Bài giảng Tổng kết từ vựng Ngữ văn 9

Từ nhiều nghĩa và hiện tượng chuyển nghĩa của từ III.. • - Hiện tượng chuyển nghĩa của từ là sự thay đổi nghĩa của từ, tạo ra những từ nhiều nghĩa... * Từ cú thể cú một nghĩa hay nhiều n

Ng÷ v¨n 9

I Từ nhiều nghĩa

II Từ nhiều nghĩa và hiện tượng chuyển nghĩa của từ

III Từ đồng âm, phân biệt hiện tượng từ nhiều nghĩa và hiện tượng từ đồng âm

IV Từ đồng nghĩa

Từ trái nghĩa

Cấp độ khái quát của nghĩa từ ngữ

Trường từ vựng

1 ễn lại khỏi niệm nghĩa của từ

Nghĩa của từ là nội dung (sự vật, tớnh chất, hoạt

động, quan hệ,…) mà từ biểu thị

A Nghĩa của từ mẹ l : Ng à: “ Ng “ Ng ời phụ n ữ , có con, nói trong

quan hệ với con ”

B Nghĩa của từ mẹ khác với từ b “ Ng ố ” ở phần nghĩa Ng “ Ng

ời phụ n ữ có con ”

C Nghĩa của từ mẹ không thay đổi trong hai câu: M “ Ng ẹ

em rất hiền v Th ” và “Th à: “ Ng “ Ng ất bại l m à: “ Ng ẹ th nh c à: “ Ng ông ” và “Th

D Nghĩa của từ mẹ không có phần n o chung v à: “ Ng ới nghĩa

của từ b “ Ng à: “ Ng” và “Th

2 Chọn cỏch hiểu đỳng trong cỏc cỏch hiểu sau:

3 Cách giải thích nào trong hai cách giải thích

sau là đúng? Vì sao?

Độ lượng là:

a) đức tính rộng lương, dễ thông cảm với người

có sai lầm và dễ tha thứ

b) rộng lượng dễ thông cảm với người có sai lầm và

dễ tha thứ

Cách giải thích b đúng vì dùng từ rộng lượng định

nghĩa cho từ độ lượng (giải thích bằng từ đồng nghĩa)

phần còn lại cụ thể hoá cho từ rộng lượng

1 Khái niệm

- Thế nào là từ nhiều nghiã và -Hiện tượng chuyển nghĩa của

từ là gì?

• - Từ có thể có một nghĩa hoặc nhiều nghĩa

• - Hiện tượng chuyển nghĩa của từ là sự thay đổi nghĩa của từ, tạo ra những từ nhiều nghĩa.

* Từ cú thể cú một nghĩa hay nhiều nghĩa

VD:

-Từ một nghĩa: xe đạp, máy nổ, bọ nẹt…

- Từ nhiều nghĩa: chân, mũi, xuân…

VD: Mựa xuõn là tết trồng cõy

Làm cho đất nước càng ngày càng xuõn

Hồ Chớ Minh

-Xuõn (1) nghĩa gốc, chỉ mựa xuõn, mựa đầu trong bốn mựa của một năm, khớ hậu mỏt mẻ, cõy cối đõm trồi nảy lộc…

- Xuõn (2) nghĩa chuyển, chỉ sự tươi đẹp của đất nước

* Hiện tượng chuyển nghĩa của từ

Từ nhiều nghĩa

Là nghĩa xuất hiện

từ đầu, làm cơ sở

để hình thành các

nghĩa khác.

Là nghĩa được hình thành trên

cơ sở của nghĩa gốc.

2 Hãy hoàn thành sơ đồ sau

3 Trong hai câu thơ sau, từ hoa trong thềm hoa,

lệ hoa được dùng theo nghĩa gốc hay nghĩa chuyển?

Có thể coi đây là hiện tượng chuyển nghĩa làm xuất

hiện từ nhiều nghĩa được không?

“Nỗi mình thêm tức nỗi nhà

Thềm hoa một bước lệ hoa mấy hàng !”

(NguyÔn Du, TruyÖn KiÒu)

Từ hoa trong thềm hoa, lệ hoa được dùng theo

nghĩa chuyển: “ hoa" trong các tổ hợp trên có nghĩa là

đẹp,sang trọng, tinh khiết…(đây là các nghĩa chỉ dùng

trong câu thơ lục bát này, nếu tách "hoa" ra khỏi câu thơ thì những nghiã này sẽ không còn nữa; vì vậy người ta

gọi chúng là nghĩa lâm thời, nó chưa làm thay đổi nghĩa

của từ, chưa thể đưa vào từ điển)

1.Khái niệm:

Từ đồng âm là những từ giống nhau về âm thanh nhưng nghĩa khác xa nhau, không liên quan gì với nhau.

VD: cái bàn- bàn bạc 2.Phân biệt từ nhiều nghĩa với hiện tượng từ đồng âm:

từ nhiều nghĩa từ đồng âm

- một từ có chứa nhiều nét nghĩa

khác nhau

- hai hoặc nhiều từ có nghĩa rất khác nhau

- Các nghĩa có quan hệ với nhau

dựa trên cơ sở chung nào đó

- Các nghĩa của từ khác xa nhau,

không có quan hệ với nhau.

3 Trong hai trường hợp (a) và (b), trường hợp nào

có hiện tượng đồng âm, trường hợp nào có hiện

tượng nhiều nghĩa ?

a Từ lá trong: Khi chiếc lá xa cành

Mà sao em xa anh Đời vẫn xanh rời rợi

Và trong : Công viên là lá phổi của thành phố.

b Từ đường , trong:

Đường ra trận mùa này đẹp lắm

Và trong : Ngọt như đường.

 nghĩa gốc

 nghĩa chuyển

 hiện tượng đồng âm.

 hiện tượng chuyển nghĩa của từ.

 con đường

 đường dùng để ăn

• Câu đố vui: Cây gì ?

Hai cây cùng có một tên Cây xoè mặt nước cây lên chiến trường

Cây này bảo vệ quê hương Cây kia hoa nở ngát thơm mặt hồ

Đáp án:

- Cây súng ( vũ khí)

- Cây súng ( hoa súng)

1.Bảng hệ thống lý thuyết.

Nghĩa của

từ Khái niệm Phân loại Ví dụ

Từ đồng

nghĩa

Từ trái

nghĩa

Cấp độ

khái quát

của nghĩa

từ ngữ

Tr ờng từ

vựng

Là nh ng từ có nghĩa ữ giống nhau hoặc gần giống nhau

Từ đồng nghĩa hoàn toàn

Từ đồng nghĩa không hoàn toàn

Trái - Quả

Hi sinh - Bỏ mạng

Là nh ng từ có nghĩa trái ữ

_

Cao - Thấp

T ơi - Ươn (cá)

T ươi - Héo(hoa) i - Héo(hoa) Nghĩa của một từ ng có ữ

thể rộng hơn( khái quát hơn) khi phạm vi nghĩa của

từ ng đó bao hàm phạm vi ữ nghĩa của một số từ ng ữ khác hoặc hẹp hơn( ít khái quát hơn) khi phạm vi

nghĩa của từ ng đó đ ợc ữ bao hàm trong phạm vi nghĩa của một từ ng khác ữ

Từ ngữ cú nghĩa rộng hơn

Từ ngữ cú nghĩa hẹp hơn

Động vật

Thú Chim Cá

Là tập hợp của nh ng từ có ít ữ nhất một nét chung về nghĩa

Hoạt động của mắt: Nhỡn, trông, liếc, nhòm

a) Đồng nghĩa là hiện t ợng chỉ có trong một số ngôn ngữ trên thế giới.

b) Đồng nghĩa bao giờ cũng là quan hệ nghĩa giữa hai

từ, không có quan hệ đồng nghĩa giữa ba hoặc hơn ba

từ.

c) Các từ đồng nghĩa với nhau bao giờ cũng có nghĩa hoàn toàn giống nhau.

d) Các từ đồng nghĩa với nhau có thể không thay thế nhau đ ợc

trong nhiều tr ờng hợp sử dụng.

3 Đọc câu sau :

Khi ng ời ta đã ngoài 70 xuân thì tuổi tác càng cao,

sức khỏe càng thấp.

Cho biết dựa trên cơ sở nào, từ xuân có thể thay thể cho

từ tuổi Việc thay từ trong câu trên có tác dụng diễn đạt

nh thế nào?

2 Chọn cách hiểu đúng trong những cách hiểu sau:

Xuân là một từ chỉ một mùa trong năm, khoảng thời

gian t ơng ứng với một tuổi

Có thể coi đây là tr ờng hợp lấy bộ phận để thay thế cho

toàn thể, một hình thức

chuyển nghĩa theo ph ong thức hoán dụ

Từ xuân thể hiện tinh thần lạc quan của tác giả Ngoài

ra, dùng từ này còn là để

tránh lặp với từ tuổi tác

4 Cho biết trong các cặp từ sau đây, cặp từ nào có quan

hệ trái nghĩa:

ông – bà, bà, xấu - đẹp,xa – bà, gần, voi – bà, chuột, thông minh – bà, l ời,

chó – bà, mèo, rộng – bà, hẹp, giàu – bà, khổ.

5*/125/SGK Cho những cặp từ trái nghĩa sau:

yêu - ghét, sống- chết, chẵn - lẻ,cao – bà,thấp,

chiến tranh – bà, hòa bình,

già – bà, trẻ, nông – bà, sâu, giàu - nghèo

(Xét về đặc điểm cấu tạo)

Từ đơn Từ phức

Từ ghép

đẳng lập

Từ ghép chính phụ

Từ láy

âm

Từ láy vần

Từ láy hoàn toàn

Từ láy bộ phận

6 Điền từ thớch hợp vào ụ trống

7.Vận dụng kiến thức về tr ờng từ vựng để phân tích sự

độc đáo trong cách dùng từ ở đoạn trích sau:

Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn tr ờng học Chúng thẳng tay

chém giết

những ng ời yêu n ớc th ơng nòi của ta Chúng tắm các cuộc khởi

nghĩa

của ta trong những bể máu.

( Hồ Chí Minh, Tuyên ngôn Độc lập)

Từ tắm và từ bể nằm trong tr ờng từ vựng n ớc nói chung

- Nơi chứa n ớc: bể, ao , sông hồ …

- Công dụng của n ớc: tắm, t ới, rửa, uống …

- Hình thức của n ớc: xanh, trong …

- Tính chất của n ớc: mát mẻ …

Tác giả dùng hai từ cùng tr ờng từ vựng là: tắm, bể Việc sử dụng các từ này góp phần tăng giá trị biểu cảm của câu nói, làm cho câu nói có sức

tố cáo mạnh mẽ hơn

Hãy liệt kê lại các từ vựng đã được tổng kết?

1 Từ đơn và từ phức.

2 Nghĩa của từ.

3 Thành ngữ.

4.Từ nhiều nghĩa và hiện tượng chuyển nghĩa của từ.

5 Từ đồng âm.

6 Từ đồng nghĩa.

7 Từ trái nghĩa.

8 Cấp độ khái quát của nghĩa từ ngữ.

9 Trường từ vựng.

CỦNG CỐ