Dạy giải bài tập hình học bằng phương pháp tọa độ để phát triển năng lực tự học cho học sinh Trung học phổ thông

Dạy giải bài tập hình học bằng phương pháp tọa độ để phát triển năng lực tự học cho học sinh Trung học phổ thông Bùi Văn Lượng Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS Chuyên ngành: Lí luậ

Dạy giải bài tập hình học bằng phương pháp tọa độ để phát triển năng lực tự học cho học

sinh Trung học phổ thông

Bùi Văn Lượng Trường Đại học Giáo dục Luận văn ThS Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học

Mã số 60 14 10 Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Minh Tuấn

Năm bảo vệ: 2013

Abstract Làm rõ cơ sở lí luận về tự học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển

của năng lực tự học Nghiên cứu mục tiêu, nội dung chương trình và sách giáo khoa Hình học 12 nâng cao Nghiên cứu cách biên soạn một chương trình tự học toán Trực tiếp hướng dẫn học sinh trung học phổ thông học chương trình tự học đã soạn Đề xuất phương án xây dựng, biên soạn chương trình tự học một số nội dung trong chương trình Hình học Tiến hành thực nghiệm sư phạm đối với phương án đề ra

Keywords Hình học; Phương pháp tọa độ; Năng lực tự học; Phương pháp dạy học

Content

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống và làm việc trong xã hội có công nghệ thông tin phát triển nhanh như vũ bão Cứ sau một thời gian ngắn, khối lượng kiến thức lại tăng lên gấp bội Đồng thời, cuộc sống luôn đòi hỏi con người không ngừng mở rộng sự hiểu biết Để thực hiện một hoạt động nào đó, con người không những phải tái hiện những tri thức sẵn có, sử dụng những kĩ năng sẵn có, mà còn cần những tri thức mới, kĩ năng mới Không một nhà trường nào có thể dạy đủ và dạy hết tri thức cho học sinh Để người học có thể cập nhật được tri thức của nhân loại, hoạt động đạt hiệu quả và tiếp tục học ngay cả khi không còn ngồi trên ghế nhà trường thì cần phải được rèn luyện năng lực tự học thường xuyên

Nâng cao năng lực tự học để người học có thể tự học trong suốt cả cuộc đời là một trong những mục đích của toàn bộ quá trình dạy học, đối với tất cả các môn học Do vậy mục tiêu quan trọng hàng đầu chi phối quá trình giảng dạy của mỗi giáo viên chính là làm sao để hình thành được năng lực tự học cho học sinh

Muốn vậy, quá trình dạy học phải bao hàm cả mục đích dạy học để học sinh tự học, phải biến quá trình dạy học thành quá trình tự học Điều 4 khoản 2 Luật giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1998 ghi rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát

huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng năng lực tự

học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” Muốn phát triển trí sáng tạo, cần chú trọng để

học sinh tự lực khám phá kiến thức mới, phải dạy cho học sinh phương pháp học, mà cốt lõi

là phương pháp tự học Chính thông qua các hoạt động tự lực, được giao cho từng cá nhân hoặc cho nhóm nhỏ, tiềm năng sáng tạo của mỗi học sinh được bộc lộ và phát huy Người giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học, rèn luyện năng lực tự học cho học sinh, để rút ngắn thời gian học tập trên lớp mà vẫn đạt hiệu quả cao Dạy học tự học là một hình thức dạy học hiện đại không chỉ phù hợp với đối tượng học sinh giỏi mà còn có thể mở rộng với tất cả các học sinh

Phương pháp tọa độ trong không gian là một trong những công cụ giải toán không gian quan trọng nó cho phép học sinh tiếp cận những kiến thức hình học phổ thông có hiệu quả, tổng quát, có thể không cần đến vẽ hình Nó có tác dụng tích cực trong việc phát triển tư duy sáng tạo, trừu tượng, năng lực phân tích, tổng hợp, Hơn nữa, nội dung chương “Phương pháp tọa độ trong không gian” là một trong những nội dung quan trọng của hình học 12 Những năm gần đây, nội dung này thường xuyên xuất hiện trong các kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông và trong các kỳ thi Cao đẳng, Đại học, Trung học chuyên nghiệp Tuy nhiên,

số lượng tiết học trên lớp còn ít, nhiều học sinh chưa biết cách tự học hiệu quả

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tôi đã quyết định chọn đề tài: “ Dạy giải bài tập

hình học bằng phương pháp tọa độ để phát triển năng lực tự học cho học sinh trung học phổ thông ” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu

Trong lịch sử phát triển của nền giáo dục Việt Nam, hoạt động tự học thực sự được phát động, nghiên cứu nghiêm túc và triển khai rộng rãi từ khi nền giáo dục cách mạng ra đời (1945) Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa là người khởi xướng vừa là người nêu cao tấm gương sáng ngời về tinh thần và phương pháp tự học Người đã từng khẳng định: “Phải biết tự động học tập”; “Học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học nhân dân, không học nhân dân là một

thiếu sót rất lớn” Bàn về việc học, Bác Hồ đã viết trong cuốn “Sửa đổi lề lối làm

việc”: “Cách học tập, phải lấy tự học làm cốt, phải biết tự động học tập ” Như vậy, có thể

thấy Người rất quan tâm đến việc tự học của mỗi cán bộ, mỗi cá nhân

Vấn đề tự học đã được đề cập, nghiên cứu từ lâu trong lịch sử giáo dục Hoạt động tự học của người học đã được quan tâm nghiên cứu sâu sắc Tuy nhiên đến thời điểm hiện tại ở Việt Nam việc xây dựng chương trình tự học và hướng dẫn học sinh học chương trình đó một cách cụ thể và chi tiết là chưa nhiều người làm được

3.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm các biện pháp rèn luyện năng lực tự học cho học sinh, thông qua dạy học nội dung phương pháp tọa độ trong không gian trong chương trình lớp 12 trung học phổ thông

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu được đề ra như sau:

- Làm rõ cơ sở lí luận về tự học và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của năng lực tự học

- Nghiên cứu mục tiêu, nội dung chương trình và sách giáo khoa Hình học 12 nâng cao

- Nghiên cứu cách biên soạn một chương trình tự học toán

- Trực tiếp hướng dẫn học sinh trung học phổ thông học chương trình tự học đã soạn

- Đề xuất phương án xây dựng, biên soạn chương trình tự học một số nội dung trong chương trình Hình học

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm đối với phương án đề ra

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh và giáo viên toán trường trung học phổ thông A Hải Hậu-Nam Định, trường trung học phổ thông Giao Thủy – Nam Định

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Xây dựng một chương trình tự học và phương pháp hướng dẫn học sinh học chương

trình đó một cách tích cực, chủ động và sáng tạo

5 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về nội dung: Do điều kiện thời gian có hạn nên đề tài chỉ tập trung nghiên cứu dạy giải bài tập hình học bằng phương pháp tọa độ trong không gian lớp 12 nâng cao (hình học phương pháp tọa độ trong mặt phẳng lớp 10 không đề cập ở đây) để phát triển năng lực tự học của học sinh trung học phổ thông

- Phạm vi về đối tượng thực nghiệm: Việc thực nghiệm sư phạm tiến hành ở hai trường trung học phổ thông tỉnh Nam Định, Trường trung học phổ thông A Hải Hậu – Nam Định, Trường trung học phổ thông Giao Thủy – Nam Định

- Phạm vi về thời gian: Trongnăm học 2012- 2013

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được một chương trình tự học bài tập Hình học bằng phương pháp tọa

độ cho học sinh trung học phổ thông song hành với chương trình khung của Bộ Giáo dục-Đào tạo và hướng dẫn học sinh tự học chương trình đó thì sẽ giúp cho học sinh nắm bắt được các kiến thức một cách chủ động, có điều kiện để củng cố, khắc sâu các kiến thức đã học đồng thời tìm tòi và phát hiện ra các phương pháp giải hay, cách tổng kết và khái quát được vấn đề

7 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu sau:

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết (phương pháp phân tích, tổng hợp, lý luận, mô hình hóa, chuyên gia ) Nghiên cứu các tài liệu lý luận (triết học, giáo dục học, tâm lý học và lý luận dạy học môn toán), nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách giáo viên và một số sách tham khảo, tạp chí

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn (phương pháp điều tra, quan sát, phỏng vấn, thực nghiệm sư phạm, ) Phỏng vấn, điều tra, thu thập ý kiến giáo viên, học sinh về thực trạng dạy học Hình học ở trường phổ thông; Nhận thức về phương pháp tự học của học sinh và kĩ năng hướng dẫn học sinh tự học của giáo viên Tổng kết kinh nghiệm của những nhà nghiên cứu, giáo viên giàu kinh nghiệm

- Nhóm phương pháp xử lí thông tin (phương pháp thống kê toán học trong nghiên cứu khoa học giáo dục, ) nhằm bước đầu kiểm tra tính khả thi và tính hiệu quả của biện pháp được đề xuất trong luận văn

8 Điểm mới của luận văn

Xây dựng được chương trình tự học giải bài tập hình học bằng phương pháp tọa độ và hướng dẫn học sinh học chương trình đó một cách cụ thể và chi tiết

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu

Chương 2: Xây dựng chương trình và thực hành hướng dẫn học sinh tự học Bài tập hình học phương pháp tọa độ trong không gian lớp 12 trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Reference

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Trần Thị Vân Anh (2008), Phương pháp giải toán tự luận hình h ọc giải tích 12 Nxb Đa ̣i

học Quốc Gia Hà Nội

2 Nguyễn Quang Cẩn (2005), Tâm lí học đại cương Nxb Đại học Quốc Gia Hà Nội

3 Đậu Thế Cấp, Trần Minh Giớ i, Nguyễn Văn Quý (2008), Tuyển tập các bài toán hay và

khó hình học tự luận và trắc nghiệm 12 Nxb Đa ̣i ho ̣c Quốc Gia thành phố Hồ Chí Minh

4 Nguyễn Hữu Châu (2004), Những vấn đề cơ bản về chương trình và quá trình dạy học

Nxb Giáo dục, Hà Nội

5 Văn Như Cương, Phạm Khắc Ban, Lê Huy Hùng, Tạ Mân (2008), Bài tập hình học

nâng cao 12 Nxb Giáo dục, Hà Nội

6 Vũ Cao Đàm (2009), Giáo trình Phương pháp luận nghiên cứu Khoa học Nxb Giáo dục,

Hà Nội

7 G Polya (1995), Sáng tạo toán học Nxb Giáo dục, Hà Nội

8 G Polya (1997), Toán học và những suy luận có lí Nxb Giáo dục, Hà Nội

9 G.Polya (1995), Giải một bài toán như thế nào Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Ngô Long Hậu, Mai Trường Giáo (2008), Tổng hợp kiến thức cơ bản và năng cao hình

học 12 Nxb Đa ̣i ho ̣c sư pha ̣m, Hà Nội

11 Nguyễn Thái Hoè (2001), Rèn luyện tư duy qua việc giải bài tập toán Nxb Giáo dục, Hà

Nội

12 Đỗ Mạnh Hùng, Phan Thị Luyến, Nguyễn Lan Phương (2008), kiểm tra, đánh giá kết

quả học tập hình học 12 Nxb Giáo dục, Hà Nội

13 Nguyễn Bá Kim (2007), Phương pháp dạy học môn Toán Nxb Đại học Sư phạm, Hà

Nội

14 Lê Đức Ngọc (2003), Bài giảng đo lường và đánh giá thành quả học tập Nxb Đại học

Quốc Gia Hà Nội

15 Nguyễn Tuấn Quế, Bùi Anh Tuấn, Tuấn Điệp (2009), Ôn kiến thức, luyê ̣n kỹ năng giải

các dạng toán quan trọng về hình học Nxb Đa ̣i ho ̣c Sư Pha ̣m, Hà Nội

16 Đoàn Quỳnh, Văn Như Cương, Phạm Khắc Ban, Lê Huy Hùng, Tạ Mân (2008), Hình

học nâng cao 12 Nxb Giáo dục, Hà Nội

17 Đoàn Quỳnh, Văn Như Cương, Phạm Khắc Ban, Lê Huy Hùng, Tạ Mân (2008), Hình

học sách giáo viên 12 nâng cao Nxb Giáo dục, Hà Nội

18 Đào Tam (2007), Phương pháp dạy học hình học ở trường THPT Nxb Đa ̣i ho ̣c Sư Pha ̣m

Hà Nội

19 Nguyễn Thế Tha ̣ch, Nguyễn Hải Châu, Phạm Đức Quang, Nguyễn Thi ̣ Quý Sửu, Hà

Xuân Thành (2008), Câu hỏi và bài tập theo chuẩn kiến th ức kỹ năng hình học 12 Nxb Đa ̣i

học Sư Phạm, Hà Nội

20 Nguyễn Cảnh Toàn (1998), Tập cho học sinh giỏi toán làm quen dần với nghiên cứu

toán học Nxb Giáo dục Hà Nội

21 Trần Vinh (2008), Thiết kế ba ̀ i giảng hình học 12 Nxb Hà Nô ̣i