đặc điểm của hoạt động điều tra các tội phạm về môi trường

đặc điểm của hoạt động điều tra các tội phạm về môi trường

MỞ ĐẦU

Đất nước Việt Nam đang trong thời kỳ phát triển vô cùng mạnh mẽ, mứctăng trưởng kinh tế trong các năm gần đây luôn đạt trên 8%/năm, đời sốngnhân dân không ngừng được nâng cao Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực củanền kinh tế thị trường thì nhiều vấn đề xã hội đã nảy sinh tác động tiêu cựcđến trật tự xã hội, nhiều loại tội phạm với những hành vi, phương thức thủđoạn mới đã xuất hiện Một trong những loại đó là tội phạm về môi trường.Loại tội phạm này ngày càng phổ biến, lan rộng và gia tăng, đe doạ trực tiếpđến sức khoẻ của cộng đồng, sự phát triển bền vững của nền kinh tế đất nước

Tuy vậy, thời gian qua cũng cho thấy, việc phát hiện, điều tra, xử lý các

vi phạm và tội phạm về môi trường của lực lượng chức năng còn rất hạn chế

do nhiều nguyên nhân, trong đó có vấn đề về tổ chức lực lượng, cơ chế phốihợp giữa các lực lượng bảo vệ môi trường và lực lượng phòng chống tội phạmvề môi trường chưa hiệu quả,…

Nhằm nâng cao nhận thức và làm giảm đến mức thấp nhất tội phạm vềmôi trường ở nước ta đã trở thành yêu cầu cấp bách của các cơ quan bảo vệpháp luật trong hoạt động thực tiễn đấu tranh phòng, chống loại tội phạm nàyvà là đòi hỏi bức xúc trong nghiên cứu của những người làm công tác lý luận

chính vì vậy tôi chọn đề tài “Đặc điểm của hoạt động điều tra các tội phạm về môi trường - Những khó khăn vướng mắc và đề xuất” làm đề tài tiểu luận.

NỘI DUNG

1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM TRONG LĨNH VỰC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

1.1 Khái niệm môi trường

Trên thế giới đã có rất nhiều quan điểm của các tác giả khác nhau vềkhái niệm môi trường Chương trình môi trường của UNEP định nghĩa: “Môitrường là tập hợp các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, kinh tế xã hội, tác độnglên từng cá thể hay cả cộng đồng” Ngày nay, người ta đã thống nhất với nhauvề định nghĩa: “Môi trường là các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo, lý học,hóa học, sinh học cùng tồn tại trong một không gian bao quanh con người Cácyếu tố đó có quan hệ mật thiết, tương tác lẫn nhau và tác động lên các cá thểsinh vật hay con người để cùng tồn tại và phát triển Tổng hòa của các chiềuhướng phát triển của từng nhân tố này quyết định chiều hướng phát triển của cáthể sinh vật, của hệ sinh thái và của xã hội con người” Môi trường được hìnhthành đồng thời với sự hình thành của địa cầu Môi trường có mặt ở khắp mọinơi

Theo Khoản 1, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trường năm 2005 được định

nghĩa: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật” Các yếu tố tạo thành môi trường bao gồm:

không khí, nước, đất, âm thanh, ánh sáng, lòng đất, núi rừng, sông, hồ, biển,sinh vật, hệ sinh thái, các khu dân cư, khu sản xuất, khu bảo tồn thiên nhiên,

cảnh quan thiên nhiên, danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử và các hình thái vậtthể khác

Môi trường có năm chức năng cơ bản đó là:

- Cung cấp nơi cư trú cho con người để xây dựng các điểm dân cư

- Cung cấp tài nguyên cho sự phát triển xã hội (bao gồm cả các tàinguyên, không gian môi trường và năng lượng)

- Chấp nhận và tự làm sạch chất thải

- Cung cấp các tiện nghi môi trường Tiện nghi môi trường là các giá trịphi thị trường của hệ sinh thái, góp phần tạo nên các giá trị văn hóa, tâm linh,thẩm mỹ

Bất cứ ở đâu cũng có môi trường từ vi mô đến vĩ mô Tùy theo mục đíchmà người ta đưa ra các chỉ tiêu phân loại khác nhau nhưng cho dù phân loạitheo tiêu chí nào đi chăng nữa thì các loại môi trường đều lấy con người làmtrung tâm, các thành phần vật chất và môi trường khác liên quan chặt chẽ vớisự sinh tồn và phát triển của loài người

1.2 Khái niệm ô nhiễm môi trường

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ô nhiễm môi trường được hiểu làviệc chuyển các chất thải hoặc năng lượng vào môi trường đến mức có khảnăng gây hại đến sức khỏe của con người, đến sự phát triển sinh vật hoặc làmsuy giảm chất lượng môi trường sống

Còn theo Khoản 6, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trường thì “Ô nhiễm môi trường là sự biến đổi các thành phần môi trường không phù hợp với tiêu chuẩn

môi trường gây ảnh hưởng xấu đến con người và sinh vật” Ở đây, tiêu chuẩn

môi trường là giới hạn cho phép của các thông số về chất lượng môi trườngxung quanh, về hàm lượng của các chất gây ô nhiễm trong chất thải được cơquan nhà nước có thẩm quyền quy định làm căn cứ để quản lý và BVMT, baogồm giá trị tối thiểu của các thông số môi trường đảm bảo sự sống và pháttriển bình thường của con người, sinh vật và giá trị tối đa cho phép của cácthông số môi trường có hại để không ảnh hưởng xấu đến sự sống và phát triểnbình thường của con người và sinh vật Bộ Khoa học công nghệ và Bộ Tàinguyên môi trường tổ chức biên soạn và ban hành tiêu chuẩn môi trường (viếttắt là TCVN), chẳng hạn tiêu chuẩn chất lượng không khí xung quanh được kýhiệu là TCVN 5937-1995, hay chất lượng không khí, khí thải công nghiệp -tiêu chuẩn thải theo thải lượng của các chất hữu cơ trong vùng nông thôn vàmiền núi là TCVN 6996-2001… Danh mục các loại tiêu chuẩn môi trường ViệtNam và việc tính, áp dụng các thông số môi trường phù hợp với từng khu vực,vùng, ngành cụ thể được quy định tại Nghị định 80/2006/NĐ-CP ngày09/08/2006 của Chính phủ về việc quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành mộtsố điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, Quyết định số 35/2002/QĐ-BKHCNMT ngày 25/06/2002 về việc thay thế các tiêu chuẩn Việt Nam vềmôi trường và Quyết định 22/2006/QĐ-BTNMT ngày 18/12/2006 của Bộ Tàinguyên và môi trường về việc bắt buộc áp dụng tiêu chuẩn Việt Nam về môitrường

1.3 Bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường được hiểu là bao gồm những hoạt động, những việclàm tạo điều kiện giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp, cải thiện điều kiệnvật chất, cải thiện điều kiện sống của con người, sinh vật ở trong đó, làm sứcsống tốt hơn, duy trì cân bằng sinh thái, tăng đa dạng sinh học Bảo vệ môitrường gồm các chính sách, chủ trương, các chỉ thị nhằm ngăn chặn hậu quảxấu của con người đối với môi trường, các sự cố môi trường do con người vàthiên nhiên gây ra.

Theo Khoản 3, Điều 3, Luật Bảo vệ môi trường năm 2005, hoạt độngbảo vệ môi trường là hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp;phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đối với môi trường, ứng phó sự cố môitrường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trường; khaithác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinhhọc

2 ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG ĐIỀU TRA CÁC TỘI PHẠM VỀ MÔI TRƯỜNG

2.1 Đặc điểm của các tội phạm về môi trường

Tội phạm về môi trường là hành vi nguy hiểm cho xã hội, do nhữngngười có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý, xâm hại đếnsự bền vững và ổn định của môi trường; xâm hại đến các quan hệ xã hội phátsinh trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ môi trường, gây ra những hậu quả xấuđối với môi trường sinh thái

Các quy định về Tội phạm về môi trường được quy định tại chươngXVII, Bộ luật hình sự năm 1999 Trừ hai tội có cấu thành hình thức là Tội

nhập khẩu công nghệ, máy móc, thiết bị, phế thải hoặc các chất không đảmbảo tiêu chuẩn bảo vệ môi trường (Điều 185) và Tội vi phạm các quy định vềbảo vệ động vật hoang dã quý hiếm (Điều 190) thì đa số các tội phạm về môitrường đều có cấu thành vật chất Các tội danh về môi trường được chia thành

4 nhóm như sau:

Nhóm các hành vi gây ô nhiễm môi trường bao gồm các tội: Tội gây ô

nhiễm không khí (Điều 182); Tội gây ô nhiễm nguồn nước (Điều 183); Tộigây ô nhiễm đất (Điều 184) và Tội nhập khẩu công nghệ, máy móc, thiết bị,phế thải hoặc các chất không đảm bảo tiêu chuẩn bảo vệ môi trường (Điều185)

Nhóm các hành vi gây dịch bệnh cho con người và động vật bao gồm các

tội: Tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người (Điều 186) và Tội làm lâylan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật (Điều 187)

Nhóm các hành vi hủy hoại tài nguyên môi trường bao gồm các tội: Tội

hủy hoại nguồn lợi thủy sản (Điều 188) và Tội hủy hoại rừng (Điều 189)

Nhóm các hành vi vi phạm chế độ bảo vệ đặc biệt đối với một số đối tượng môi trường bao gồm các tội: Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động

vật hoang dã quý hiếm (Điều 190) và Tội vi phạm chế độ bảo vệ đặc biệt đốivới khu bảo tồn thiên nhiên (Điều 191)

Các tội phạm về môi trường có một số đặc điểm pháp lý chung như sau:Thứ nhất, về khách thể của tội phạm về môi trường: các tội phạm về môitrường xâm hại đến sự bền vững và ổn định của môi trường, xâm hại đến các

quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực quản lý và bảo vệ môi trường, gây rahậu quả nghiêm trọng, hậu quả rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọngcho môi trường sinh thái cũng như cho tính mạng, sức khỏe, tài sản của conngười.

Thứ hai, về mặt khách quan của tội phạm về môi trường: hành vi của tộiphạm về môi trường rất đa dạng và hầu hết đều được thực hiện dưới dạnghành động (làm một việc pháp luật không cho phép làm), và hành vi vi phạmpháp luật về bảo vệ môi trường đa số đều chỉ cấu thành tội phạm khi có dấuhiệu đã bị xử phạt hành chính và dấu hiệu gây hậu quả nghiêm trọng Ở đây,hành vi vi phạm đã bị xử phạt hành chính phải là hành vi vi phạm pháp luật vềmôi trường cùng loại mới được coi là căn cứ để xác định dấu hiệu này Trongmột số tội phạm, dấu hiệu đã bị xử phạt hành chính được áp dụng độc lập(Điều 187, 188, 189), hay nói cách khác, người đã bị xử phạt hành chính vềbảo vệ môi trường, chưa hết thời hạn một năm lại tái phạm và hành vi táiphạm cũng giống như hành vi đã bị xử phạt hành chính thì lần tái phạm saunày, dù chưa gây ra hậu quả nghiêm trọng vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự.Bên cạnh đó, trong một số tội phạm (điều 182, 183, 184, 185) dấu hiệu đã bịxử phạt hành chính lại được áp dụng đồng thời với dấu hiệu gây hậu quảnghiêm trọng, nếu hành vi của một người có yếu tố đã bị xử phạt hành chínhvề hành vi này mà còn vi phạm nhưng chưa gây hậu quả nghiêm trọng (vàngược lại) thì đều chưa thỏa mãn dấu hiệu cấu thành của tội phạm

Dấu hiệu gây hậu quả nghiêm trọng cũng là dấu hiệu bắt buộc của 8/10tội phạm (điều 182, 183, 184, 185, 187, 188, 189, 191) Gây hậu quả nghiêmtrọng có thể là trường hợp làm chết 01 người; gây tổn hại cho sức khỏe củamột người mà tỷ lệ tổn hại được xác định từ 31% trở lên; gây thiệt hại tài sảntừ 30 triệu đồng đến dưới 300 triệu đồng; gây ô nhiễm đất đến dưới 3000m2

đến dưới 5000m2 (đối với đất nông nghiệp, lâm nghiệp) hoặc từ 1000m2 đếndưới 2000m2 (đối với khu dân cư)…

Về thời điểm hoàn thành, các tội có dấu hiệu gây hậu quả nghiêm trọng(Điều 182, 183, 184, 185, 191) hoàn thành từ thời điểm xảy ra hậu quả nghiêmtrọng Các tội có đồng thời hai dấu hiệu đã bị xử phạt hành chính và gây hậuquả nghiêm trọng (Điều 187, 188, 189) và các dấu hiệu này được áp dụng độclập với nhau thì tội phạm hoàn thành từ thời điểm hành vi phạm tội được thựchiện (đối với trường hợp đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn viphạm) hoặc từ thời điểm xảy ra hậu quả nghiêm trọng (đối với trường hợp gâyhậu quả nghiêm trọng) Còn các tội (điều 185, 190) hoàn thành ngay từ thờiđiểm hành vi mô tả trong cấu thành được thực hiện

Thứ ba, về chủ thể của tội phạm về môi trường: Đa số là bất kỳ người nàocó năng lực trách nhiệm hình sự Trong một số trường hợp, chủ thể còn phải làchủ thể đặc biệt (người có chức vụ, quyền hạn) như Tội nhập khẩu công nghệ,máy móc, thiết bị, phế thải hoặc các chất không đảm bảo tiêu chuẩn bảo vệ môitrường (Điều 185), Tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người (điều 186)và Tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật (điều 187)

Thứ tư, về mặt chủ quan: các tội phạm về môi trường được thực hiện dolỗi cố ý, người phạm tội nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội củahành vi, thấy trước được hậu quả của hành vi đó, thường là không mong muốnnhưng có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra Động cơ mục đích đa số là vụ lợinhưng không phải là yếu tố định tội.

2.2 Hoạt động điều tra, khám phá các tội phạm về môi trường

* Giai đoạn điều tra ban đầu:

- Tổ chức phát hiện tội phạm về môi trường:

Công tác phát hiện là khâu đầu tiên trong quá trình điều tra, làm rõ, xửlý tội phạm về môi trường Việc phát hiện kịp thời, chính xác các hành viphạm tội về môi trường có ý nghĩa quan trọng, ảnh hưởng đến toàn bộ quátrình điều tra tiếp theo Để phát hiện, thu thập thông tin về vụ án xảy ra tronglĩnh vực bảo vệ môi trường, lực lượng Cảnh sát nhân dân phải thông qua nhiềunguồn tin, tổ chức sử dụng nhiều biện pháp nghiệp vụ khác nhau Trước hết từviệc nghiên cứu tình hình chung về hoạt động của tội phạm về môi trường,phân tích hoạt động của tội phạm, dựa trên cơ sở nghiên cứu quy luật, đặcđiểm hoạt động phạm tội mà xác định những địa bàn, khâu trọng điểm cónhiều phức tạp để tổ chức nguồn tin phục vụ công tác phát hiện tội phạm Cácnguồn tin cần được chú ý thu thập đó là:

+ Đơn thư tố giác của quần chúng, của tổ chức đoàn thể

+ Báo cáo của đặc tình, cơ sở bí mật được xây dựng, cài cắm trong các

cơ quan, đơn vị, địa bàn…

+ Kết luận thanh tra, kiểm tra

+ Thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng

+ Tiếp nhận hồ sơ từ các lực lượng trong ngành

+ Thông qua việc thực hiện các công tác nghiệp vụ cơ bản

- Xây dựng giả thuyết điều tra và lập kế hoạch điều tra

Sau khi đã tiếp nhận hồ sơ về vụ việc, và qua quá trình xử lý cho phépcác Điều tra viên đưa ra các giả thuyết điều tra, đó là các nhận định, phánđoán của Điều tra viên về bản chất của vụ việc đang được điều tra, nội dungcủa các tình tiết chưa rõ và mối liên hệ giữa chúng, dựa trên cơ sở nhữngthông tin đã thu thập được, kinh nghiệm thực tiễn của hoạt động điều tra vànhững tri thức của các ngành khoa học khác, nhằm xác định phương hướng chohoạt động điều tra làm rõ sự thật khách quan của vụ án.

Trên cơ sở giả thuyết điều tra, Điều tra viên tiến hành lập kế hoạch điềutra, đây là một biện pháp tổ chức hoạt động điều tra, dựa trên cơ sở những tàiliệu, chứng cứ đã thu thập được về vụ án, thực trạng lực lượng, phương tiệncủa Cơ quan điều tra mà xác định mục đích, nhiệm vụ, biện pháp, phương tiệnvà lực lượng tiến hành hoạt động điều tra để khám phá tội phạm trong thờigian ngắn nhất với chi phí ít nhất về sức lực, phương tiện và tài chính

- Xác định và lấy lời khai người làm chứng, là biện pháp điều tra đượctiến hành nhằm thu thập theo trình tự tố tụng hình sự lời khai của người làmchứng về những tình tiết của vụ án đang được điều tra và những tin tức, tài liệukhác có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm về môitrường Đây là biện pháp điều tra quan trọng vì phần lớn các vi phạm phápluật về bảo vệ môi trường hiện nay đều được phát hiện thông qua phản ánhcủa nhân dân cũng như phương tiện thông tin đại chúng, lời khai của nhữngngười biết về quá trình các vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của các

đối tượng có tác dụng rất lớn trong việc củng cố các chứng cứ đã thu thậpđược.

- Tiến hành các biện pháp điều tra khác như: thu thập, bảo quản và xửlý vật chứng; trưng cầu giám định Đối với công tác điều tra tội phạm về môitrường thì hoạt động trưng cầu giám định rất quan trọng, kết quả của hoạt độngnày là chứng cứ quyết định chủ thể có vi phạm các quy định tiêu chuẩn do Nhànước quy định hay không, đồng thời cũng là căn cứ xác định mức độ, hậu quảcủa hành vi vi phạm

- Tiến hành các biện pháp nghiệp vụ hỗ trợ cho hoạt động điều tra nhằmxác định tội phạm như: trinh sát xác minh, nội tuyến, ngoại tuyến,…

* Giai đoạn điều tra tiếp theo nhằm chứng minh tội phạm và người thựchiện hành vi phạm tội

- Bắt đối tượng, là biện pháp ngăn chặn được quy định trong Bộ luật Tốtụng hình sự do những người có thẩm quyền áp dụng đối với bị can, bị cáo,người có hành vi chuẩn bị thực hiện tội phạm rất nghiêm trọng, người đã hoặcđang thực hiện tội phạm khi có đủ căn cứ theo quy định của pháp luật, nhằmngăn chặn tội phạm, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động điều tra, truy tố, xétxử cũng như bảo đảm việc thi hành án

- Khám xét, là một biện pháp điều tra do những người có thẩm quyềntiến hành bằng cách lục soát, tìm kiếm trong người, đồ vật; chỗ ở; chỗ làmviệc; địa điểm; thư tín bưu kiện, bưu phẩm của một người, nhằm phát hiện và