Nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian phát triển kinh tế và sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường cấp tỉnh, (Nghiên cứu mẫu tỉnh Lào Cai)

Vì vậy cần th iết phải tiến h àn h hoạch đ ịnh chiến lược tổ chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bào vệ mòi trường, tạo cơ sở khoa học cho k ế hoạch hóa công tác bảo

TAP CHÍ KHOA HỌC OHQGHN KHTN & CN T.xx, sỗ 4PT 2004

NGHIÊN CỨU HOẠCH ĐỊNH Tổ CHỨC KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ sử DỤNG HỢP LÝ TÀI NGUYÊN,

BÃO VỆ MÔI TRƯỜNG CẤP TÌNH, HUYỆN

( N g h i ê n c ứ u m ẩ u t ỉ n h L à o C a i )

N g u y ễ n C ao H u ầ n

Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG Hà Nội

Đ ặ t v ấ n đ ề

C hiến lược p h á t triển kinh tê - xã hội của nước ta giai đoạn 2001 - 2010 đã được Đại hội Đ ảng lần th ứ IX thông qua là: "Phát triển nh an h , hiệu quả và bền vững,-tăng trưởng kinh t ế di đôi với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường"; C hủ động gắn kết yêu cầu cải th iện môi trườ ng trong mỗi quy hoạch, kê hoạch, chương trìn h và dự án phát triển kin h tế - xã hội, coi yêu cầu về môi trường là m ột tiêu chí qu an trọng d ánh giá các giải pháp p h át triến

Lào Cai là m ột tinh vùng cao biên giới phía bắc của Việt N am , có vị trí chiến lược quan trọng về a n n inh quốc phòng và nằm trong h ành lang k inh t ế quốc t ế Côn Minh (Trung Quốc) - H à Nội - Hải Phòng Tỉnh Lào Cai có nguồn tài nguyên khoáng sản, tài nguyên sinh vật, tài nguyên 'du lịch phong phú và có đặc điểm k h í hậu , thủy văn cùng điều kiện kinh t ế - xã hội rấ t đặc th ù so với các tỉn h m iền núi khác Trong quá trìn h thực hiện công nghiệp hóa - hiện đại hóa, cùng vói sự gia tăn g khai thác các nguồn tài nguyên của tín h nhăm p h á t triển m ạnh kinh t ế - xã hội th ì những vấn đề về môi trư òng ngày càng trở nên bửc xúc, đặc biệt môi trường các khu đô thị - công nghiệp sẽ bị suy thoái, p h á t triển kinh t ế - xà hội sẽ không bền vững Vì vậy cần th iết phải tiến h àn h hoạch đ ịnh chiến lược tổ chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bào vệ mòi trường, tạo cơ sở khoa học cho k ế hoạch hóa công tác bảo vệ môi trvlòng của tỉn h , góp p h ần xây dự ng tin h Lào Cai

ph át triển bền vũng trong tiến trìn h công nghiệp hóa và hiện đại hóa vào nhũ n g th ập kỷ đầu của thê kỳ XXI

1 C ơ sờ lý l u ậ n v ề tổ c h ứ c k h ô n g g i a n k h a i t h á c , s ử d ụ n g h ợ p lý t à i n g u y ê n v à b ảo

vệ m ô i t r ư ờ n g t ỉ n h L à o C ai

Tô’ chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Lào Cai đến năm 2010 dược thực hiện dựa trê n cơ sở lý luận khoa học về tổ chức lãnh thổ, cánh qu an học ứng dụng và thực tiễn của hiện trạ n g nguồn lực tự nhiên, n h â n văn và định hưống p h á t triể n kinh t ế của tỉn h trong mối q uan hệ p h á t triển k inh t ế - xã hội của đất nước thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa

1.1 Một sô lý thuyết p hát triển xét từ góc độ kinh tê lãnh tho

■ Lý thuyết tăng trưởng nội sinh n h ấ n m ạnh đến n ăng lực sàn x u ấ t bên trong của vùng, khà n ăn g chung của các yếu tô đầu vào như tài nguyên th iê n nhiên, vốn, lao động và

công nghệ để xác định năn g lực sản xu ất của lăn h thổ Dựa vào lý th u y ết tă n g trưởng nội sinh, tổ chức không gian k h ai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bào vệ môi trư ờ ng Lào Cai phải dựa vào chính các nguồn lực tự nhiên (đất, rừng, khoáng sản) sẵn có và nguồn lực kinh

t ế - xã hội của tỉn h ở hiện tạ i và tương lai (nguồn lao động, tr í tuệ, khoa học công nghệ, chính sách )

- Lý thuyết tăng trưởng ngoại sinh dựa vào x u ất k hẩu để p h á t triển vùng Sự tản g trường kinh tê tỉn h Lào Cai được xác định bởi việc khai thác các lợi thê tự n h iên của vùng

và sự tăn g trưở ng của cơ sỏ sản x u ấ t - x u ấ t kh ẩu chịu ản h hưởng của mức cầu bên ngoài, từ các vùng khác ở trong nước cũng nh ư từ nước ngoài

- Lý thuyết cực chú trọng vào những lãnh thô’ làm p h á t sinh sự tă n g trư ở ng kinh tế của lãnh thổ, cho rằ n g công nghiệp và dịch vụ có vai trò lớn đối với sự tăn g trư ơ ng của vùng

Lý th uyết cực cùng với lý th u y ế t tru n g tâm đòi hỏi phải p h á t triể n kinh t ế lãn h th ổ theo hướng có trọng điểm Đôì với Lào Cai phải mồ rộng và p h á t triể n các đô th ị, khu công nghiệp và thương m ại (thị xã Lào Cai - Cam Đưòng, Sa Pa, Bảo T hắng, Bắc Hà )

- Lý thuyết (quan niệm) về phát triển và bảo vệ môi trường: Nhiều nghiên cứu đã khảng định trong giai đoạn hiện nay p h át triển kinh tế phải bển vững môi trườ ng và xã hội

Tô chức lản h th ổ p h á t triển công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch và các ngành khác của tỉn h phải chú ý tới bảo vệ môi trường: phòng chông và giảm th iển các tai biến thiên nhiên, giảm th iểu ô nhiễm do các h o ạt động kinh t ế gây ra

1.2 Các nguyên tắc tô chức không gian

Khi thực hiện tổ chức không gian khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi

t r ư ờ n g G ấp t ỉ n h , h u y ệ n p h ả i đ ả m b ả o c á c n g u y ê n t ắ c c ơ b à n s a u : ( i) P h ả i t h ỏ a m ã n n h u c ầ u

về khả năn g tài nguyên và nhu cầu xã hội, đảm bảo lợi ích cho cộng đổng và d ạ t hiệu quả kinh tê xã hội cao; (ii) Đảm bảo tín h phù hợp vối trìn h độ nguồn n h ân lực và trìn h độ khoa học công nghệ; (iii) P hải kiên th iết được các khu n hân (tru n g tâ m đó thị k hu vực ngoại vi)

để tạo nên sửc h ú t k inh tế

1.3 Quy trình và nội dung các bước nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian

N ghiên cứu hoạch đ ịnh tổ chức không gian ph át triển k inh t ế và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trườ ng cấp tỉnh, huyện được tiến hành theo 3 bước sau (hình 1):

- Bước I cần thực hiện 3 nhiệm vụ chính: (1.1) Đánh giá điều kiện tự nhiên và tiềm năng tài nguyên thiên nhiên: từ kết quà điều tra , khảo s á t tiến h ành đ án h giá tiềm nảng sán xu ất các diều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên cho nh ữ n g mục tiêu p h á t triể n kinh

tê (nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch, khai thác khoáng sản, bảo vệ thiên nhiên) Thực chất, dây là đánh giá thích nghi sinh th á i của các đơn vị địa tổng th ể đôì với các loại h ìn h sử dụng

đ ấ t chủ yếu; (1.2) Phân tích tinh hình khai thác tài nguyên và phát triền kinh tế- xã hội: tập

theo lãnh thô’ ở các mốc thời gian q u an trọng, đặc biệt ch ú ý thực trạ n g hiện nay nhằm ph át hiện nhũ n g m ặt hợp lý, những tồn tạ i và những m âu th uẫn; (1.3) Đánh giá hiện trạng và diễn biến môi trường, tai biến thiên nhiên: phải khẳng định được c h ấ t lượng môi trường hiện tại và diễn biến môi trường liên q u an đến hoạt động k h ai thác, sử dụng tài nguyên, phát triển kinh t ế đã nêu ở nhiệm vụ 1.2

Hình 1. Sơ đồ nghiên cứu hoạch định tổ chức không gian p h á t triển kinh tê' và sử đụng hợp

lý tà i nguyên, bảo vệ môi trưòng cấp tỉn h , huyện

- Bước II gồm 2 nhiệm v ụ chính: (II 1) Phân tích quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội của địa phương và (II.2) Dự báo môi trường và tai biến thiên nhiên. K ết quả dự báo sẽ là tài liệu q uan trọng cho việc xem xét lại b ả n quy hoạch p h á t triể n kin h t ế - xã hội đã xây dựng; trong trưòng hợp cầ n th iế t phải điều chỉnh lại cho hợp lý

- Bước III: Đ ịnh hướng tổ chức không gian k h ai thác, sử dụng hợp lý tà i nguyên và bảo vệ môi trườ ng sẽ dược xây dựng trên cơ sở ph ân tích k ế t qu ả nghiên cứu theo các nhiệm

vụ 1.1,1.2, II 1 và 11.2 ỏ bước I và II

2 V ai t r ò c á c n g u ồ n lự c v à c á c v â n đ ề m ô i t r ư ờ n g liê n q u a n đ ế n t ổ c h ứ c k h ô n g g ia n

p h á t t r i ể n k i n h t ế v à s ử d ụ n g t à i n g u y ê n , b ả o v ệ m ô i t rư ờ n g tỉ n h L à o C ai

2.1 Các nguồn lực tự nhiên và kinh tế- xã hội - nhãn văn

Vị trí địa lý: VỊ tr í cửa kh ẩu quốc t ế tạo điều kiện th u ậ n lợi cho tỉn h Lào Cai phát triển thương m ại, d u lịch - dịch vụ với vùng tâ y nam T ru n g Quốc, đồng thòi cũng tạo những thách thức yêu cầu phải đ ầu tu p h á t triển k inh tế, nếu không Lào C ai sẽ không trở th ành thị trường tiê u th ụ , bị ản h hưỏng lôi cuốn và p h ụ thuộc vào nền k inh t ế của tỉn h Vân Nam,

Nguồn lực điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên: Địa hình p hân c ắ t m ạnh mẽ

và có tín h c h ấ t ph ân bậc làm p h â n hóa điều kiện tự nhiên lãn h tho theo đai cao với nhũng

đ ịa h ình đặc th ù độc đáo như đ ỉnh F anxipăng cao n h ấ t Đông Dương; bãi đá cổ H ầu Thào; khu du lịch n ú i Hàm Rồng, T hác Bạc, c ầ u Mây; quần th ể h ang động M ường Vi; thác Sam

Ca thuộc k hu Cốc San K hí h ậ u p hân hóa rõ theo đai cao với các yếu tố nh iệt đới đ an xen á

nh iệt đói, ôn đới trê n n úi, q uan hệ chặt chẽ với địa h ình địa phương, đặc b iệt p h â n hóa theo hướng đông - tây Hoàng Liên Sơn Tài nguyên nước phong p hú (9,5 tỷ m3/nàm ), trong đó tài nguyên nước khoáng có th ể kh ai thác cho mục đích sản xu ất h àng hóa T hổ nhưỡng p hân hóa đa dạn g với 10 nhóm đ ấ t (nhóm đ ấ t đỏ vàng chiếm đa sô' với 45,5% tổng diện tích tự nhiên), đất có độ dốc lốn hơn 15° chiếm 86,7% tổng diện tích Tài nguyên rừ ng phong phú,

độ đa d ạng sinh học cao với nhiều lcài quý hiếm và đặc th ù (1.195 loài thực v ậ t thuộc 550 chi và 154 họ thực v ậ t bậc cao có mạch; 442 loài chim , th ú , bò s á t và ếch nhái), hiện đ ang bị suy giảm do các ho ạt động kh ai thác tài nguyên của cộng đồng dân cư trong khu vực

Nguồn lực kinh tế - xã hội - nhân văn: Dân số Lào Cai là 622.000 ngitòi (năm 2002), phân bô' không đồng đều theo không gian (dân sô' nông thôn chiếm tới 81,37% tổng dân số)

và theo ho ạt động kin h t ế (công nghiệp và xây dựng 5,7%; nông - lâm nghiệp 82,12%; dịch

vụ 9,4%) N hìn chung, lực lượng lao động k h á dồi dào song trìn h độ lao dộng ch ư a cao, tỷ lệ lao động qua đào tạo còn th ấ p (8,2% lao động xã hội có trìn h độ khoa học), dẫn đến những khó kh ăn về khả năn g tiếp cận những tiến bộ khoa học kỹ th u ậ t trong sản xuất

Cơ câu kinh t ế Lào Cai có sự phân hỏa theo ngành và theo lãn h thổ: (i) Cơ cấu kinh tế theo ngành: Lào Cai thuộc nhóm tỉnh có GDP th ấp n h ấ t cả nước, cơ cấu nông - lâm - ngit nghiệp chiếm tối 49,6% (tru n g bình toàn quốc là 23,7%), công nghiệp và xây dựng chiếm 10,5% (toàn quốc 34,3%), địch vụ chỉ chiếm 26,7% (toàn quốc 41,9%); (ii) Cơ cấu kinh tể theo lãnh thổ: 3 tiểu vùng k inh t ế đặc trilng: (1) Tiểu vùng tru n g tâ m gồm th ị xã Lào Cai - Cam Đường và huyện Bảo T hắng, p h á t triển nông nghiệp th âm canh, công nghiệp, du lịch và ngoại thương (2) Tiểu vùng tả n gạn sông Hồng và lưu vực sông C hảy gồm các huyện Mưòng Khương, Bấc Hà, Si Ma Cai và Bảo Yên là vùng cây ăn quả á n h iệ t đới đặc sản với phương thức sản x u ấ t nông nghiệp đã b ắ t đầu có tính chất hàng hóa (3) Vùng hữu ng ạn sông Hồng

và lưu vực sông Đà, nền k inh t ế nông nghiệp vẫn còn m ang n ặng tín h tự cung tự cấp, là vùng cây đặc sản đậc hữ u Lào Cai (lê, đào, dược liệu, chè tuyết) cùng những ưu th ế về kinh

t ế du lịch sinh th á i và n ghỉ dưỡng

Các nguồn lực được p h â n tích ở trê n có những vai trò riêng đối với việc p h á t triển kinh t ế - xã hội và qu an hệ m ậ t th iết không tách ròi nhau VỊ trí địa lý đặc th ù và tài nguyên th iên nhiên đa d ạng của Lào Cai giữ vai trò là nguồn lực cơ sở, d ân cư và nguồn lao động có vai trò là nguồn lực th en chốt, đường lối p h á t triển k inh t ế - xã hội có vai trò định hướng các nhiệm vụ tro n g thòi kỳ chiến lược (2000 - 2010) Mặc đù còn n h iều h ạn chế

n h ư n g cơ câu kinh t ế theo n g à n h là nguồn lực th ú c dẩy tíc h cực cho p h á t triển nền kinh t ế -

xã hội theo hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa, sớm b ắ t kịp tốc độ p h á t triế n của ca

nước Ngoài ra cơ sớ v ậ t chấl kv th u ậ t có vai trò n h ấ t định, th ể hiện ỏ chỗ tạo điểu kiện

th u ậ n lợi hay gây khó k h ăn cho sự ph át triển k inh tê tinh Lào Cai

2.2 Các ván đê bảo vệ môi trường chủ yếu cẩn được quan tám trong sử dụng tài

n g u y ê n v à p h á t tr iể n k i n h té

Q uá trìn h sử dụng tài nguyên và p h á t triển kinh t ế tỉnh Lào Cai làm nảy sinh một sô’ vấn dề môi triíờng chủ yêu sau: (i) Bảo vệ tài nguyên rừng và đa dạng sinh học: Lào Cai là nơi có địa hình cao vối đinh F anxipàng cao n h ấ t Đông Dương, là vùng đ ầu nguồn của lưu vực sông Hồng T rong vùng có nhiều loài dộng, thực v ậ t quý hiếm , hiện tại đ ang bị suy thoái, vi vậy cần có chiến lược p h át triển và bào vệ rừng phục vụ cải th iện hệ sinh thái, cải thiện môi trườ ng đất, nước, không khí và giảm thiểu tai biến thiên nhiên; (ii) s ử dụng hợp

lý và có hiệu quả tài nguyên đất: Do sự phân hóa sâu sắc của địa h ình m iền núi, nên ít có

m ật bằng rộng lớn để sản x u ấ t nông nghiệp với việc áp dụng các công nghệ tiên tiến Việc

p h á t triển các loại h ìn h sử dụng đ ất nông nghiệp phụ thuộc nhiêu vào điểu kiện tự nhiên của tinh Vì vậy cần phái đ án h giá và hoạch định không gian hợp lý p h á t triển nông nghiệp (lúa nước, ruộng bậc thang, cây công nghiệp dài ngày, cây ă n quả á n h iệ t đới ); (iii) Ngăn ngừa các tai biên thiên nhiên: các hiện tượng xói mòn đất, trư ợ t lờ, xói lở bò sông, lũ quét, lù bùn c á t thường xảy ra ở Lào Cai Đây là nhũng hiện tượng xảy ra trong không gian vào m ùa

m ưa vừa do nguyên nh ân tự nhiên, vừa do hoạt động kinh t ế của con người; (iv) Giảm thiểu các nguồn ô nhiễm môi trường: các nguồn gây ô nhiễm môi trường chủ yếu t.ừ hoạt động khai thác và c h ế biến khoáng sản, sản xu ất nông nghiệp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, công nghiệp chê biến nông sản và các hoạt động đô thị

3 Đ ịn h h ư ớ n g t ổ c h ứ c k h ô n g g ia n k h a i th á c h ợ p lý t à i n g u y ê n t h i ê n n h iê n

v à b ả o v ệ m ô i t r ư ờ n g t ỉ n h L ào C ai

T rẽn cơ sd p hân tích hiện trạn g và các chiến lược p h á t triển kinh t ế xã hội của tỉnh, có thể đưa ra hoạch đ ịnh chiến lược tổ chức không gian sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ mói trường tỉn h Lào Cai, bao gồm các không gian ưu tiên p h á t triển nông nghiệp, phòng hộ

và báo tồn, khai thác khoáng sản, m ạng lưới không gian đô thị - công nghiệp và tuyến trục

p h át triển kinh tế, không gian bảo vệ và qu ản lý môi trường K ết q u ả được th ể hiện trên bản dồ tổ chức không gian tỳ lệ 1:100.000

3.1 Tô chức không gian ưu tiên phát triển nông nghiệp

Dựa vào tiềm n ăng tự nhiên và n hu bầu sinh th á i cây trồng, đồng thời p hân tích nhu cầu của xã hội và th ị trườ ng có th ể hoạch định các không gian ưu tiên p h á t triể n m ột sô' loại hình sử dụng đ ấ t đai trong nông nghiệp như sau:

- Không gian ưu tiên trồng lúa nước và hoa màu vùng thấp: bô' tr í ở nơi th ấp , có địa

h ìn h tư ơ n g đ ố i b ằ n g p h ả n g (các t h u n g lũ n g SUÔI, th u n g lũ n g sô n g H ồ n g ), có n g u ồ n c u n g c ấp

- Không gian ưu tiên phát triển ruộng bậc thang: Phương th ứ c canh tác ruộng bậc

th ang ỏ Lào Cai là m ột phương thức t ấ t yếu và hợp lý cà trê n phương diện tự nhiên, k inh tê

- xã hội và n h ản văn c ỏ th ể p h á t trien ruộng bậc th ang trê n sưòn dốc và trên sườn tích tụ Ruộng bậc th ang có c h ấ t lượng tốt và bền vững hơn cá là trê n các sườn bào mòn xâm thực với nền đá vũng chắc, tôt n h ấ t là trê n các đá g ra nit Còn trê n các sườn tích tụ deluvi th tiặ n lợi về nước ngầm tần g m ặt, độ dô’c không lớn nên có khả n ăn g tă n g kích thước chiểu rộng của ruộng; tuy n h iên lại phái chú ý tới quá trìn h trượ t lở nếu q u ả n lý dòng cháy không tốt

Hình 2. Sơ đồ tổ chức không gian khai thác hợp lý tà i nguyên th iên nhiên

và bào vệ môi trườ ng tìn h Lào Cai

- Không gian hoạch định chuyển đổi nương rẫy thành nương bậc thang trên sườn núi:

Hiện nay, trẽ n các sườn n úi, đồi, diện tích sán x u ấ t nương rẫ y củ a đồng bào còn khá lớn Đê dịnh canh, thâm canh, chông thoái hóa d ất, nân g cao năn g s u ấ t cây trồng cần chuyển đối míơng th à n h ruộng bậc th an g cho đồng bào d ân tộc (H'Mông, ) vối m ục đích định canh,

• Khóng gian ưu tiên phát triển cây án quả á nhiệt đới (chủ yếu là nhản, vải, xoài):

Tập tru n g p h á t triển ở những địa hình có độ dốc không lớn thuộc các huyện Bảo Thắng, Cam Đường, Văn Bàn

- Không gian ưu tiên phát triển cày ăn quả nhiệt đă đai thấp có mùa đông lạnh: tập tru n g p h á t triển ỏ th ị xã Lào Cai

• Không gian ưu tiên phát triển rau xanh và hoa đai trung binh ẩm và rét: T rung tâm

là Sa Pa và thị xã Lào Cai Các loại sàn phẩm ch ủ đạo là hoa lan, hoa hồng, hoa cúc và các loại hoa có nguồn gốc ôn đới

• Không gian ưu tiên phát triển cày công nghiệp (chè): 0 vùng đồi dốc với độ cao lớn ưu tiên ph át triển tậ p tru n g chè T uyết San (B át Xát, Mường Khương, Bào T hắng, Bảo Yên)

- Không gian kết hợp trồng cáy dược liệu dưới tán rừng đai trung bình và đai cao: tập tru n g ỏ các huyện Sa Pa, B át X át, Văn Bàn

• Không gian ưu tiên phát triển căy ăn quả ôn đới đai cao rét ■ ẩm: V ùng ưu tiên chuyên canh cây ă n q u ả ôn đới đai cao: lê, đào, hồng ở Sa Pa; m ận, mơ, lê ở Bắc Hà, Mưòng

K hư ơng

3.2 Tổ chức không gian ưu tiên phòng hộ và bảo tồn

Không gian líu tiên p h á t triển lâm nghiệp phòng hộ và bảo tổn ở Lào Cai được hoạch định theo các hướng sau:

• Không gian hoạch định vườn quốc gia (VQG Hoàng Liên) - Sa Pa và k hu bảo tồn thiên nhiên dự kiến (khu bảo tồ n Văn Bàn - khoảng 30.000 h a và khu bảo tồn Bảo T hắng - khoáng 10.000 ha)

• Không gian hoạch định vùng đệm vườn quốc gia và báo tổn thiên nhiên: thuộc phạm

vi các xã ven vùng lõi của VQG và khu bảo tồn N hững xã này cần được quy hoạch và được

hỗ trợ vể mọi phương diện tà i chính, kỹ th u ậ t, giáo dục và giao trác h nhiệm cho cộng đồng phải tự quàn lý nguồn tà i nguyên bào đảm cho p h á t triển bền vững

- Không gian khoanh nuôi và tái sinh rừng phòng hộ đấu nguồn: Khoanh nuôi tái sinh tậ p tru n g ở những khu vực có khả n ăn g tá i sinh lớn, đã h ình th àn h những trà n g cây tiên phong n hư S au sau, Vôì thuốc, M àng tang, T h àn h ngạnh, T hảo táu những nơi có khả năng truyền giống cây rừ n g (nơi còn cỏ rừ ng và sự có m ặt của các cây non của rừng ) Khoanh nuôi làm giần rừng đôi vói các rừ n g non, rừ ng nghèo chủ yếu băng các biện pháp lâm sinh, kết hợp với bảo vệ và p h á t động q u ần chúng trong công tác khuyến lâm của địa

ph ư ơ ng

- Không gian ưu tiên trống rừng nguyên liệu và cải thiện môi trường: Rừng trồng cần dược ưu tiên p h á t triển cà tr ê n các điều kiện đ ấ t đai không th u ậ n lợi cho tá i sinh rừng hoặc

ờ những nơi cao, dóc n h ư ng tầ n g dầy đ ấ t lớn, tù y theo đặc điểm của các cảnh qu an mà giông

• Không gian ưu tiên phát triển lâm viên và phát triển sinh thái: dựa trê n tiềm năn g

tự nhiên (vốn rừ ng nguyên sinh, ) và sự th u ậ n lợi về cơ sỏ hạ tầng

- Không gian ưu tiên xày dựng hổ chứa nước đa mục tiêu - dự trữ, cấp nước, ngừa lù

và khai thác thủy năng: Điều kiện tự nhiên đặc th ù của tin h Lào Cai địa h ìn h phản cát

m ạnh, lượng m ưa lốn và tậ p trung, các diện tích cần tưới tiêu nhò nằm p h ân tá n n ên chỉ xây dựng các hồ chứa nước quy mô nhỏ ở những vị trí của địa h ình thung lũng có điểu kiện

th u ận lợi, cần th iế t hoạch định xây dựng các hồ chửa với n h iều chửc năng: dự trữ và cung cấp nước tưới cho nông nghiệp vào m ùa khô, cho công nghiệp và sinh hoạt; tích thủy nhằm ngăn ngừa lũ xảy ra ở các th u n g lũng vùng thấp

Các vùng dự kiến cần xây dựng hồ chứa nước bao gồm khu vực sơn nguyên Mường Khương - Bắc Hà; các dải gò đồi thoải dọc th u n g lũng sông Hồng, Bản Phiệt - Bảo Yên; các

hồ chửa nước k hu vực Bắc H à - Mưòng Khương Vùng ưu tiên các công trìn h th ủ y điện thứ hai là vùng dọc th u n g lũng sông Hồng, cụ thế' khu vực tập tru n g hồ chửa là các suối nhỏ phía tây Văn Sơn, khu vực K hánh Yên

3.3 Tô chức không gian khai thác và chẽ biến khoáng sản

Tiềm n ăng khoáng sàn của Lào Cai hiện còn rấ t lớn, đa sô’ chua được th ảm dò kỹ và chưa khai thác Vi vậy, trong những năm tối ph ải đav m ạnh công tác thăm dò, khai thác và chê’ biên khoáng sản Trọng tâm của lĩnh vực này tậ p tru n g vào: (i) Khai thác và ch ế biến apatit: khu vực Cam Đường: (ii) Khai thác đồng Sin Quyền; (iii) Khai th ác q u ặn g s ấ t Quý Sa; (iv) Khai thác mò quặng khác: mỏ sắt Kíp Tưóc (Cam Đường), mò s ắ t Bản Vược (Bát Xát), mỏ vàng và đá quý Bão Yên, mỏ graphit N ậm Thi, mỏ cao lanh Sơn M ãn, B án Phiệt

Má Cha Ngoài ra, cần cỏ phương án khai thác các nguyên liệu khoáng khác n h u fenspat, thạch anh, pyrit

3.4 Tô chức mang lưới không gian đô thi, khu công nghiệp vả tuyên true phát triển kinh tể

1 Không gian phát triển hệ thống đô thị

Trước hết là nâng cấp th ị xà Lào Cai, c h u ẩ n bị các điểu kiện cần th iế t đề trong thời gian tới, thị xã này sẽ trò th à n h th à n h phô của m ột tỉn h biên giới miền núi phía Bắc, ph át triển tương xứng vỏi các th à n h phô biên giới của các nước lâ n cận Hình th à n h m ạng lưới thị trấ n dược coi như n h ữ ng đô th ị vệ tin h cho th ị xã Lào Cai có sức h ú t và ản h hưởng kinh tế đôì với các vùng khác trong tinh: nân g cấp các th ị trấ n P hố L u, P hố Ràng, K hánh Yên, Bắc

Hà, Sa Pa để thực sự trờ th à n h các tru n g tóm k inh tế, chính trị và văn hóa của các huyện

C huẩn bị điểu kiện đ ầu tư xây dựng, n ân g cấp các huyện lỵ Mường Khương, B át X át, Si Ma Cai trở th àn h thị trấ n H ình th à n h hai thị trấ n ở những khu công nghiệp mới là Sin Quyển

và Quý Sa

2 Không gian phát triển các khu công nghiệp

Khu công nghiệp Lào Cai - Cam Đường đitợc xâv dựng và p h á t triển th à n h khu công

khoáng sản, nông lâm sản, sản x u ấ t vật liệu xây dựng, cơ kim khí, h àng tiêu dùng may mặc : K hu công nghiệp Phô Lu - Tảng Loỏng: s ả n phẩm chính là quặng a p a tit tinh chế; Khu công nghiệp S in Quyên: p h á t triển công nghiệp khai thác và chê biến đồng; Khu công nghiệp Quý Sa: bao gồm thị trấ n K hánh Yên và các khu vực lân cận, hướng chính là khai thác và tuyển q u ặn g sắt T rong tương lai, các khu công nghiệp này cần bố tr í thêm công nghiệp sán x u ât h àn g tiêu d ù n g và ch ế biến lâm sán

3 Không gian phát triển kinh tê theo các tuyến trục quan trọng

Các tuyến trụ c ở trong t h ế liên kết k inh t ế giữa các huyện trong tin h và giữa Lào Cai vỏi các tỉn h thuộc trụ c kinh tê sông Hồng:

• Trục kinh tế động lực dọc sông Hổng: được h ình th àn h dọc th eo sông Hồng, kéo dài

từ T rịnh Tường - S in Quyền (B át Xát) qua th ị xá Lào Cai - C am Đường - Bảo T hắng xuống đến Báo Yên với xương sông là tu yến đưòng bộ, dường sắt, đường sông gắn liền với các tỉnh tru n g du và đồng bằng sông Hồng

Ngoài trục k inh t ế động lực sông Hồng, ỏ Lào Cai sẽ h ình th à n h 3 tu yến p h á t triển kinh t.ế khác:

- Tuyến phát triển kinh tế Dương Quỳ - Bảo Yên: gán liền vói khu khai thác s ắ t Quý

Sa (Vàn Bàn) và các vựa lúa lỏn của tỉnh như M inh Lương, Dương Quỳ, Võ Lao, N ghĩa Đô Sau khi mỏ s ắ t Q uý Sa đi vào khai thác, tu yến p h á t triển kinh t ế phía nam này sẽ có điều kiện ph át triển m ạn h các cơ sờ h ạ tầng

- Tuyến phát triển kinh tế Lào Cai - Sa Pa: sẽ được h ình th à n h nhằm khai thác tốt tiềm năn g dịch vụ d u lịch và cây ăn quả, cáy đặc sàn

• Tuyến phát triên kinh tế Bắc Hà - Phô Lu (Bảo Thắng): nối liền p hần lãnh thô phía dông của tỉn h với trụ c kinh t ế động lực T ru n g tâm p h á t triển kinh t ế Bắc Hà trong tương lai sẽ nằm trong vùng chuyên canh cáy ă n quả ôn đới lớn n h ấ t của tỉnh Tại tru n g tâm này

sẽ được đầu tư p h á t triển m ạnh cho sản x u ấ t và c h ế biến cây ă n quả

N hư vậy, hai tuyến p h á t triển kinh t ế Diíơng Quỳ - Bảo Yên (nằm ở phía nam ) và thị

xã Lào Cai - Sa P a (nâm ở p h ía tây bắc) được nôì vối trục động lực sông Hồng ờ phía bắc và phía nam , sẽ tạo n ên m ột hệ thống liên hoàn tu yến ph át triển kinh tế ph ân bố khá hợp lý

tr ê n lã n h thố' tỉn h H ệ th ô n g t u y ế n p h á t t r i ể n n à y sẽ là đ ộ n g lự c v à cơ sở đ ể th ú c đ ẩ y các

vùng kinh tê khác trong tỉn h p h á t triến

3.5 Tô chức không gian bảo vệ và quản lý môi trường

Nội dung của tổ chức không gian bảo vệ và q u ản lý môi trườ ng ở Lào Cai gồm:

- H oàn th iện hệ thông vườn quốc gia và khu bảo tồn th iên nhiên

- Không gian ngăn ngừ a, giảm th iể u ta i biến th iên n h iên (không gian ngăn ngừa trượt đ ấ t và dồ lở; giảm th iểu xói mòn và lũ quét; chông s ạ t lở bờ sông)

1 Hoàn thiện hệ thông các khu bảo tồn thiên nhiên

Diện tích VQG Hoàng Liên - Sa P a chỉ chiếm khoảng 10% diện tích dãy Hoàng Liên (ước tính dày Hoàng Liên có khoảng 208.000ha) và bằng 2,5% diện tích tự n h iên tỉnh Lào Cai Đảy là điều chưa hợp lý vì còn nhiều khu rừng thuộc dãy Hoàng Liên và ngoài dãy Hoàng Liên củng cần đitợc báo vệ như vậy M ặt khác, thực t ế cho th ấy các k h u vực xung quanh VQG luôn bị tác động của con người và thiên nhiên, bản th â n VQG cùng bị tác động

m ạnh Vì vậy, việc hoàn th iện hệ thống các vườn quốc gia và đi đôi với nó là h oàn thiện bộ

m áy quàn lý là những vấn để cần được xem xét giải quyết, b ằng các biện pháp:

- Mở rộng phạm vi VQG Hoàng Liên: Vườn Quốc gia này bao gồm p hần lớn diện tích rừng thuộc dãy Hoàng Liên cúa 3 tỉn h L ai C hâu, Lào Cai, Yên Bái, thuộc các huyện Than Uyên, Phong Thố' (Lai C hâu), Sa Pa, V ăn Bàn (Lào Cai) và có th ể một p h ần diện tích Mù Căng Chải (Yên Bái), có diện tích trê n 70.000ha Thực hiện phương án n ày có n h iều th uận lợi: với quy mô lớn, thuộc sự qu ản lý của T ru n g ương nên có sự chỉ đạo kịp thời củ a Bộ Nông nghiệp và P h át triển nông thôn, sự q uàn lý điều hàn h thống n h ấ t của một ban q u ản lý, đặc biệt sự đầu tư sẽ có n h iều th u ậ n lợi hơn, được d ầu tư trực tiếp từ T ru n g ương n ên đáp ứng tốt các nhu cầu của công tác qu ản lý, đồng thòi có điểu kiện th u h ú t các nguồn hỗ trợ khác

- T hành lập mới Khu bảo tồn th iên nhiên Báo T hắng, diện tích khoảng 10.000 ha thuộc các xã Bản c ầ m , Phong H ái, Phong Niên (Báo Thắng) và xâ Cốc Ly (Bắc Hà) vối thám thực vật đặc trư n g cho vùng cảnh q u an núi đá vôi

2 Không gian ngăn ngừa tai biến thiên nhiên

P hân tích hiện trạn g tai biến trư ợ t lở, xói mòn và dựa vào bán đồ địa mòi trườ ng đã hoạch định các không gian ngăn ngừa, giảm th iểu tai biến thiên nhiên: không gian ngăn ngừa trượ t đ ấ t và đổ lờ; giảm th iểu xói m òn và lũ quét; chống s ạ t lở bò sông

3 Không gian phòng chống và giầm thiểu ô nhiễm môi trường

0 các khu công nghiệp khai thác khoáng sản apa tit Lào Cai, quặng đồng Sin Quyển

và các khu đô thị lớn Lào Cai - Cam Đưòng đã nảy sinh nhiều vấn để môi trưòng như ô nhiễm không khí, ô nhiễm tiếng ổn, ô nhiễm phóng xạ ; còn ờ những ndi sản xu ất nông nghiệp, thâm canh nãv sinh vấn đê õ nhiễm môi trường đất do sứ dụng phàn hóa học và thiiõc bào vệ thực vặt Vì vặy, cần có biện pháp phòng chống và giảm thiểu ô nhiễm môi triíòng

K ế t lu ậ n

Tô chức không gian p h á t triển k in h tê và sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường cấp tỉn h , huyện là m ột hướng ứng dụng thực tiễn củ a khoa học địa lý Đây là công trin h đầu tiên nghiên cứu theo hưống này nên cơ sỏ lý luận của nó sẽ dần được hoàn thiện Kết quá nghiên cứu là tài liệu q u an trọng cho hoạch định chiên lược phát triển kinh té gắn với sú dụng hợp ]ý tài nguyên và bào vệ môi trường tính Lào Cai

* Công trinh này được hoàn thành nhờ sự hỗ trợ kinh phi của Chương trình nghiên cứu khoa học cơ bản giai đoạn 2004-2005, đề tài mã sô' 742704 và đề tài đặc biệt QG.02.15,