luận văn đại học hằng hải Đáp ứng nhu cầu tiết học của bài vẽ theo mẫu kí họa.

Giúp tôi có khái niệm đúng đắn hơn về kí họa, về mục đích, vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa, các thể loại chất liệu, phơng tiện vẽ kí họa.. Qua bà tiểu luận tốt nghiệ

trờng đại học s phạm hà nội

ViÖt Tr× - 2007

Môc lôc

§Ò tµi: 1

ViÖt Tr× - 2007 2

A Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài:

Kí họa là môn học không thể thiếu trong học tập mĩ thuật nói chung và hội họa nói riêng kí họa giúp cho ngời học có t liệu để xây dựng tác phẩm và rèn luyện óc quan sát, kĩ năng ghi chép, nắm bắt thực tế, tạo cảm hứng sáng tác

Kí họa giúp ngời vẽ phát triển khả năng quan sát, nhận xét, nắm bắt nhanh đặc điểm là dáng của cảnh vật, con ngời trong tự nhiên và trong cuộc sống

Mọi sự vật, hoạt động xung quanh chúng ta luôn chuyển động và không ngừng thay đổi theo thời gian và không gian Có biét bao nhiêu vẻ đẹp của tự nhiên và cuộc sống đã đi vào thơ ca, nhạc, họa, trở thành những tác phẩm làm rung động lòng ngời Vẻ đẹp của buổi bình minh trên bãi biển, vẻ đẹp của ngọn núi màu lam ẩn hiện lảng bảng trong buổi chiều tà, vẻ đẹp duyên dáng của cô thiếu nữ, vẻ đẹp của lao động, của các anh hùng trong chiến đấu bảo vệ

tổ quốc Để có những tác phẩm phản ánh chân thực vẻ đẹp đó các nhà thơ,…nhà văn, nhạc sĩ, cũng nh họa sĩ luôn phải đắm mình với thực tế Thậm chí còn

hi sinh cả xơng máu để ghi chép những hình ảnh, những hoạt động và tìm cảm hứng cho sáng tác

Trong hội họa hình họa là môn học cơ bản, nghiên cứu hình dáng con

ng-ời, đồ vật ở trạng thái tĩnh, lấy hình khối làm trọng tâm của việc diễn tả Những trang thực tế, con ngời và cảnh vật luôn ở trạng thái vận động Có những sự vật hiện tợng chỉ thoáng qua trong khoảnh khắc rồi biến đi không lặp lại Muốn ghi chép nhanh đợc những sự vật hiện tợng đó, ngời vẽ phải sử dụng đến phơng pháp vẽ kí họa

Là một giáo viên dạy môn mĩ thuật trong trờng PT tôi tự nhận thấy trách nhiệm của nhiều phơng pháp nghiên cứu và tìm hiểu về kí họa để:

Đáp ứng nhu cầu tiết học của bài vẽ theo mẫu kí họa.

Để có vốn kiến thức hiểu sâu hơn về cái hay cái đẹp của kí họa Nghiên cứu về kí họa giúp tôi có đủ tự tin và có đủ khả năng hơn khi vẽ minh họa trong các giờ dạy vẽ theo mẫu, vẽ theo đề tài, vẽ trang trí

Giúp tôi có khái niệm đúng đắn hơn về kí họa, về mục đích, vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa, các thể loại chất liệu, phơng tiện vẽ kí họa

Tôi đã đọc một số tài liệu và sách tham khảo về kí họa Nó đã thật sự cuốn hút tôi, bởi trong kí họa nó còn chất chứa và tiềm ẩn những giá trị nghệ thuật mà tôi cha biết về nó Đợc sự giúp đỡ tận tình của "Thạc sĩ" Phạm Văn Tuyến tôi đã chọn đề tài này làm khóa luận tốt nghiệp của mình

2.2 Mục đích nghiên cứu đề tài.

Qua bà tiểu luận tốt nghiệp tôi đã có dịp đi sâu vào tìm hiểu kỹ càng hơn

về giá trị nghệ thuật của kí họa từ khái niệm, mục đích, vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa các thể loại kí họa và hiểu đợc cái hay cái

đẹp trong trang kí họa của họa sĩ Việt Nam và trên thế giới

Những nghiên cứu sẽ giúp tôi bổ sung nhận thức cho vốn hiểu biết còn hạn chế của mình Từ đó có kiến thức vững vàng hơn để truyền thụ và phân tích tới các em học sinh giúp các em hiểu biết hơn về kí họa, giá trị của kí họa trong học tập

Giúp các em thêm yêu thích môn học và có khả năng ghi chép và nắm bắt thực tế

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu.

* Đối tợng nghiên cứu

- Các hình thức và chất liệu, phơng tiện kí họa

Nét,hình ,bố cục , không gian kí hoạ

4 Phơng pháp nghiên cứu.

- Thu thập những hình ảnh của kí họa

- Phơng pháp nghiên cứu tài liệu

- Phơng pháp tổng hợp hệ thống - phân tích phơng pháp tổng kết đánh giá

5 ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Tìm hiểu về kí họa giúp chúng ta hiểu đợc giá trị của nó trong học tập và sáng tác hội họa Nó giúp ngời vẽ phát triển khả năng quan sát và nhận xét nắm bắt nhanh về đặc điểm, hình dáng của những gì diễn ra xung quanh Đặc biệt giúp cho chúng ta có t liệu để xây dựng bố cục tranh

Kí họa là ghi nhanh, phơng tiện để vẽ lại gọn, nhẹ, do vậy kí họa rất thích hợp cho việc ghi chép đặc điểm, hình dáng, cấu trúc của sự vật hiện tợng trong thiên nhiên, cuộc sống, ngời vẽ phải có kỹ năng ghi chép nhanh.

Kí họa có lợi cho việc bồi dỡng năng lực quan sát và biểu hiện nhanh nhạy, sắc bén Đối với ngời học tập và theo nghề hội họa Vẽ kí họa rất có ích,

có cái hay là một công mà đợc nhiều lợi

Phong cảnh Mai Châu

Kí họa màu nớc - 1953 của Nguyễn Đức Nùng

1.2 Các hình thức kí họa.

1.2.1 Kí họa nhanh.

Kí họa nhanh còn gọi là tốc họa, giống nh nhà văn hay nhà báo tốc kí, ghi nhanh nhằm lấy t liệu Kí họa nhanh là ghi nhanh đặc điểm hình dáng bao quát lên ngoài của đối tợng bằng nét Trong thực tế, nhiều sự vật hiện tợng diễn ra rất nhanh rồi biến đi không lặp lại Muốn "chớp" lấy những hình ảnh

đó ta không thể nóc kéo đối tợng dừng lại mà đợc hình dáng chung của sự vật hiện tợng

Ví dụ: Một dáng ngời đang đi, đang chạy, đang mang vác hoặc một…cảnh vật ta không có thời gian vẽ kỹ

Họa sĩ Tô Ngọc Vân đã sử dụng kí họa nhanh để ghi lại hình ảnh của anh

bộ đội Cụ Hồ trong cuộc kháng chiến chống pháp Các họa sĩ trong thời kỳ chống Mĩ nh: Huỳnh Phơng Đông, Thái Hà Cũng đã ghi chép nhanh đ… ợc nhiều t liệu về cuộc chiến đấu gian khổ, bất khuất, kiên cờng của đồng bào Nam bộ Để ghi chép, hình dáng sự vật hiện tợng trong khoảnh khắc, ngời vẽ phải có khả năng bao quát nhanh, nắm nhanh đặc điểm hình dáng của đối t-ợng, kết hợp nhuần nhuyễn thao tác đa nét bút nhanh, chính xác, bắt lấy những nét chính của đối tợng

1.2.2 Kí họa thâm diễn.

Kí họa thâm diễn hay còn gọi là kí họa sâu, là loại kí họa nhằm ghi chép

kỹ chi tiết các bộ phận của đối tợng kí họa thâm diễn mang tính chất nghiên cứu, có thể diễn đạt thật kỹ chân dung, dáng ngời, đồ vật trong trạng thái tĩnh hoặc trạng thái động Ghi chép, nghiên cứu những động tác đợc lặp đi lặp lại nhiều lần hoặc từng bộ phận trên mặt ngời (mắt, mũi, miệng, bàn tay, bàn chân ) Giúp cho ngời vẽ có hiểu biết sâu, đầy đủ về đặc điểm hình dáng ngời hay đồ vật hoặc đặc điểm cấu trúc từng bộ phận Kí họa, thâm diễn rất gần với hình họa, đều mang tính chất nghiên cứu, tuy nhiên khác hình họa ở chỗ: đối tợng của vẽ hình họa là mẫu vẽ đợc đặt ở trạng thái tĩnh trong phòng vẽ, còn

đối tợng của kí họa thâm diễn có thể là sự vật, hiện tợng, con ngời đang hoạt

động trong cuộc sống thực tại Kí họa thâm diễn giúp cho ta nắm vững, hiểu sâu hơn đặc điểm, cấu tạo hình dáng của đồ vật, con ngời và giúp ta có t liệu hoàn chỉnh về hình tợng khi xây dựng tranh Tạo cho bức tranh sinh động, mang tính hiện thực, gần gũi với cuộc sống

1.3 Chất liệu và phơng tiện của kí họa.

Từ khi kí họa sinh ra đến nay, các nhà hội họa ra sức khai thác tiềm năng của mỗi phơng tiện vẽ, nhiều lần thể nghiệm phơng tiện mới, tìm tòi phơng pháp kỹ thụât mới Kí họa không bị hạn chế bởi chất liệu và phơng tiện, phơng tiện Phơng tiện và vật liệu khác nhau có thể sinh ra hiệu quả nghệ thuật khác nhau

Nếu vẽ với mục đích luyện tập hoặc để lấy t liệu cho sáng tác, ta có thể

vẽ bằng bút chì, bút sắt Muốn ghi lại màu sắc của cảnh vật, con ngời, ta có thể vẽ bằng màu nớc Muốn có bức tranh phong cảnh hay góc cảnh vẽ trực tiếp thiên nhiên ta có thể vẽ bằng màu bột hoặc sơn dầu

1.3.1 Bút chì.

Một trong những chất liệu tiện lợi cho kí họa là bút chì và giấy; ngời vẽ

có thể chủ động trong việc sử dụng đậm nhạt của đờng nét Đặc điểm tốt của bút chì cho vẽ kí họa klà dễ tẩy xóa Bút chì có rất nhiều loại nh chì cứng (H) loại TB (H b); loại mềm (B) và rất mềm (6B) Khi kí họa ta có thể chọn loại bút mềm hoặc chì mềm hoặc chì than bởi nó dễ biểu hiện tình cảm, đờng nét mạch lạc, uyển chuyển, phong phú

1.3.2 Bút sắt.

Là loại bút có ngòi sắt, dùng mực để vẽ Ngày nay ngời ta dùng bút máy thay cho bút sắt Kí hoạ bằng bút sắt hay bút máy, hình vẽ thờng sinh động Cô gái dân tộc tày - chì, 1950

hơn, bởi nét vẽ mạch lạc, rõ ràng, thoáng hoạt, do đặc điểm của ngòi bút dễ tạo nét thanh, nét đậm kí họa bằng bút sắt đòi hỏi ngời vẽ có khả năng nắm bắt nhanh, đặc điểm tỷ lệ, hình dáng của đối tợng để có thể chủ động tạo ra nét vẽ mạnh mẽ, táo bạo hay thanh mảnh, mềm mại.

1.3.3 Mực nho.

Là loại chất liệu màu đen đợc đóng thành thỏi, khi vẽ cần phải mài ra đĩa với nớc sạch và vẽ bừng bút lông Mực nho là loại chất liệu mà các họa sĩ Trung hoa thờng dùng trong vẽ tranh thủy mặc, danh họa Tề Bạch Thạch đã

có nhiều bức tranh nổi tiếng về vẽ động vật nh: Tôm, cua Đặc điểm của kí…họa bằng mực nho là không chỉ ghi lại hình dáng của cảnh vật hiện tợng, con ngời bằng nét mà còn diễn tả đợc cả đậm nhạt, ánh sáng, không gian, làm cho cảnh vật sống động hơn

1.3.5 Màu bột:

Để ghi lại toàn bộ vẻ đẹp tự nhiên của cảnh vật, hiện tợng ta có thể dùng màu bột để vẽ Tính chất của màu bột là nhanh khô, dễ xóa, dễ chồng màu, rất thuận lợi cho kí họa màu bột đã trở thành những tác phẩm hoàn hảo, thể hiện

đợc tính chân thực cuộc sống và cảm xúc của ngời vẽ

Từ những chất liệu và phơng tiện trên nó góp phần không nhỏ cho việc học vẽ kí họa và chép t liệu để sáng tác tranh Mỗi chất liệu và phơng tiện nó

đều thể hiện đợc hiệu quả về nét, màu sắc khác nhau Muốn có đợc những ờng nét mềm mại, những mảng màu sáng tối trong trang kí họa không chỉ phụ

đ-thuộc vào khả năng của ngời vẽ mà còn phụ đ-thuộc vào phơng tiện diễn tả.Mới học vẽ kí họa chúng ta nên sử dụng phơng tiện bút chì và giấy để luyện tập Bởi tính chất của chì mềm mại, dễ, vẽ, và kết thúc đặc điểm của đối tợng Còn đối với họa sĩ có kinh nghiệm sử dụng màu nớc hay màu bột và sơn dầu Nên những bức kí họa của họ Vì vậy mà những bức kí họa màu của họ

đã trở thành những bức tranh có giá trị cả về nghệ thuật lẫn nội dung

Chơng II Vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa

2.1 Vai trò của kí họa trong học tập và sáng tác hội họa.

Kí họa giúp cho ngời vẽ ghi chép đợc mọi cảnh vật, mọi hoạt động của con ngời diễn ra trong một thời gian ngắn, nhằm lấy t liệu và tìm cảm hứng cho sáng tác tranh

Vì vậy mà kí họa có vai trò quan trọng trong học tập và trong sáng tác hội họa là môn học tơng đối khó đối với ngời mới học vẽ Để ghi chép đợc đặc

điểm hình dáng cấu trúc của sự vật hiện tợng trong tự nhiên, trong cuộc sống, ngời vẽ phải có kĩ năng ghi chép nhanh Muốn có kỹ năng ghi chép nhanh cần phải tích cực rèn luyện thờng xuyên, kí họa nhiều và thờng xuyên còn làm phong phú trí tởng tợng, làm giàu vốn biểu tợng, phát huy t duy hình tợng và cảm xúc thẩm mĩ Ngoài ra nó còn giúp cho chúng ta học vẽ hình họa tốt hơn.Vai trò quan trọng nhất của kí họa là giúp chúng ta có t liệu từ thực tế sống động để sáng tác tranh

Chúng ta biết rằng nghệ thụât chân chính bao giờ cũng bắt nguồn từ cuộc sống, phản ánh chân thực cuộc sống Trong đó ngời nghệ sĩ biểu hiện tâm t hay trạng thái tình cảm của mình Nh vậy, nếu sáng tác tranh không dựa trên

t liệu ghi chép từ thực tế thì tranh sẽ khô cứng, buồn tẻ, không có hồn do bốn biểu tợng nghèo nàn và thiếu cảm xúc Ngoài mục đích lấy t liệu cho sáng tác

kí họa còn giúp cho ta cảm thụ đợc cái hay cái đẹp của cuộc sống Xuất phát

từ những cảm xúc thẩm mĩ, mà cảm xúc thẩm mĩ là một trạng thái của tình cảm, xảy ra trong một hoàn cảnh cụ thể trong một thời gian ngắn trớc một đối tợng thẩm mĩ tạo cho ta có cảm hứng sáng tác Chẳng hạn Một khuôn mặt

đẹp, một hình dáng thanh tú của cô thiếu nữ, một góc cảnh đẹp của làng quê… làm ta thấy bồi hồi, xao xuyến, nảy sinh trong ta một ý tởng mới Ta cảm thấy cái đẹp đó giống nh một bài thơ, hay một bức tranh vậy Những cảm xúc đó chính là chất liệu tạo nên những rung động thẩm mĩ mà rung động thẩm mĩ bao gồm cả xúc động lẫn say mê Nó kích thích con ngời hành động tái tạo Muốn sản sinh ra một cái mới Đó chính là cảm hứng sáng tạo của ngời vẽ

Kí họa không những đóng góp một giá trị nghệ thuật vô cùng to lớn đối với những tác phẩm tranh của các họa sĩ, mà nó còn có giá trị hiện thực trong

đời sống và lao động Nó giúp con ngời có khả năng nhận thức và cảm nhận quan sát thế giới ngời quanh một cách tinh tế hơn Có những khoẳnh khắc thiên nhiên, con ngời đã lu giữ đợc những khoảng khắc đó

Nhờ có kí tốt cộng với tài năng bố cục và diễn đạt mà nhiều tác phẩm hồi họa đã đợc đánh giá cao bởi tính chân thực của nó nh "Tát nớc đồng chiêm" của Trần Văn Cẩn; "Giặc đốt làng tôi" của Nguyễn Sáng ; "Hành quân Ma" của Phan Thông Nhiều kí họa đã trở thành các tác phẩm có giá trị nội dung…cũng nh nghệ thụât Ví dụ kí họa của Tố Ngọc Vân, kí họa của các họa sĩ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ

Tóm lại kí họa có vai trò hết sức quan trọng trong sáng tác tranh, không những chỉ cung cấp t liệu về hình dáng của sự vật, hiện tợng, mà quan trọng hơn là tạo cảm hứng sáng tạo cho ngời vẽ

Kí họa nhiều và thành thạo còn giúp cho chúng ta giảng dạy tốt môn Mĩ

thuật ở trờng trung học cơ sở.

2.2 Tác dụng của đờng nét, bố cục, hình khối - không gian trong kí họa.

Giá trị của kí họa nó đợc thể hiện qua bức tranh Một bức tranh đẹp là nhờ có kí họa tốt, nét kí đẹp đầy đủ - thông tin, bố cục hợp lý, giúp cho ngời họa sĩ tự tin hơn khi vẽ tranh

2.2.1 Nét.

Đờng nét vẽ là ngôn ngữ cơ bản nhất, nhanh nhạy và tiện lợi nhất của hội hoạ lịch sử tạo hình bằng đờng nét đã có lâu đời nh tranh tờng nội thất của Ai Cập, bích họa của HiLạp cổ ở thời kỳ phục hng các nhà hội họa đều rất chú trọng biểu hiện tạo hình bằng đờng nét Là ngôn ngữ đặc biệt nhng cổ xa của nghệ thuật hội họa Bất luận là hình họa phơng Đông hay phơng Tây thì tính sáng tạo đều đợc vận dụng vào trong nét vẽ Nét vẽ còn là sinh mệnh trong nghệ thuật hội họa truyền thống của nớc ta

Ngời xa đã sáng tạo và vận dụng nhiều cách sử dụng nét vẽ và đều có thể lấy cái đó làm điều răn đe đối với chúng ta trong việc học kí họa tính vật

Nét vẽ không chỉ có thể biểu hiện đợc hình dáng thể thích, thần thái tính chất, sáng tối và h thật của vật thể mà nó có hiệu nghiệm đối với việc tạo ra

đối tợng đặc trng trong công tác tạo hình, hơn thế nữa nó còn tạo ra mỹ cảm nghệ thuật có tiết tấu và vận luật phong phú

Đặc điểm nổi bật của nét vẽ là nó khẳng định rõ ràng, khái quát điêu luyện, sinh động truyền thần, cấu tạo mặt tranh gọn gàng, dễ hiểu, sức biểu

đạt hết sức phong phú Khi vẽ yêu cầu tận dụng sự tha dày của nét vẽ cùng với việc làm tăng thêm sự tơng tác giữa đậm và nhạt, h và thật Và nó còn biểu hiện đợc tính nghệ thuật trong quan hệ tầng, lớp giữa các vật thể Ngời học sẽ

dễ dàng trong việc lấy nét vẽ làm chính trong các bài tập kí họa lấy cảm nhận

những nét vẽ gọn gàng rõ rệt, súc tiến, nhẹ nhàng, hoặc thanh thoát sẽ che lấp

đợc các nét vẽ không chính xác khiến cho tất cả đối tợng mà chúng ta phác hoạ ra hấp dẫn ngời xem

Đờng nét vẽ phân ra đậm nhạt, thành đậm ẩn, hiện tha dày, cứng cáp, mềm mại, do việc dùng lực nhấn khác nhau Có thể khiến đờng nét thay đổi Vấp váp, dừng lại chuyển ngặt, thuận nghịch, có thể lại các hiệu quả khác nhau:

Để nét vẽ đạt tích sự khoáng đạt, lu loát trong bút pháp diễn tả ngời vẽ phải dày công luyện tập Xem tranh ký hoạ của hoạ sĩ Tô Ngọc Vân ta thấy nét vẽ của ông vừa lu loát vừa vững chải bay bớm, diễn tả đúng dáng của từng nhân vật và thể hiện vẻ đẹp của ngời lao động, ngời chiến sĩ, mềm mại, nuột

nà, bay bổng khi thể hiện vẻ đẹp của các thiếu nữ, nh các bức: chân dung lao bác nông dân, thiếu nữ thái giả gạo, bộ đội đứng gác, vệ quốc quân

Thực tại khách quan muôn hình muôn vẻ, song không phải bất cứ một sự vật, hiện tợng nào cũng ghi chép, ngời vẽ cần phải biết lựa chọn, chát lọc lấy những cái tiêu biểu nhất, điển hình nhất, cô đọng nhất chẳng hạn: đứng trớc một góc chợ trong số đám đông đang vận động, ngời xem có thẻ cảm nhận đ-

ợc không khí của buổi chợ: ví dụ bức ký hoạ "Hành quân qua suối của Hoạ sĩ Tô Ngọc Vân, những dáng ngời và cảnh vật đợc chọn lọc khiến ngời xem cảm giác đợc không khí trong lành, mát mẻ của đoàn bộ đội, đang qua suối Đoàn ngời nối tiếp nhau nh vội vã vừa điềm tĩnh th thái Phía sau họ là những ngọn núi nhấp nhô, thể hiện sự khó khăn gian khổ mà họ vừa trải qua Để chắt lọc

đợc những hình tợng điển hình tiêu biểu, ngời lọc vẽ và ngời học vẽ và ngời vẽ phải có khả năng nhận thấy đối tợng và cách nhìn thực tế, bao quát nhanh Muốn đạt đợc trình độ nh vậy chúng ta cần phải tiếp xúc vẽ kí hoạ

Từ những hình ảnh tiêu biểu điển hình của hiện thực khách quan, ta cần chú ý đến cách sắp xếp các hình tợng, có khi chỉ bằng vài nét ghi nhanh nhng các hình tợng đợc sắp đặt hợp lí lẽ làm nổi rõ chủ đề