luận văn đại học sư phạm Rèn luyện tư duy phê phán cho học sinh thông qua dạy học Toán 4

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề hình thành và rènluyện TDPP cho HS thông qua dạy học Toán 4, từ đó đề xuất một số biệnpháp nhằm rèn luyện TDPP cho HS

MỞ ĐẦU

1 LÝ do chọn đề tài

Xu thế phát triển của thời đại đã ảnh hưởng sâu sắc, toàn diện đến ngành giáo dục Nó đòi hỏi nhà trường phải đào tạo ra những con người cónăng lực sáng tạo Tuy nhiên, tư duy sáng tạo chỉ có được trên cơ sở TDPP

để tiếp nhận vấn đề có chọn lọc, đánh giá đúng mức và vận dụng linh hoạt

Tri thức của loài người đang tăng nhanh về số lượng lẫn chất lượng,nên nhà trường không thể cung cấp tất cả những thông tin cho người học

Vì vậy, người học còn phải biết tiếp nhận nhiều thông tin khác nhau từ bênngoài Đồng thời, để các nguồn thông tin đó được tiếp nhận có hệ thống,bài bản thì nhà trường phải là nơi dạy các em cách chọn lọc, cách đánh giáđúng những tri thức cần thiết đó

Trong dạy học toán, một nhiệm vụ quan trọng là hình thành và pháttriển TDPP cho HS Thực tế giảng dạy ở trường phổ thông hiện nay chưathể hiện được vị trí, vai trò to lớn đó TDPP chỉ được phát triển một cách

tự nhiên theo nội dung dạy học chứ chưa được định hướng rõ ràng, cụ thể

Vì những lÝ do nêu trên, chóng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu: “Rèn luyện tư duy phê phán cho học sinh thông qua dạy học Toán 4”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề hình thành và rènluyện TDPP cho HS thông qua dạy học Toán 4, từ đó đề xuất một số biệnpháp nhằm rèn luyện TDPP cho HS

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu các thao tác tư duy, các loại hình tư duy nói chung vàTDPP nói riêng

- Tìm hiểu một số nội dung Toán 4 có thể rèn luyện TDPP cho HStrong quá trình học tập

- Đề xuất các biện pháp nhằm rèn luyện TDPP cho HS trong khi dạyhọc Toán 4

- Tổ chức thử nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả và tính khả thicủa các biện pháp rèn luyện TDPP

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

4.2 Đối tượng nghiên cứu

TDPP của HS tiểu học trong dạy học Toán 4

5 Giả thuyết khoa học

Nếu nghiên cứu vấn đề rèn luyện TDPP cho HS thông qua hoạt độngdạy học Toán 4 và đề xuất một số biện pháp rèn luyện TDPP một cách có

hệ thống, thiết thực, khả thi thì có thể rèn luyện TDPP của HS tiểu họctrong quá trình dạy học các nội dung toán ở tiểu học, giúp HS phát triểncác kĩ năng TDPP để giải quyết một cách thông minh các vấn đề của nghềnghiệp sau này và của cuộc sống

6 Phương pháp nghiên cứu

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp thống kê toán học

7 Đóng góp mới của đề tài

- Đề tài đã làm sáng tỏ một số vấn đề về tư duy và TDPP

- Đề tài đã xác định được các căn cứ để rèn luyện TDPP cho HSthông qua dạy học Toán 4

- Đề tài đã xây dựng một số biện pháp nhằm rèn luyện và phát triểnTDPP cho HS khi dạy học Toán 4

1.1.1 Sơ lược lịch sử phát triển của vấn đề nghiên cứu

1.1.2 Một số vấn đề chung về tư duy

1.1.2.1 Khái niệm tư duy

Tư duy là một quá trình nhận thức đặc biệt chỉ có ở con người, phảnánh hiện thực khách quan vào trí óc con người dưới dạng khái niệm, phánđoán, lý luận… Tư duy là sản phẩm hoạt động xã hội Tư duy bao hàmnhững quá trình nhận thức tiêu biểu như phân tích, tổng hợp, trừu tượnghóa, khái quát hóa, phát hiện và giải quyết vấn đề… Kết quả của tư duy làmột ý nghĩa về sự vật, hiện tượng nào đó, và ở mức độ cao hơn, là một tư

tưởng nào đó hướng tới giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra.

1.1.2.2 Các thao tác tư duy toán học

a Thao tác phân tích

b Thao tác tổng hợp

c Thao tác so sánh

d Thao tác trừu tượng hóa

e Thao tác khái quát hóa

1.1.2.3 Các loại hình tư duy toán học

a Tư duy thuật toán

b Tư duy giải toán

c Tư duy đối thoại

d Tư duy sáng tạo

e Tư duy phê phán (TDPP)

TDPP được hình thành và phát triển qua quá trình rèn luyện trí tuệ

về các khả năng: phân tích thực tiễn, tổng quan và tổ chức hệ thống các ýtưởng, đối chiếu so sánh điểm tương đồng và dị biệt, nhận thức và cânnhắc thận trọng một sự kiện, một hiện tượng, lập luận kết hợp với chứngminh đầy đủ để có sức thuyết phục cao, để đánh giá suy nghĩ, đánh giá lậpluận, đưa ra các phán đoán, rót ra một kết luận, quyết định hoặc chấp nhận,hoặc bác bỏ hoặc tạm ngừng

Tất cả những thái độ và hành động trên đều dựa vào cơ sở thu thập

có chọn lọc kỹ lưỡng và phê phán nghiêm túc những thông tin, kinhnghiệm, những ý kiến khác nhau để tin tưởng, định hướng việc tìm ra giảipháp tối ưu, thực hiện có hiệu quả mỹ mãn

Với các biểu hiện đã nêu, hệ thống khái niệm TDPP bao gồm haiphương diện: khuynh hướng, thái độ và kỹ năng

1.1.3 Hình thức của tư duy phê phán

Hình thức của TDPP bao gồm hai loại hình, ở dạng ý thức và ở dạngnăng lực

1.1.4 Kỹ năng tư duy phê phán

Theo Robert Ennis (1962 - 1985) là cha đẻ của phong trào TDPP ởBắc Mĩ cho rằng, các loại kỹ năng cơ bản là kỹ năng có tầm quan trọngphát triển niềm tin và hành động, kết hợp tư duy có phê phán với việc phát

- Kỹ năng làm sáng tỏ (ý tưởng), lập luận, giải thích tính xác thựccủa thông tin (quan sát, giao tiếp).

- Kỹ năng lập luận và suy luận để mở rộng niềm tin và tri thức (sửdụng chứng cứ và phép diễn dịch)

1.1.5 Thái độ tư duy phê phán

Tư duy phê phán bao gồm các thái độ nh: nguyện vọng lập luận, đónnhận thử thách, mong muốn sự thật…

1.1.6 Một số phẩm chất của người có tư duy phê phán

1.1.7 Tư duy phê phán của học sinh tiểu học

Tư duy phê phán thường biểu lộ xu hướng cá nhân của HS, lậptrường cá nhân, thái độ đánh giá của các em đối với hiện tượng được xemxét

Đối với HS tiểu học, TDPP chỉ hình thành, phát triển trong môitrường học tập với điều kiện:

1 Có đủ tri thức cần thiết, HS không thể xem xét một cách có phê phánđúng đắn những cái mà các em không có những hiểu biết cần thiết về nó;

2 Có thói quen kiểm tra các kết quả, các quyết định, hành động hay

ý kiến phán đoán nào đó trước khi cho là nó đúng;

3 Có kỹ năng đối chiếu quá trình và kết qủa của quyết định, hoạtđộng và ý kiến phán đoán với hiện thực, với những quy tắc, định luật, tiêuchuẩn, lý luận tương ứng;

4 Có trình độ phát triển tương ứng về trình bày những suy luậnlogic;

5 Có trình độ phát triển khá đầy đủ nhân cách: quan điểm, niềm tin,

1.2.1.2 Căn cứ vào đặc điểm toán học

1.2.1.3 Căn cứ vào yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

1.2.1.4 Căn cứ vào nội dung Toán 4

1.2.2 Thực trạng rèn luyện tư duy phê phán cho học sinh trong

quá trình dạy học Toán ở tiểu học

1.2.2.1 Điều tra thực trạng rèn luyện tư duy phê phán cho học sinh tiểu học thông qua dạy học Toán

Theo kết quả điều tra, chúng tôi nhận thấy rằng nhận thức về TDPPcủa GV còn rất mơ hồ Nhìn chung, các GV đều mắc những sai lầm sau:

- Cho rằng TDPP là chê bai, là tranh cãi, không chấp nhận ý kiến củangười khác

- Tư duy sáng tạo và TDPP không liên quan gì nhau

- Tuy GV đã nhận thức được rằng rèn tư duy cho HS là mục tiêu củagiáo dục nhưng họ lại không cho rằng rèn TDPP trong dạy học toán là rấtcần thiết

- Trong giảng dạy, chúng tôi chưa hề thấy GV đề cập gì đến vấn đềrèn luyện TDPP cho HS

- Một sè GV cho rằng phương pháp dạy học hiện đại và TDPP khôngliên quan gì với nhau (hoặc nếu có thì lại không biết liên quan như thế nào)

- Cũng có GV cho rằng cần hình thành và rèn TDPP cho HS nhưng

họ lại không biết có thể khai thác nội dung bài học nào, rèn bằng cách nào,rèn như thế nào…

1.2.2.2 Nhận xét và đánh giá

Việc rèn luyện TDPP cho HS thông qua dạy học Toán 4 là rất cầnthiết Tuy nhiên, hầu như các GV được điều tra đều chưa nhận thức rõ ràng

về vấn đề này Theo chúng tôi, có thể là do những nguyên nhân sau:

- Nhà trường hiện nay vẫn còn ảnh hưởng nhiều xu hướng dạy họctruyền thống

- Chương trình giảng dạy thống nhất và cả nước sử dụng một bộ sáchgiáo khoa đã hạn chế phần nào khả năng phát triển tư duy ở mức độ cao

- GV chưa có ý thức và chưa biết khai thác các nội dung dạy học cóthể rèn TDPP

- GV chưa hiểu tường tận về TDPP cũng như tầm quan trọng củaviệc rèn TDPP trong quá trình dạy học

Kết luận chương 1

Qua nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài, chúng tôi nhậnthấy vấn đề rèn luyện TDPP cho HS trong quá trình dạy học Toán 4 là việc

có cái nhìn thông minh trước các vấn đề của thời đại, của cuộc sống cánhân, có khả năng nhìn thấy trước những kết quả có thể có, vì vậy mà thựchiện các hành động thích hợp để đem lại lợi Ých và hạn chế những rủi ro.Những khả năng này không thể tự có, mà cần được hình thành, rèn luyện

và tích lũy ở từng mức độ, ở từng giai đoạn trong quá trình học tập

2.1.1 Các nội dung lí thuyết (bài học mới, bài học bổ sung)

Trong dạy học Toán 4, các nội dung có thể sử dụng để rèn luyệnTDPP cho HS là những bài học mà con đường đi đến giải quyết vấn đề đểhình thành kiến thức mới có nhiều phương án, đòi hỏi HS phải phân tích,

so sánh, từng phương án, chọn lựa phương án tối ưu

2.1.2 Các nội dung thực hành, luyện tập, ôn tập

Các bài toán sau có thể sử dụng để rèn TDPP cho HS

2.1.2.1 Bài toán dạng trắc nghiệm khách quan

2.1.2.2 Các bài toán có nhiều cách giải (trong đó có một cách giải

thuận tiện nhất)

* Ngoài ra, còn một số bài tính diện tích của hình.

2.1.2.3 Các bài toán “mở”

2.1.2.4 Các bài toán suy luận lôgic

2.2 CÁC BIỂU HIỆN TDPP CỦA HS TRONG QUÁ TRÌNH HỌC TOÁN 4

- Biết lắng nghe những ý kiến khác của bạn và sẵn sàng đưa ra ý kiếnđối trọng với ý kiến của bạn, đồng thời lập luận bảo vệ ý kiến đó

- Sẵn sàng xem xét tất cả các giả định, các ý kiến khác nhau và cânnhắc chúng một cách thận trọng

- Sẵn sàng ngừng việc đánh giá khi còn thiếu chứng cứ, cơ sở và biếtđiều chỉnh ý kiến của mình khi đã tìm ra giải pháp tối ưu

- Có khả năng bình luận, đánh giá ý tưởng, giải pháp của bạn mộtcách đúng đắn và nghiêm túc, thấy được những mặt yếu, mặt mạnh, vạch ra

được những cái quý giá cũng như những sai lầm trong ý tưởng, giải phápÊy.

- Có khả năng tự lựa chọn lấy giải pháp, không phụ thuộc vào khuônmẫu có sẵn

- Luôn nghiêm khắc đánh giá những ý nghĩ của mình, thận trọngkiểm tra giải pháp của chính mình Đồng thời không vừa lòng với kết quảđạt được mà luôn lật ngược vấn đề, tìm nhiều cách giải cho một bài toán

- Có khả năng quyết định dựa vào hành động

- Có khả năng trao đổi với người khác cũng như khả năng tranh luận,trình bày ý kiến của mình

2.3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN TDPP CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC TOÁN 4

2.3.1 Rèn luyện các thao tác tư duy tạo cơ sở rèn luyện TDPP cho học sinh thông qua dạy học Toán 4

2.3.1.1 Rèn luyện thao tác phân tích

Để HS có kỹ năng phân tích, xác định đúng, đủ các đặc điểm, thànhphần cần cho việc đánh giá, chọn lựa thì chúng ta hướng dẫn các em phântích đối tượng được xem xét ở các mặt sau:

1 Nếu là ý tưởng, lập luận thì phân tích để xác định các đặc điểm, thành phần sau:

- Xác định kết luận: kết luận của lập luận (ý tưởng) này là gì?

- Xác định các lý do đã nêu: dựa vào những chứng cứ, cơ sở nào để

có ý tưởng (lập luận) này?

- Xác định các khó khăn: có những vấn đề gì còn tồn tại, giải quyếtđược hay không?

- Xem xét cơ cấu của lập luận: diễn đạt có rõ ràng, sáng sủa không,suy luận hợp lôgic không?

2 Nếu là cách giải một bài toán thì hướng dẫn HS phân tích theo một số câu hỏi gợi ý sau:

- Có mấy bước tính?

- Các bước giải có rõ ràng, dễ hiểu không?

- Việc tính toán nhanh hay chậm? Có gặp trở ngại không?

* Việc hướng dẫn HS tiến hành phân tích như trên sẽ tạo cơ sở để các em so sánh dễ dàng hơn, giúp cho sự đánh giá, chọn lựa chính xác hơn.

2.3.1.2 Rèn luyện thao tác tổng hợp

ĐÓ HS có kỹ năng tổng hợp thì sau khi phân tích xong một giải phápnào đó, HS phải tổng hợp lại xem giải pháp đó đã đúng chưa, thực hiện dễhay khó, có những trường hợp nào còn vướng mắc, chưa giải quyết được

2.3.1.3 Rèn luyện thao tác so sánh

ĐÓ rèn luyện thao tác tư duy so sánh thì sau khi HS đã phân tích,tổng hợp các đặc điểm, thành phần, thấy được ưu và nhược điểm trongtừng giải pháp, chúng ta yêu cầu HS so sánh sự giống và khác nhau củatừng cách giải quyết để xem xét giải quyết nào ngắn gọn hơn, dễ hiểu và

dễ thực hiện hơn,… từ đó đi đến nhận xét, đề xuất lựa chọn giải pháp mộtcách đúng đắn nhất

Ví dô 1: Để tính diện tích hình bình hành, HS đưa ra được các ý tưởng sau:

1 Diện tích của một hình bằng tổng các ô vuông đơn vị của hình đó, vìvậy, muốn tính diện tích hình bình hành ta phủ hình bình hành bằng lưới ôvuông đơn vị, rồi đếm tất cả số ô vuông đó ta được diện tích hình bình hành

2 Ta có thể cắt hình bình hành ghép thành một hình đã biết cách tínhdiện tích (như hình vuông, hình chữ nhật…) Vì vậy, để tính diện tích hìnhbình hành ta đưa về việc tính diện tích hình vừa cắt ghép

3 Hình bình hành cũng có các cặp cạnh song song từng đôi một vớinhau, nên có thể cắt hình bình hành ghép thành hình vuông và sau đó tínhdiện tích hình vuông đó

4 Hình bình hành cũng có các cặp cạnh vừa song song vừa bằngnhau từng đôi một nên cắt hình bình hành ghép thành hình chữ nhật rồitính diện tích hình chữ nhật đó

* HS phải tiến hành phân tích các ý tưởng này để có thể chọn lựa ý tưởng hay và phù hợp (khả thi).

+ Ở ý tưởng thứ nhất thì:

- Kết luận được rót ra là: tính diện tích hình bình hành bằng cách phủhình bình hành bằng lưới ô vuông đơn vị rồi đếm số ô vuông đơn vị đó

- Cơ sở của lập luận này là: tính chất “ một hình chia thành nhiềuhình nhỏ thì diện tích của hình được chia bằng tổng diện tích các hìnhnhỏ : S = S1 + S2 +S3 +…''

- Các khó khăn có thể xảy ra: còn có những hình không phải là ôvuông đơn vị thì không có thể tính được diện tích các hình này,…

- Lập luận, suy luận rõ ràng, logic

- Các khó khăn có thể xảy ra: hình được cắt ghép thành có dễ tínhđược diện tích hay không,…

- Lập luận chưa đủ chứng cứ thuyết phục, còn chung chung chưa rõ ràng

- Các khó khăn có thể xảy ra: cách cắt thế nào, cách ghép thế nào?

- Lập luận, suy luận logic

* Sau khi đã phân tích từng lập luận, HS tổng hợp các đặc điểm, thành phần một cách khái quát.

- Ý tưởng 1: Nếu tính được diện tích những hình không phải là ô

vuông đơn vị thì tính diện tích hình bình hành bằng cách chia hình bìnhhành thành lưới ô vuông đơn vị rồi đếm số ô vuông đơn vị đó

- Ý tưởng 2: Số đo các cạnh hình ghép được nếu tính được thì cũng

có thể tính diện tích hình bình hành theo cách này

- Ý tưởng 3: Nếu cạnh hình vuông có thể tính được thì ta chọn cách này.

- Ý tưởng 4: Cạnh hình chữ nhật ghép được có thể tính được theo số

đo cạnh hình bình hành Như vậy, tính được diện tích hình bình hành theodiện tích hình chữ nhật

* Sau khi đã phân tích, tổng hợp, HS tiến hành so sánh những điểm giống nhau và khác nhau của các lập luận.

Có thể tính được diện tích hình bình hành theo các ý tưởng đã nêunhưng chỉ có ý tưởng 4 là dễ thực hiện và việc tính toán nhanh gọn hơn cả

2.3.1.4 Một số ví dụ để rèn luyện thao tác tư duy cho HS

Ví dô 1: Dựa vào những cơ sở, căn cứ nào rót ra được các kết luận sau:

1 Sè chia hết cho 6 thì vừa chia hết cho 2 vừa chia hết cho 3

2 Số vừa chia hết cho 2 vừa chia hết cho 5 thì có chữ số tận cùng là chữ sốO

3 Loan có Ýt hơn 20 quả táo, số táo của Loan vừa chia hết cho 5 bạnvừa chia hết cho 2 bạn nên số táo của Loan là 10 quả

Ví dô 2: So sánh các cách giải bài toán sau:

Một cửa hàng có 5 tấm vải, mỗi tấm dài 30m Cửa hàng đã bán được

1

5 số vải Hỏi cửa hàng đã bán được bao nhiêu mét vải ?

Cách 1: Bước 1 Tính số mét vải cửa hàng có (5 x 30)

Bước 2 Tính số mét vải cửa hàng bán (5 x 30) : 5

Ví dô 3: Suy luận sau hợp lí chưa ?

Tất cả các số có tận cùng là chữ số 0 thì chia hết cho 5 Ngược lại,tất cả các số chia hết cho 5 đều có chữ số tận cùng là 0

2.3.2 Rèn luyện TDPP cho HS thông qua một số tình huống dạy học tích cực

2.3.2.1 Tổ chức cho HS xem xét, đánh giá, chọn lựa các ý tưởng, các giải pháp giải quyết vấn đề khi dạy học các nội dung lý thuyết (đã chọn ở mục 2.1.1)

Đối với các nội dung lý thuyết, chúng tôi tích hợp rèn luyện TDPPsau khi đã hướng dẫn các em tìm ra được một số ý tưởng, giải pháp giảiquyết vấn đề Ở thời điểm này, chúng tôi sẽ đưa ra biện pháp để bồi dưỡngthái độ và rèn luyện kỹ năng TDPP Để làm được điều đó, chúng tôi thiết

kế các tình huống dạy học tích cực theo hướng rèn kỹ năng tư duy (coitrọng ý tưởng của chính bản thân người học, chọn phương pháp dạy họcphức hợp,… ) Tiến trình của tiết học thường diễn ra như sau :

Bước 1: Ôn tập, tái hiện kiến thức cũ

Bước 2: GV tạo tình huống có vấn đề và giúp HS phát hiện vấn đề Bước 3: Giúp HS tự giải quyết vấn đề

- HS sử dụng kinh nghiệm của bản thân (hoặc kinh nghiệm của các bạntrong nhóm) để tìm mối quan hệ của vấn đề đó với kiến thức đã biết, từ đóhình thành ý tưởng, con đường để giải quyết vấn đề đó (định hướng suy nghĩ)

- HS suy nghĩ tìm cách giải quyết: cá nhân nêu ra ý tưởng hay cáchgiải quyết của mình, các bạn trong nhóm cùng bàn bạc trao đổi để đưa ranhững cách giải quyết của nhóm mình

Bước 4: GV tập hợp tất cả các cách giải quyết của các nhóm, tổ chức

cho HS nhận xét, đánh giá các cách giải quyết đó

- Cá nhân (hoặc nhóm) phân tích, tổng hợp từng cách giải quyết đó

để tìm ra cách giải quyết sai, cách giải quyết đúng, cách giải quyết hay,những ưu và nhược điểm của từng cách giải quyết

- HS so sánh, cân nhắc từng giải pháp để chọn cách giải quyết tối ưu

Bước 5: GV đánh giá, tổng kết và thống nhất phương án giải quyết,

rót ra kết luận

Ví dô: Dạy bài “ Nhân với số có hai chữ số” (Tiết 59)

Bước 1: Ôn tập, tái hiện kiến thức cũ

HS làm bài tập sau:

Bài 1 Đặt tính rồi tính

Bước 3: Giúp HS giải quyết vấn đề.

HS thảo luận nhóm:

- Tìm mối quan hệ giữa vấn đề đó với kiến thức đã học có liên quan

để hình thành ý tưởng giải quyết nhiệm vụ này

- Các em nêu ra ý tưởng của mình để cùng bàn bạc trao đổi, có thểnêu lên các cách có thể được:

(Nhân một số với một tổng, nhân với số có một chữ số)

Bước 4: Tổ chức cho HS phê phán để lựa chọn cách tính thuận lợi

nhất

Cách 1: Có những phép nhân mà cả hai thừa số không thể tách thành

tích của hai sè (chẳng hạn như 23,19, 17,…) Cách tính này không áp dụngđược cho tất cả các trường hợp

Cách 2: Luôn luôn viết được số có hai chữ số thành tổng của mét số

tròn chục với số có một chữ số Tính tích này ta thực hiện hai phép nhân

và một phép cộng một cách dễ dàng

Cách 3: Cũng tương tự nh cách 2 nhưng thực hiện 2 phép tính nhân

và một phép trừ , thực hiện trừ dễ nhầm lẫn hơn cộng

Cách 4: Có thể áp dụng giải pháp này đối với những trường hợp các

thừa số là những số nhỏ Còn nếu các thừa số là số lớn ta tách tổng của rất