luận văn đại học sư phạm Sự độc đáo của màu sắc tự nhiên trong tranh dân gian Đông Hồ

- Tìm ra những nét độc đáo của màu sắc trong tranh dân gian Đông Hồđể mọi người cảm nhận được và thấy được những giá trị văn hoá tinhthần trong đó.. Nếu màu sắc là thuộc tính của sự vậtt

A- PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Vào những ngày giữa tháng 3 trong tiết trời hơi se lạnh tôi trở về vớilàng quê kinh Bắc, nơi có những ngôi chùa cổ kính: chùa Phật tích, chùa Dâu,chùa Bót tháp…đã thu hót biết bao nhiêu khách du lịch trong và ngoài nước,nơi có những làn điệu dân ca quan họ ngọt ngào thắm đượm tình quê Và đặcbiệt hơn nơi đây đã sản sinh một loại hình tranh khắc gỗ nổi tiếng- Tranh dângian Đông Hồ, thứ tranh mà tôi đã được xem và nghe đến rất nhiều Bản thân

là mét sinh viên chuyên ngành mỹ thuật tôi chưa từng một lần được xem trựctiếp cách thức để sản xuất ra thứ tranh mà người xưa vẫn gọi bằng cái têntranh Tết đó Cũng bởi trí tò mò và bản thân muốn được tìm hiểu sâu hơn vềnhững giá trị văn hoá truyền thống của dân téc mình nên tôi quyết định chọnđiểm dừng chân tại đây: làng Đông Hồ, xã Song Hồ , huyện Thuận Thành,tỉnh Bắc Ninh Đặt chân tới làng Hồ, ngôi làng nhỏ nằm ven sông Đuống, tôibắt gặp ngay là một trung tâm Giao lưu văn hoá dân gian- Tranh Đông Hồ do

cụ Nguyễn Đăng Chế, một nghệ nhân mà gia đình có tới 20 đời làm tranh.Ông mở ra trung tâm này không chỉ để quảng bá cho du khách trong và ngoàinước biết tới dòng tranh này mà còn để bảo tồn và phát huy những giá trị vănhoá dân téc Việt Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế còn giữ lại được cho đến nay

bộ ván in tranh chủ có niên đại khoảng 150 năm, từ năm 1993 đến năm 1997ông đã sưu tập được 96 bản khắc cổ của 10 gia đình có nghề làm tranh truyềnthống lâu đời Gặp gỡ và tìm hiểu thông qua lời kể của nghệ nhân tôi phầnnào hiểu thêm về dòng tranh dân gian này, tôi cảm nhận được ở dòng tranhnày sự giản dị, méc mạc, gần gũi nhưng cũng rất đằm thắm trữ tình Điều nàythể hiện ngay từ đề tài trong tranh và cả kỹ thuật làm tranh của những ngườinghệ nhân làng Hồ Điều Ên tượng đặc biệt đối với tôi khi về trung tâm này làđược chứng kiến tận mắt các quy trình chế biến và sản xuất ra tranh Từnhững cỏ cây, hoa lá, sỏi đá, và vỏ sò…những thứ quá đỗi bình thường Êy đãgóp phần làm nên những bức tranh Đông Hồ không giống với bất kì thể loại

tranh nào khác Những màu sắc tự nhiên Êy đã thực sự cuốn hót tôi Để giúpcho bản thân mình cũng như những người yêu nghệ thuật truyền thống hiểusâu hơn và cảm nhận được những cái hay, cái đẹp, cái độc đáo hấp dẫn của

dòng tranh dân gian này Tôi quyết định lấy đề tài: “Sự độc đáo của màu sắc

tự nhiên trong tranh dân gian Đông Hồ” để nghiên cứu làm khoá luận tốt

nghiệp Đó là lý do chọn đề tài của tôi

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

2.1 Mục đích nghiên cứu:

- Giúp cho bản thân hiểu sâu hơn về sự độc đáo của màu sắc tự nhiên

và những giá trị nghệ thuật của dòng tranh dân gian Đông Hồ

- Nâng cao khả năng cảm thụ thẩm mỹ và góp phần gìn giữ, phát huytinh hoa văn hoá dân téc,phục vô cho công tác giảng dạy sau này

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Tìm ra nét độc đáo của tranh dân gian Đông Hồ do hiệu quả của màu

tự nhiên

- Chứng minh màu tự nhiên và kỹ thuật sử dụng màu là yếu tố quyếtđịnh làm nên nét độc đáo của tranh dân gian Đông Hồ

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

3.1 Đối tượng nghiên cứu:

- Màu sắc và kỹ thuật sử dụng màu sắc trong tranh dân gian Đông Hồ.3.2 Phạm vi nghiên cứu:

- Làng tranh và tranh dân gian Đông Hồ

4 Phương pháp nghiên cứu.

- Sưu tầm tài liệu

- Quan sát và nhận xét về quá trình làm tranh tại làng Hồ

- Tổng hợp tài liệu, tư liệu, phân tích, so sánh để chứng minh đề tài

5 Dự kiến đóng góp của đề tài.

- Tìm ra những nét độc đáo của màu sắc trong tranh dân gian Đông Hồ

để mọi người cảm nhận được và thấy được những giá trị văn hoá tinhthần trong đó

- Giữ gìn bảo tồn và phát huy những giá trị nghệ thuật truyền thống củadân téc

6 Bố cục của tiểu luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận bài tiểu luận gồm có 2 chương:

Chương 1: Màu sắc trong tranh.

Chương 2: Sự độc đáo của màu sắc tự nhiên trong tranh dân gian

Đông Hồ

B NỘI DUNG

Chương 1: MÀU SẮC TRONG TRANH

1.1 Khái niệm chung về màu sắc

Thiên nhiên muôn màu, cuộc sống với ngàn vẻ Do vậy mà hình thànhnhững quan niệm và chuẩn mực khác nhau về cái đẹp của màu sắc, thể hiệnnhững thị hiếu mang phong cách riêng Nếu màu sắc là thuộc tính của sự vậtthể hiện được liên kết với hình giúp ta phân biệt được vật này với vật khác, thìmàu sắc trong hội họa là yếu tố biểu hiện vẻ đẹp của hình thể trong thiênnhiên còng nh tình cảm trong tác phẩm

Hội họa thuộc nghệ thuật thị giác với ngôn ngữ đặc trưng là hình và sắc

Vì thế, hình và sắc trong tranh cũng được thể hiện không kém phần phongphú và đa dạng Hình tạo nên sự tách biệt giữa các vật thể trong tranh, nhờ cóhình mà người ta có thể phân biệt được chúng với xung quanh

Nhìn theo con mắt hội họa thì mọi sự vật hiện, hiện tượng trong thiênnhiên đều có hình, còn sắc được ghép với màu cùng chung khái niệm màusắc

Màu là hiện tượng phong phú nhất mà con người có thể nhận biết đượcliên tục hằng ngày Thông thường mắt con người nhận biết được vô vàn màusắc và màu sắc đó luôn biến đổi trong các tương quan bất tận của chúng, dướitác động của các nguồn sáng khác nhau Nguồn sáng chủ yếu là ánh mặt trờicũng liên tục thay đổi Nguồn sáng không chỉ tác động vào đối tượng có màu

mà còn tác động vào cả bộ máy quang học của con người là con mắt nữa Nhưvậy cả ba yếu tố: con mắt người, vật có màu và nguồn sáng tạo điều kiện cho

sự nhìn màu luôn thay đổi

Màu là biểu hiện phức tạp nhất của nhận thức và cảm thụ thị giác Nó làđối tượng của cả hàng loạt ngành khoa học kỹ thuật khác nhau Vật lý họcnhận biết nã nh là một dải ánh sáng có tần số và biên độ ánh sáng khác nhau.Hóa học coi nã nh là sản phẩm của những chất màu nhất định Quang học coi

nã nh là biểu hiện của phổ ánh sáng Nghề in coi việc in màu là kỹ thuật thựchiện các cách chồng màu để có màu gần với sự thực Tâm lý học là nghiêncứu nó dưới nhiều góc độ khác…

Nhắc tới hội họa là người ta nghĩ ngay đến thế giới của màu sắc Từ thực

tế cho thấy, trong văn học nghệ thuật nói chung và hội họa nói riêng: màu sắcthực ra chỉ mang tính quy ước, nếu ta quá câu nệ thì màu sắc trong tranh sẽtrở nên nghèo nàn vì đơn điệu Vì lẽ đó, người họa sĩ không những đã sử dụngchóng nh mét phương tiện hữu hiệu nhất thể hiện vẻ đẹp thiên nhiên, cuộcsống mà quan trọng hơn là nói lên cảm xúc, tâm tưởng của mình qua màu sắctrong tranh Màu sắc làm đẹp cho mỗi bức tranh, tạo hình cho vật thể và màusắc còn tiềm Èn những ngôn ngữ với tiếng nói riêng góp phần tạo nên đờisống cho bức tranh

1.2. Phân loại màu sắc trong tranh

Ngày nay do trình độ phát triển dân trÝ, khoa học công nghệ, kỹ thuậtnên nhu cầu thưởng thức cái đẹp của con người ngày càng cao.Trong đó cóhội họa Với nhu cầu tái hiện cuộc sống thông qua hội họa, màu sắc vớinhững đặc tính của chất liệu sẽ là phương tiện hữu hiệu liên quan đến hiệuquả nghệ thuật của bức tranh Màu sắc tươi vui, có độ bền cao, nhiều loại màuphong phú, sắc độ tinh tế đã trở thành tiêu chí của công nghệ chế tạo màu.Mỗi loại màu đều có những tính năng công dông khác nhau để phù hợp nhucầu sáng tạo của người họa sĩ Tuy vậy những màu truyền thống có nguồn gốc

từ thiên nhiên vẫn còn tiềm Èn những bí quyÕt riêng, thu hót nhiều họa sĩphương Đông đặc biệt là Việt Nam

Dùa vào nguồn gốc chế tác, người ta tạm phân chia làm hai loại màu chính

1.2.1 Màu công nghiệp

Màu công nghiệp là những màu có nguồn gốc từ khoa học công nghiệp nh:sơn dầu, bét màu, chì, phấn, sáp màu Là những màu có cùng tính chất, cóthể pha trén các màu tùy ý, bảng màu phong phú, nhiều sắc độ tinh tế Từ tươinhất đến trầm nhất, từ đậm nhất đến sáng nhất Tiện lợi, dùng vẽ trực tiếp

giúp họa sĩ dÔ dàng gửi gắm tình cảm mét cách trực tiếp, hiệu quả cao Điềunày được thể hiện rõ nét nhất trong chất liệu sơn dầu.

Sơn dầu: Một chất liệu dẻo, quánh, có độ bám chắc trên nhiều chất liệu

như vải, gỗ, tường vôi, bìa cứng cã thể vẽ như đắp chát, chồng nhiều lípmàu, hay cạo đi vẽ lại, cũng có thể pha loãng vẽ như màu nước đều dễ dàng

Ưu thế của chất liệu này là khả năng diễn chất, tả chất và tạo chất Sơn dầu cókhả năng bắt chước sự vật một cách rất tinh tế Nó là chất liệu vẽ được lâucho phép họa sĩ diễn tả được tất cả những gì họ muốn mà không hạn chế bởichất liệu Từ xù xì thô ráp của đất đá đến cứng, bóng như đồng, từ mềm mạinhư lụa đến trong vắt như nước, từ ngọt lành của hoa quả thiên nhiên đến sựsâu thẳm trong đôi mắt con người Tất cả đều không nằm ngoài khả năng diễn

tả của sơn dầu

Em thúy-Trần Văn Cẩn Hai thiếu nữ và em bé- Tô Ngọc Vân Chất liệu này khiến người ta cảm thấy có thể cầm nắm hay sê vào đượcvật thể Ta cũng có thể dùng màu tươi đến hết độ, nóng đến cùng cực hay đậmsáng đến hết độ no của màu Sơn dầu có thể tạo được nhiều sắc độ bằng sựthay đổi dày mỏng của chất liệu Thể hiện cảm xúc của họa sĩ trên mặt tranh,béc lé phong cách qua kỹ thuật để trở thành sự sáng tạo

1.2.2 Màu tự nhiên

Màu tự nhiên là những màu có nguồn gốc hoặc được triết xuất trực tiếp

từ thiên nhiên như sơn mài, màu trong tranh Đông Hồ Màu tự nhiên đượcpha chế hoàn toàn thủ công dưới bàn tay người thợ, không có tác động củamáy móc công nghiệp như then, son, trai… màu trong tranh dân gian Đông

Hồ hầu hết được chế từ thảo méc, khoáng chất, những thứ đã có sẵn màu sắcđược dùng trực tiếp như: trắng trứng, trắng điệp, vàng hoè, xanh chàm… màu

có độ tươi vì dùng ở dạng nguyên thủy Ýt pha trộn vì không cùng tính chấtnên màu có độ bền lâu, Ýt bị thay đổi theo thời gian Màu tự nhiên thường là

Ýt màu, chủ yếu chỉ có những màu cơ bản, sắc độ hạn chế, phù hợp với lối vẽtrang trí và tư duy của người phương Đông Đặc biệt là màu ở trong tranh sơnmài

Sơn mài: là chất liệu cứng bóng, với kỹ thuật đặc trưng mài là vẽ Màu

sơn mài mang vẻ đẹp lộng lẫy, bí Èn của các chất liệu màu tự nhiên khôngcùng tính chất nh vàng, bạc, then, son, trai, vỏ trứng Phù hợp cách vẽ của cáchọa sĩ Việt Nam do khả năng độc lập và tính ước lệ cao Sơn mài có thể vẽnhiều líp màu chồng lên nhau tạo ra sù Èn hiện của các màu khác nhau trongcùng một mảng Sự biến hóa của chúng trong tổng thể bức tranh gây hiệu quảkhông gian bằng sự vận động biến ảo của màu tạo nên các líp xa, gần, nông,sâu, khi rõ ràng, lúc mờ ảo, sù lôi cuốn tài tình còn thể hiện ở một chất liệunhư vỏ trứng: lúc trắng bóc mịn màng của da thiếu nữ hay tươi tắn của hoa,khi cứng xốp loang lổ của những bức tường vôi cũ hay cầu kỳ của họa tiếttrang trí trên những tà áo gấm sang trọng trong tranh Nguyễn Gia Trí Màusơn mài mang tính tượng trưng khái quát cao “ nó lấy cái giả để nói cái thật ”chứ không sa vào diễn tả kể lể

Như vậy, ở mỗi chất liệu đều hàm chứa những ưu thế riêng của nó Cùngvới nó mỗi chất liệu lại có những kỹ thuật sử dụng riêng, ý tưởng biểu hiện vàhiệu quả chất liệu hoàn toàn không giống nhau Từ đó đưa đến cho ngườithưởng thức những cảm nhận khác nhau Mỗi họa sĩ sáng tác sẽ khai thác vàphát huy tối ưu khả năng biểu hiện của chất liệu và sử dụng chúng phù hợp

với sự sáng tạo và ý tưởng, tình cảm cá nhân, góp phần làm nên sự hoàn thiện

và phát triển ngày càng phong phó và đa dạng của hội họa

Gió mùa hạ- Phạm Hậu

1.3 Bản chất của màu

Nếu hình là diện mạo của vật thể, thì sắc là dung mạo thể hiện vẻ đẹp

Êy Trong thiên nhiên còng nh trong hội họa, ta thấy ở hình mang tính ổn địnhthì màu sắc luôn thay đổi Thay đổi theo thời gian sinh trưởng, quy luật pháttriển, theo mùa, thời tiết… và đặc biệt là còn thay đổi theo cảm xúc, ý tưởngsáng tạo của họa sĩ Ở hội họa màu sắc không sao chép nô lệ thiên nhiên mà

nó được diễn đạt theo tinh thần hội họa và biểu hiện theo những rung độngcủa tình cảm, nội tâm phù hợp về ý tưởng của người vẽ về tác phẩm Khôngchỉ vậy màu sắc ở đây cũng phải phù hợp về hình vật thể để người xem có thểcảm nhận được bằng mắt Trên thực tế, màu sắc không ngừng thay đổi theoánh sáng mặt trời Khi nắng gắt chãi chang, lóc lạnh giá âm u Thiên nhiên Êyvẫn hiện ra rực rỡ hay dịu êm hơn nhiều về cường độ của màu Màu sự vậttrong thiên nhiên hết sức tinh tế phong phú và hấp dẫn, còn màu sắc trongtranh không hoàn toàn giống màu vật thể nhưng lại giống về tính chất, có khikhác hẳn các chất liệu mà họa sĩ cần miêu tả, nhưng lại tạo được sự hợp lý vềhình vật thể trong bức tranh

Hội họa không ngừng phát triển ngày càng hoàn thiện, trong đó màu sắc

là yếu tố đặc biệt nhạy cảm liên quan đến diện mạo bức tranh

Mét trong những nhân tè thúc đẩy sự phát triển của hội họa ngày càngphong phú đa dạng Lịch sử hội họa đã chứng minh, có những thời kỳ người

ta đã giảm lược vai trò của màu sắc để hình thành nên một thứ hội họa “khôngmàu sắc” đó là thời kỳ trung cổ ở châu Âu Ở phương Đông tranh thủy mặcTrung Quốc tuy không có màu sắc, nhưng theo quan niệm của họ: ngôn ngữchính cấu thành bức tranh là đường nét và độ nhòe của mực, tạo nên sự uyểnchuyển về sắc độ do đặc, loãng của mực gây ra lại hàm chứa những ý tưởngtriết học cao siêu Với họ, màu sắc được tạo ra từ cái vô sắc Vì thế độ đậmnhạt được chuyển từ đen sang trắng là thử nghiệm trong sáng tác nhằm biểuhiện ý tưởng Êy

Tranh thuỷ mặc Trung Quốc

Tuy có sự hạn chế nhưng cũng gây được Ên tượng cho người xem ở sựkhác lạ Nh vậy, tranh vẽ cũng không nhất thiết phải có màu sắc Nhưng hộihọa đã khẳng định mình bằng sự hoàn thiện các ngôn ngữ của hội họa đó làhình - sắc - bè cục Trong đó màu sắc là ngôn ngữ đặc biệt bao hàm nhữngđặc trưng tổng hợp biểu hiện tính khoa học tâm lý, tình cảm, tính dân téc…trong tranh

1.3.1 Màu sắc biểu hiện tính khoa học

Với ưu thế nổi trội dùng mô tả thế giới vật chất xung quanh, hoặc làmđẹp cho các hình khối vật thể trong thiên nhiên Màu sắc tác động trực tiếpvào giác quan con người, tạo cảm giác độ xa gần, cao, thấp, động, tĩnh của vậtthể Thực tế cho thấy những màu sắc nóng (đỏ, cam, vàng) nếu có sự chênh

lệch lớn về sắc độ sẽ gây cảm giác gần lại so với mắt nhìn (có vẻ động hơn),các màu lạnh (lam, lục, tím) dường như bị đẩy lùi gây cảm giác êm ái (tĩnhlặng hơn).Do vậy hòa sắc của những màu cơ bản có tương phản mạnh mẽ gâyhiệu quả trực tiếp về chuyển động Chúng mang đến cho người xem nhữnghiện tượng tâm lý tích cực nh: mạnh mẽ, vui vẻ, phấn chấn… hoặc sự đồngcảm với tâm trạng tác giả qua màu sắc bức tranh Ngược lại sự chênh lệch sắc

độ Ýt sẽ gây cảm giác yên tĩnh, sâu lắng Từ nguyên lý Êy người họa sĩ có thểtác động đến người xem bằng sự sáng tạo của mình theo những thuộc tính tíchcực của màu sắc phù hợp với quy luật tâm lý thị giác thể hiện ý tưởng về nộidung bức tranh để người thưởng thức tranh có thể cảm nhận được

1.3.2 Màu sắc thể hiện tâm lý

Người ta thường nói “nhìn màu đoán người” sở dĩ vì đó là cá tÝnh, thãiquen thể hiện “gu” thẩm mỹ tác động trực tiếp vào thị giác gây phản ứng tâm

lý, sinh lý như Ên tượng, hấp dÉn, lạ lùng, kỳ quái… chẳng hạn tính cách củangười Nhật cẩn thận chau chuốt, ưa chính xác, khúc triết nên họ không quenvới việc sử dụng những gam màu mạnh mà thường pha chóng cho dịu, nhạtmàu đi rồi mới sử dụng Màu sắc dùng đều được tính toán sao cho phù hợpvới đường nét mảnh dẻ, tinh tế trong tranh khiến cho mắt người xem khôngcảm thấy mệt mỏi Đường nét cũng được thay đổi bằng nhiều màu khác nhauchứ không nhất thiết cứ phải là màu đen nh người Trung Quốc Khác vớingười Nhật Bản người Trung Quốc tính cách thâm trầm bí Èn lại ưa dùngnhững màu tươi gắt nh màu đỏ, xanh trái hẳn với tính cách thường ngày củahọ

Nh vậy màu sắc cũng phần nào bộc lé tính cách, tâm lý con người

1.3.3 Màu sắc thể hiện tình cảm

Nếu nh màu sắc trong tranh của người lớn có sự cân nhắc và dùng hếtsức thận trọng để giữ được sự cân bằng giữa tình cảm và trí tuệ, thể hiện đượcnội dung bức tranh theo ý đồ của người họa sĩ Ngược lại ở tranh thiếu nhi,màu sắc thường rực rỡ, tươi nguyên nó nằm ngoài sự ảnh hưởng của tâm lý

thị giác được hình thành ở lứa tuổi thiếu nhi, chưa ý thức được nguyên lý củamàu, các em vẽ chỉ dùa vào cảm xúc và tâm lý hứng khởi muốn khám phá cáiđẹp xung quanh mình Thế giới này cũng được các em cảm nhận bằng giácquan hưng phấn đầy tự tin Đó là cây phải xanh hết độ xanh, còn ông mặt trờithì đỏ và cánh đồng lúa thì chín vàng rực nắng Chóng thích dùng màu có độchãi mạnh, thường là màu nguyên chất có sẵn trong hộp màu (đỏ, xanh, vàng,trắng…) pha trộn Ýt gây tương phản mạnh Ngoài ra còn sự chênh lệch về độsáng, độ rực, càng làm cho các mảng màu trở nên khỏe khoắn, dứt khoát, kếthợp với những nÐt đậm hoặc sáng, không chỉ để xác định hình mà còn làmcho màu sắc của tranh không hề bị rợ, bị chua, gây cảm giác nhức nhối chomắt Không gian hiện lên trong tranh các em đều tươi sáng, màu sắc tươi vui.Chóng mang đến cho người xem những cảm xúc ngọt ngào, tự nhiên, thoảimái cùng những liên tưởng hồn nhiên, bay bổng.

Sự sống- Đoàn Nguyên Ngân 9 tuổi

Tình cảm chi phối và chỉ có tình cảm, sự vật trong con mắt các em đượchiện ra dưới nhiều góc độ khác nhau lại cho ta cảm giác về chúng giản đơn

mà rõ ràng, cụ thể hơn rất nhiều như tự bản thân chóng

Tranh các em đã thực sự chinh phục người ta bằng màu sắc Màu gợi hình vậtthể và người ta đã cảm nhận được hình vật thể bằng màu sắc Nh vậy ngườihọa sĩ có thể tác động đến người xem bằng sự sáng tạo của mình qua màu sắc.Chúng giữ vai trò trọng yếu để họa sĩ bày tỏ tâm tư, tình cảm vào nội dung tácphẩm Nó là nhân tố lưu trữ và chuyển tải thông tin hữu hiệu nhất từ tâm

tưởng của họa sĩ đến trái tim người thưởng thức vui, buồn, xấu, đẹp Nó làcầu nối giữa tác giả và người thưởng thức.

Do điều kiện địa lý, khí hậu mà thiên hướng dùng màu của các dân técmỗi nơi một khác Nếu các nước phương Tây thường nhạy cảm với các màulạnh thì ở các nước phương Đông lại ưa dùng những màu nóng Điều này tathấy rõ trong kiến trúc tôn giáo Màu xanh được dùng nhiều trong trang trí nộithất nhà thờ, nó tượng trưng cho sù linh thiêng, cao cả Ngược lại, chùa chiền

ở các nước châu Á thường có hòa sắc nóng với 2 màu chủ đạo là vàng - đỏ ở

hệ thống tượng phật và sơn son (đỏ) thiếp vàng (vàng) trong trang trí nội thất

Nó tượng trưng cho sù sang trọng, quý phái Riêng với người Việt Nam xuấtphát từ cuộc sống giản dị và quan điểm hòa đồng cùng thiên nhiên Sắc màuthường dùng cũng là những màu rất bình dị không tách biệt với môi trườngxung quanh.Quan sát những công trình kiến trúc xưa như: đình chùa, lăng mộ,nội thất thường để méc, ngoại thất thường là tường vôi trắng, nhà thì nhàtranh vách đất, tường đá ong trần Sự méc mạc giản dị Êy vô tình bỗng trởnên hữu ý để làm nền cho những bộ sắc phục sặc sỡ của các dân téc thiểu sốhay bé y phục mớ ba mớ bẩy, đầy nữ tính của các cô gái quan họ kinh Bắc.Những bộ sắc phục đó thường sử dụng nhiều màu sắc tươi (đỏ, xanh, vàng,hồng…) đều là những màu cơ bản được bố trí đi cùng các màu đậm như: nâusẫm, đen, xanh chàm…nên vẫn tạo cảm giác trang nhã không lòe loẹt Nhìnchung về cơ bản dân téc ta ưa dùng màu trầm chắc, có độ bền cao như mầunâu tượng trưng cho nông dân đồng bằng Bắc bé, mầu đen của đồng bằngNam bé, màu chàm đã trở thành màu đặc trưng của các dân téc miền núi

Vì vậy ta thấy rằng mỗi vùng miền, dân téc, châu thổ, quốc gia đều cónhững cảm nhận thẩm mĩ theo quan niệm riêng về màu và cách dùng màukhông giống nhau Đó là thãi quen đã trở thành truyền thống của mỗi dân téc,quốc gia

Từ những yếu tố trên ta nhận thấy màu sắc là yếu tố hết sức nhạy cảmthể hiện tâm lý tình cảm con người Đặc biệt màu sắc còn mang dấu Ên riêng

của mỗi dân téc, quốc gia Với ngôn ngữ đặc trưng, màu sắc tạo nên diệnmạo, đời sống riêng cho mỗi bức tranh Hội họa trở nên hấp dẫn vì có màusắc và màu sắc không thể thiếu được trong các tác phẩm hội họa.

1.4 Mối quan hệ giữa màu và hình

Màu và hình cùng với bố cục là ba yếu tố cơ bản là không thể thiếuđược trong các tác phẩm hội họa Khi các yếu tố này được kết hợp trong tranhmột cách hài hòa thống nhất thì sẽ tạo ra một tác phẩm (bức tranh) đẹp và hấpdẫn người xem Các yếu tố cơ bản này gắn bó chặt chẽ không tách rời nhautrong mỗi bức tranh, bởi yếu tố này được tạo thành từ yếu tè kia và ngược lại,chúng bổ sung, hỗ trợ cho nhau làm nên hiệu quả bức tranh Ở hình tạo nên

bố cục thì màu cũng tạo nên hình nét và bố cục Khi ta thay đổi sắc độ củanhững mảng màu trong một bức tranh mà vẫn giữ nguyên hình nét của nócòng đủ làm thay đổi toàn bộ bố cục bức tranh Cả ba yếu tố này thực sự đãhòa quyện vào nhau để tạo thành một hệ thống với những đặc tính theo quyluật riêng trong mỗi bức tranh

Thiếu nữ bên hoa huệ-Tô Ngọc Vân Gội đầu- Trần Văn Cẩn

Nếu bố cục là những hình thức tạo hình nhằm nêu bật nội dung tư tưởngcủa tác giả thông qua hình tượng trong tranh Hình là thành phần cơ bản mangtính cụ thể tạo nên hình tượng của bức tranh được hình thành trong quá trình

rèn luyện thì ở màu mang tính trừu tượng thể hiện tình cảm gây sự hấp dẫn lôicuốn người xem.

Giống như một bản nhạc không lời, màu sắc là tín hiệu giao lưu tình cảmgiữa người với người bằng những cung bậc âm vang, trầm bổng của âmthanh Màu sắc có khả năng truyền cảm đặc biệt nó dễ làm người taxúc động sẵn sàng đi vào trái tim người xem trước khi người ta ý thức được

nó Cảm xúc vui, buồn, xao xuyến là do hiệu quả của màu sắc đem lại Dovậy một bức tranh có màu sắc đẹp thường gây cho người xem nhiều xúcđộng, còn hình vẽ đẹp thì thường níu giữ được người thưởng thức tranh lâuhơn Quay lại với tranh của thời kỳ Phục hưng điển hình cho sù chuẩn mực vềhình và bố cục thì đến nay đã không còn lôi cuốn hay sức hấp dẫn với ngườixem phần nào là do sự hạn chế về màu sắc Nhưng ngược lại, tranh của cáchọa sĩ Ên tượng tuy Ýt chó ý đến hình và bố cục nhưng lại gây được nhiều

“ấn tượng” với người xem ở chỗ: đối tượng là màu sắc và sự biến hóa củachúng dưới tác động của ánh sáng thiên nhiên Điều đó chứng minh rằng màusắc giữ một vai trò quan trọng và mang lại những hiệu quả nhất định trongtranh Và hiệu quả của màu sắc cũng được nâng lên khi có sự kết hợp giữahình, nét, bố cục tạo sự cân bằng thống nhất và gây cảm xúc tới người xem

Chương 2: SÙ ĐỘC ĐÁO CỦA MÀU SẮC TÙ NHIÊN

TRONG TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ 2.1 Giới thiệu khái quát về thể loại tranh

Nhắc tới xứ kinh Bắc chắc hẳn ai trong chóng ta cũng nghĩ ngay tới cáitên làng Đông Hồ - nguồn gốc ra đời của biết bao bức tranh dân gian nổi tiếngmang đậm đà hồn Việt Đông Hồ là mét làng nhá ven sông Đuống Trước đâyĐông Hồ còn có tên là làng Đông Mại hay làng Mái nay thuộc làng Đông Hồ,

xã Song Hồ, huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh Cái tên làng Mái đã đi vàocâu ca xưa của người dân nơi đây:

“Hỡi cô thắt lưng bao xanh

Có về làng Mái với anh thì về Làng Mái có lịch có lề

Có ao tắm mát có nghề làm tranh.

Nàng về nàng ở với anh Cùng nhau vẽ khắc in tranh lợn gà”

Vào thế kỷ XVI tranh Đông Hồ xuất hiện nhưng không ai thống kê được

có bao nhiêu mẫu tranh mà chỉ biết có 5 loại tranh: tranh thê, tranh lịch sử,tranh chúc tụng, tranh sinh hoạt và truyện tranh Từ cuối thế kỷ XIX đến năm

1944 là thời kỳ cực thịnh của làng tranh Lóc Êy làng tranh có 17 dòng họ thìtất cả đều làm tranh Đến hẹn lại lên cứ tháng 7, 8 hàng năm cả làng tất bậtchuẩn bị cho mùa tranh TÕt, khắp làng rực rì màu của giấy điệp

Theo dòng thời gian lịch sử tranh Đông Hồ đã trải qua bao biến cố thăngtrầm nhưng giá trị tinh thần to lớn của một loại hình văn hóa đặc sắc đã giúpdòng tranh vẫn có thể tồn tại và phát triển đến bây giê

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, làng Đông Hồ cũng như baolàng khác rơi vào cảnh bom đạn, bị giặc đốt phá tan hoang, người dân tronglàng phải chạy loạn khắp nơi dẫn đến nhiều bản khắc cổ bị thất lạc và thiêucháy… Đây là thời kỳ mà nghề làm tranh bị gián đoạn Sau hòa bình lập lại

năm 1954 làng tranh được khôi phục, nhiều gia đình đã quay trở lại nghề làmtranh Đông Hồ Có thể nói đây là thời kỳ mà tranh Đông Hồ phát triển mạnh

và đạt kết quả cao

Từ 1985 đến 1990 do tác động của nền kinh tế thị trường với sự du nhậpcủa tranh Thái, tranh Trung Quốc cùng với đời sống nhân dân gặp nhiều khókhăn dẫn đến nhu cầu thẩm mỹ của người dân thay đổi, người làm tranh Đông

Hồ dần chuyển sang nghề làm hàng mã

Tranh Đông Hồ là thể loại tranh khắc gỗ và được in hoàn toàn Nó còn

có tên gọi khác là tranh điệp Sở dĩ là do nền tranh được quét bét điệp và cũngbởi sự đặc biệt của tranh Đông Hồ chính ở nền tranh Bột điệp chế ra từ vỏcon sò, con điệp nung nóng rồi nghiền nhỏ ta sẽ có một loại bột màu trắng, có

độ óng ánh Trộn bột điệp và hồ nếp quét lên giấy bằng một chiếc chổi láthông để lại trên nền giấy những vệt màu không đều tạo một nền tranh rất đặcbiệt Giấy vẽ tranh Đông Hồ là giấy Dã mét loại giấy được chế tạo từ cây dã,giấy có đặc điểm: mỏng, có nhiều xơ và rất thấm màu Điểm đặc biệt nữatrong tranh Đông Hồ là màu vẽ tất cả là màu được chế ra từ hoa, lá, quả, câytrong tự nhiên Để có được tờ tranh hoàn chỉnh các nghệ nhân còn phải chếbản in Có hai loại bản khắc: khắc màu và khắc nét Cách in tranh là lối in vánsấp và in theo dây chuyền Mỗi người in một màu, tranh có bao nhiêu màu thìphải có bấy nhiêu bản khắc màu và lần in In nét là khâu cuối cùng do mộtngười làm Do đặc điểm của tranh Đông Hồ được sản xuất ở làng quê cho nên

vẻ đẹp của tranh cũng méc mạc, chân chất và đậm đà theo quan niệm thẩm mĩcủa người nông dân làm nghệ thuật

2.2 Bảng màu và kĩ thuật pha chế

Màu sắc tô đẹp bức tranh, chất liệu màu làm nên hương vị của màu sắc.

Đó là sự phong phó, tinh tế của sơn dầu, léng lẫy của sơn mài, mềm mại củalụa Nếu sơn mài có vẻ đẹp lộng lẫy sang trọng, lụa có chất êm ả, sâu lắng thìkhắc gỗ lại rất giản dị méc mạc Màu sắc trong tranh Đông Hồ tuy sử dụngnhững mảng màu nguyên chất nhưng vì được in bằng bản khắc gỗ trên nền