nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau Vì vậy nghiên cứu về nhân cách và tính quy luật của sự hình thành nhân cách, chúng ta thấy rằng con ngời khi mới sinh ra thì cha phải là một nhân cách, nó chỉ mang tiềm năng của một con

ng-ời, một cá thể hình thành nên nhân cách Nhân cách chỉ đợc hình thành & phát triển trong quá trình hoạt động xã hội, trong mối quan hệ nhiều chiều giữa cá nhân với gia đình, xã hội Vậy nhân cách là gì?

Nhân cách là toàn bộ những đặc tính và phẩm chất xã hội, tâm-sinh lý của cá nhân tạo thành chỉnh thể đóng vai trò chủ thể tự ý thức, tự đánh giá, tự khẳng định, tự điều chỉnh mọi hoạt động của mình là thế giới quan riêng biệt của mỗi cá nhân Nói cách khác nhân cách là những giá trị làm ngời của mỗi cá nhân

b Cơ chế thị trờng là gì ?

Thị trờng là sản phẩm của sự phát triển kinh tế-xã hội Vậy cơ chế thị trờng là cơ cấu, chế độ, hình thức xã hội của các tổ chức và hoạt động kinh tế, trong đó mối quan hệ giữa con ngời với con ngời đợc biểu hiện thông qua việc mua bán trao đổi bằng tiền, quá trình đó là do thị trờng điều tiết

Nói một cách tổng quát hơn : cơ chế thị trờng chính là “bộ

máy” kinh tế điều tiết toàn bộ sự vận động của kinh tế thị tr-ờng, điều tiết quá trình sản xuất & lu thông hàng hoá thông qua

sự tác động của các quy luật kinh tế đặc biệt là quy luật giá trị-quy luật kinh tế căn bản của sản xuất & lu thông hàng hoá

2 Cơ sở thực tiễn

a Cơ chế thị trờng trong xã hội t bản và trong xã hội chủ nghĩa

Đến đại hội toàn quốc lần thứ VIII, Đảng ta đã xác định rõ hơn vai trò của kinh tế thị trờng : “kinh tế thị trờng đã phát huy tác dụng tích cực to lớn đến sự phát triển kinh tế xã hội Nó chẳng những không độc lập mà còn là một nhân tố khách quan cần thiết của việc xây dựng & phát triển đất nớc theo con đờng xã hội chủ nghĩa.” kinh tế thị trờng không đồng nhất với kinh tế

t bản chủ nghĩa, không phải là thành quả riêng của chủ nghĩa t bản Kinh tế thị trờng đã từng xuất hiện khá sớm trớc chủ nghĩa

t bản & là thành quả chung của văn minh nhân loại Việc chuyển nền kinh tế đất nớc sang vận hành theo kinh tế thị trờng không

đơn thuần chỉ là quá trình thay đổi lại cấu trúc nền sản xuất xã hội với sự đổi mới cơ cấu sở hữu t liệu sản xuất, cơ cấu sử dụng nhân lực, lao động … mà còn đổi mới nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của nền kinh tế-xã hội nh cơ chế quản lý kinh tế và quản lý xã hội Thị trờng t bản chủ nghĩa chịu tác động tất yếu của chính trị t sản và gắn với nó là kiểu quản lý kinh doanh t bản chủ nghĩa, dẫn đến sự khác nhau căn bản từ điểm xuất phát đến mục tiêu cuối cùng của nền sản xuất Thị trờng xã hộichủ nghĩa chịu sự tác động tất yếu của nền chính trị vô sản

& gắn với nó là kiểu tổ chức sản xuất - kinh doanh nhằm phát triển sản xuất, tiến tới một xã hội không có đối cực giàu nghèo -tiền đề của sự đối cực giai cấp & xã hội

b Kinh tế thị trờng là một yếu tố khách quan trong quá trình vận động & phát triển kinh tế ở Việt Nam.

Trong lịch sử phát triển kinh tế ở các nớc xã hộichủ nghĩa đã xuất hiện mô hình “kinh tế chỉ huy” hay mô hình kế hoạch hoá tập trung quan liêu bao cấp Mô hình này xét về mặt thực chất

là xoá bỏ các thành phần kinh tế với t cách là cơ sở của sự tồn tại

& phát triển kinh tế hàng hoá, và trong mô hình đó quan hệ hàng hoá - tiền tệ hầu nh bị hình thức hoá nếu không muốn nói

là bị phủ nhận Cùng với sự kém hiệu quả của mô hình kinh tế

đó thì chúng ta phải thừa nhận vai trò to lớn của kinh tế hàng hoá hay kinh tế thị trờng Kinh tế thị trờng bản thân nó có những mặt tích cực là tạo ra những động lực mới để phát huy năng lực sáng tạo, khai thác mọi nguồn lực xã hội Đó là nguồn lực tổng hợp to lớn về nhiều mặt có khả năng đa nền kinh tế vợt khỏi thực trạng thấp kém, đa nền kinh tế hàng hoá phát triển kể cả trong điều kiện vốn ngân sách nhà nớc còn hạn hẹp Hơn nữa chiến lợc phát triển kinh tế hàng hoá vận động theo cơ chế thị trờng là tiền đề mở đờng cho sự nghiệp công nghiệp hoá -hiện đại hoá đất nớc nhằm xây dựng nền tảng cơ sở vật chất kỹ thuât đi lên chủ nghĩaxã hội Tuy nhiên, Đảng ta không coi cơ chế thị trờng là liều thuốc vạn năng vì vậy không khuyến khích phát triển nó về mọi phơng diện Bởi lẽ tuyệt đối hoá vai trò của kinh tế thị trờng sẽ rơi vào một sai lầm nguy hiểm từ phía khác kinh tế thị trờng bản thân nó vốn có những giới hạn, những khuyết tật mang tính tự phát nh : Thất nghiệp, lạm phát, khủng hoảng kinh tế, phân hoá giàu-nghèo … Hơn thế nữa, cơ chế thị trờng còn là môi trờng thuận lợi để phát sinh nhiều tiêu cực & tệ nạn xã hội Thực tế những năm qua cho thấy tuy mới áp dụng cơ chế thị trờng cha đợc bao lâu mà bên cạnh những thành tựu còn

có những tiêu cực nh : Lừa đảo, hối lộ, trốn thuế, nợ lần khó trả,

thơng mại hoá một cách tràn lan …làm giá trị đạo đức tinh thần

bị băng hoại & xuống cấp, đồng tiền đã chi phối quan hệ giữa ngời với ngời, sự phân hoá giàu nghèo & bất công xã hội có chiều hớng tăng lên, lối sống ích kỷ, thực dụng có nguy cơ ngày càng tăng Sự đổi mới cơ cấu kinh tế đã làm cho hệ thống giá trị xã hội có nhiều thay đổi & chuẩn mực mới đã phần nào chi phối

đến đời sống của từng cá nhân trong xã hội, từ đó hình thành những con ngời mới Vì vậy việc hình thành nhân cách con ngời trong nền kinh tế thị trờng đang là vấn đề đợc sự quan tâm nhiều của các nhà nghiên cứu kinh tế xã hội

c Việc hình thành nhân cách con ngời trong cơ chế thị trờng.

Sự chuyển biến nền kinh tế từ tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trờng dẫn đến những tác động lớn bao trùm lên mọi lĩnh vực của đời sống văn hoá trong đó có lĩnh vực đạo

đức, nhân cách con ngời Có nhiều ý kiến khác nhau về sự ảnh hởng của nền kinh tế thị trờng đến nhân cách con ngời :

- Thứ nhất: Quan niệm đạo đức của xã hội đã bị mất định

hớng hoặc là đang khủng hoảng

- Thứ hai: Có biến động thái quá, có suy thoái, có tha hoá, có

bi kịch

- Thứ ba: Có xu hớng tiến bộ, tích cực.

Loại ý kiến thứ nhất xuất phát từ thực tế khách quan là các hiện tợng tiêu cực xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống xã hội nh : tham nhũng, hối lộ, lãng phí của công & các tệ nạn xã hội khác Nhiều giá trị truyền thống bị xói mòn, một số t tởng mới cha đợc kiểm nghiệm đã đợc đề cao Bên cạnh đó, nhiều giá trị

cũ đã tỏ ra lạc hậu vẫn đợc duy trì nh thớc đo “phẩm chất “ của con ngời Trong cuộc sống đời thờng ngời ta vẫn đòi hỏi một sự

hy sinh vô điều kiện, một sự tận tuỵ quên mình nh trong cuộc chiến tranh trớc đây Tất cả các yếu tố ấy tạo nên một thực trạng phức tạp của các giá trị đạo đức, dẫn đến một cái nhìn rất tiêu cực ở một bộ phận cán bộ & nhân dân ta

Loại ý kiến thứ hai chỉ ra xu hớng biến động thái quá của các giá trị đạo đức hiện nay Từ chỗ lấy con ngời tập thể, con ngời xã hộichủ nghĩa làm mẫu mực sang coi trọng con ngời cá nhân, thậm chí là cá nhân ích kỷ, từ chỗ lấy lý tởng, đạo đức làm mẫu chuyển sang coi nhẹ đạo đức phẩm giá, coi trọng giá trị thực dụng, tôn sùng đồng tiền, coi đồng tiền là trên hết, lấy đồng tiền làm thớc đo giá trị con ngời thay cho giá trị đạo đức truyền thống Tiền thâm nhập vào nhiều mối quan hệ của đạo đức xã hội, thậm chí trở thành nguyên tắc xử thế và tiêu chuẩn hành vi của không ít ngời

Loại ý kiến thứ ba chỉ ra một xu hớng biến động có giá trị tích cực trong đời sống xã hội hiện nay Ngời ta thừa nhận có sự thay đổi các giá trị con ngời, từ dũng cảm, hy sinh trong chiến

đấu sang năng động, sáng tạo & nhạy bén trong sản xuất kinh doanh Tiêu biểu là những con ngời biết làm giàu cho mình & cho đất nớc Điều đó đợc thể hiện trong chính sách của đảng và nhà nớc là khuyến khích làm giàu cho cá nhân và xã hội, nhng không quên xoá đói giảm nghèo và không quên quan tâm đến những đối tợng đợc hởng chính sách xã hội

d Sự thống nhất biện chứng giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội trong cơ chế thị trờng xã hộichủ nghĩa.

Sự thống nhất biện chứng giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội là nhân tố qui định nhân cách đạo đức sâu sắc nhất Trong quan hệ đó, yếu tố xã hội giữ vai trò quyết định Thực chất của việc tổ chức trật tự xã hội là sắp xếp các quan hệ lợi

ích sao cho khai thác đợc cao nhất khả năng của mỗi thành viên vào các quá trình kinh tế, xã hội & thúc đẩy các quá trình đó phát triển lên trình độ cao hơn xã hội là điều kiện, là môi trờng

để lợi ích cá nhân đợc khẳng định, xã hội càng phát triển thì cá nhân tiếp nhận đợc ngày càng nhiều những giá trị vật chất

và tinh thần Thoả mãn nhu cầu của con ngời là mục tiêu & nhiệm

vụ của mọi chế độ xã hội Những cá nhân có tài năng, phẩm chất, kinh nghiệm, thực hiện tốt nghĩa vụ đối với xã hội sẽ góp phần thúc đẩy xã hội phát triển Những cá nhân bị thoái hoá, biến chất về nhân cách thì gây hậu quả xấu đến xã hội, cản trở sự phát triển của xã hội Khi xem xét vai trò của cá nhân đối với xã hội cần chú ý rằng cá nhân chỉ có vai trò tích cực đối vơí xã hội một khi sự tác động của cá nhân đó phù hợp với qui luật phát triển khách quan của lịch sử, còn mức độ tác dụng lại tuỳ thuộc vào sự phát triển của xã hội và vị trí xã hội của bản thân cá nhân đó Sự thống nhất giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội

có mặt khách quan & chủ quan Mặt khách quan biểu hiện ở

trình độ đạt đợc của nền sản xuất xã hội, ở mức độ tăng năng suất lao động cho phép thoả mãn nhu cầu hợp lý ngày càng tăng

của mọi thành viên trong xã hội Mặt chủ quan đợc biểu hiện ở

khả năng nhận thức và vận dụng qui luật về sự kết hợp giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội-một động lực phát triển của xã hội xã hộichủ nghĩa

Thực tế ở nớc ta việc chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang nền kinh tế thị trờng đã có tác dụng thúc đẩy LLSX, nâng cao năng suất lao động, tạo điều kiện cho xã hội có khả năng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho cá nhân, đồng thời do lợi ích cá nhân đợc quan tâm đầy đủ hơn nên đã tăng tính năng động, tích cực, tự giác của nhiều cá nhân, tạo điều

kiện phát triển nhân cách Song cơ chế thị trờng cũng dẫn tới xu hớng tuyệt đối hoá lợi ích cá nhân, lợi ích trớc mắt dẫn tới phân hoá thu nhập trong xã hội, mâu thuẫn giữa các lợi ích cá nhân và giữa cá nhân với tập thể, cá nhân & xã hội nảy sinh & phát triển Những mâu thuẫn này nếu không đợc kịp thời giải quyết sẽ dẫn tới hạn chế, ảnh hởng tiêu cực đến sự phát triển nhân cách Do

đó phát huy những u thế, phát hiện & tìm cách hạn chế những khuyết tật của nền kinh tế thị trờng nhằm tạo điều kiện phát triển nhân cách, phát huy yếu tố con ngời trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới, từng bớc hình thành & thực hiện chiến lợc xây dựng con ngời mới xã hộichủ nghĩa là phơng hớng giải quyết mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội ở nớc ta hiện nay

II Thực trạng của vấn đề

1 Những tác động của cơ chế thị trờng đến nhân cách con ngời

a Theo hớng tích cực

Do ảnh hởng nặng nề của nhiều năm chiến tranh, của cơ chế thị trờng tập trung quan liêu bao cấp … nền kinh tế nớc ta

đã tụt hậu nghiêm trọng so với khu vực & quốc tế Trong bối cảnh

đó, kinh tế thị trờng là điều kiện rất quan trọng đa nền kinh

tế nớc ta ra khỏi khủng hoảng, phục hồi sản xuất, đẩy nhanh tốc

độ tăng trởng bắt kịp thời đại,làm cho đời sống con ngời ngày càng đợc cải thiện, nâng cao, những yêu cầu sinh hoạt vật chất cơ bản ngày càng đợc đáp ứng đầy đủ & nhanh chóng hơn kinh tế thị trờng đã đợc nhân dân hởng ứng rộng rãi & đi vào cuộc sống rất nhanh, góp phần khơi dậy tiềm năng sáng tạo, các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ sôi nổi hơn, bộ măt xã hội đợc thay đổi Cụ thể là việc hình thành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, xoá bỏ cơ chế tập trung quan liêu bao