Kinh tế và chính trị thế giới năm 2011 và triển vọng năm 2012

Sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997-1998 và khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008-2009, năm 2011 chứng kiến nền kinh tế toàn cầu chật vật đạt mức tăng trưởng thấp hơn dự kiến, lạm phát

VIỆN KHOA HỌC XẢ HỘI VIỆT NAM VIỆN KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ THỂ GIỚI

P G S T S H O À N G T H Ị T H A N H N H À N

( C h ủ b iê n )

VÀTRIẾN VỌNG NĂM 2012

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam

-V س?

١ ﺀ ٦٠ ٠٠٠:٠ ٠٠ ر ٠٠ ج ٠٠ ح

r ٠ ,

DANH MỤC CÁC CHỮ VIỂT TẮT

LỜI MỞ ĐẦU

Năm 2011 khép lại với nhiêu diên biên kinh tê và chính trị toàn cầu gây nhiều cảm xúc trái chiều Sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997-1998 và khủng hoảng kinh tế thế giới năm 2008-2009, năm 2011 chứng kiến nền kinh tế toàn cầu chật vật đạt mức tăng trưởng thấp hơn dự kiến, lạm phát và thất nghiệp cao nhưng mang tính địa phương, thị trường tài chính

ảm đạm, nợ công lan rộng và đặc biệt trầm trọng ở khu vực đồng euro, giá hàng hóa nhiên liệu gia tăng Tất cả cảnh báo

về một tương lai kinh tế năm 2012 không sáng sủa do quá nhiều mâu thuẫn phức tạp và nhiều điểm nóng bất chắc về kinh tế -

■ xã hội

Và năm 2011 cũng chứng kiến nền chính trị toàn cầu thay đổi dáng kể với biến động chính trị chưa hề dược dự báo như bất ổn ờ Bắc Phi - Trung Đông, với các chính sách hạt nhân đầy bất trắc ở Triều Tiên hay Iran, với căng thẳng gia tăng và không

dễ giải quyết ờ biển Đông Trong rất nhiều biến động này, người ta nhìn thấy vai trò can dự của các cường quốc cũng như cuộc tranh giành quyền lực giữa hai siêu cường là Mỹ và Trung Quốc Bàn cờ chính trị toàn cầu đang chuyển động phức tạp và rất khó đoán định trong năm 2012 khi mà lãnh đạo

13

quốc gia ở Mỹ, Nga và Trung Quốc thay đổi sau các cuộc bầu

cử hoặc chuyển giao quyền lực

Cuốn sách Kinh tế và chính trị thế giới năm 2011 và triển

vọng năm 2012 là kết quả do Viện Kinh tế và Chính trị thế giới

thực hiện nhiệm vụ cấp Bộ thường niên nhằm không chỉ cung cấp thông tin thuần tuý mà còn bình luận, phân tích sự kiện, so sánh với các năm trước, đồng thời dự báo năm tiếp theo để người đọc có được cái nhìn tổng quan về thế giới dưới góc độ kinh tế và chính trị Ngoài ra, căn cứ trên thực tiễn và lý luận, nhóm tác giả đưa ra một số hàm ý chính sách cho Việt Nam nhằm cung cấp luận cứ cho Nhà nước ra quyết sách và điều hành

vĩ mô

Mặc dù đã rẩt cố gắng nhưng không tránh khỏi những sai sót và khiếm khuyết, chúng tôi mong nhận được nhiều ý kiến góp ý của bạn đọc

Thay mặt nhóm tác giả

PGS.TS Hoàng Thị Thanh Nhàn

KINH TẼ' VẢ C H ÍN H TRỊ THẺ' GIỚI NÁM 20] 1

٠

C H Ư Ơ N G I

KINH TẾ THẾ GIỚI NĂM 2011

1.1 TỔNG QUAN KINH TẾ THÊ GIỚI NĂM 2011

Cuối năm 2010, IMF dự báo tăng trưởng kinh tế thế giới năm 2011 sẽ giảm 0,7% còn 4,2% so với trước đó là 4,9% Khi đó, hầu hết giới quan sát đều lạc quan tin rằng dự báo sẽ thành hiện thực sáng sủa Tuy nhiên, những gì diễn ra trong năm 2011 đã làm những hy vọng của năm 2010 nhanh chóng tan biến Nần kinh tể thế giới năm 2011 hiển hiện với nhiều

"ngổn ngang và lo ngại" (khủng hoảng nợ công ở châu Âu

mang "giông bão" đến cho nền kinh tế toàn cầu, thị trường chứng khoán tuột dốc ở hầu hết các sàn giao dịch chủ chốt, thị trường vàng thế giới biến động với giá vàng tăng cao chưa từng thấy, thế giới đạt 7 tỷ người và giá lương thực tăng nhanh làm cho 44 triệu người thiếu đói, tăng trưởng thấp diễn ra ở hầu hết các quốc gia công nghiệp phát triển, tăng trưởng cao hơn ở các nền kinh tế mới nổi nhưng chưa đủ lực đẩy toàn cầu) Nền kinh

tế thế giới đang ở trong "một giai đoạn rất khó khăn" bởi phải đối mặt với quá nhiều vấn đề ừong cả tầm ngắn hạn và trung hạn

1.1.1 Tăng trưởng kinh tế thấp hon dự báo

Tăng trưởng kinh tế thế giới năm 2011 có dấu hiệu khả quan

vào nửa đầu năm được coi như đà tiếp nổi của tăng trưởng

15

kinh tế được cải thiện năm 2010 Tuy nhiên, mức tăng này đã nhanh chóng giảm sút vào nửa cuối năm dưới sức ép của khủng hoảng nợ công châu Ẩu, cùng với hàng loạt biến động chính trị Trung Đông và châu Phi Nhìn chung cả năm, tăng trưởng toàn cầu được ước tính thấp hơn dự báo đã đưa ra trước đó với số liệu khác nhau từ nhiều nguồn công bổ: 4% (so với 4,3% hồi tháng 6/2011)

từ IMF, 3,6% (so với 5% hồi cuối năm 2010) từ ЕШ, 3,4% (so với 3,9% hồi trước đó) từ Goldman Sach; riêng Báo cáo Triển vọng kinh tế toàn cầu tháng 9/2011 của Fitch còn đưa ra mức tăng trường ước tính thấp nhất là 2,6% (so với số dự báo trước đó là 3,1%) Dù chưa có con số cuối cùng, nhưng xu hướng giảm sút tăng trưởng kinh tế toàn cầu thực sự hiển hiện Đây là kết quả của nhiều khó khăn chồng chất tại các trung tâm kinh tế vốn làm trụ cột cho tăng trưởng toàn cầu Trừ tăng trưởng kinh tế Trung Quốc và Ắn Độ tuần tự đạt khoảng 9,3% (giảm so vói 9,9% dự đoán trước đó của WB) và 7,6%, kinh tế Mỹ chỉ đạt mức tăng trưởng khiêm tốn là 1,5% (giảm so với dự đoán 1,7% trước đó), tăng trường kinh tế châu Âu và Nhật Bản đều thấp một cách đáng lo ngại tuần tự là 1,6% và -0,5% Bên cạnh đó, Nga đạt mức tăng trưởng kinh tế ước tính 4% với các chỉ số kinh tế vĩ mô tương đối ổn định, số liệu cuối cùng chính xác về tăng trưởng toàn cầu, khu vực và quốc gia chọn lọc đã được dẫn trong bảng 1.1

Cuộc khủng hoảng nợ công khu vực đồng euro nóng lại từ giữa năm đã gây quá nhiều "giông bão" không chỉ cho kinh tế châu Âu mà còn ảnh hưởng tiêu cực ra toàn cầu Một số nền kinh tế bị thương tổn nặng nhất1 đã đẩy đồng euro đối mặt vớiKINH TÊ' VẢ g ỈÍNH TRỊ THỂ GIỜI NẢM 2 0 11

1 I r e la n d , B ồ Đ à o N h a v à H y L ạ p c h i đ ạ t t ă n g t r ư ở n g n ă m 2 0 1 1 lầ n lư ợ t

là 0 ,9 % , - 1 % v à - 7 % S ả n x u ấ t c ô n g n g h i ệ p t ín h tớ i t h á n g 1 1 / 2 0 1 1 đ ã

Chương I KINH TỂ THỂ GIỚI NĂM 2011

Bảtìg 1.1: Tốc độ tăng trường GDP thực te hàng năm (%)

neuy cơ "đổ vỡ" và EU "tan ٢ã" - diều quá nguy hiểm dến mức không thể chấp nhận Để dối phó với khủng hoảng nợ công, nhiều chinh phủ phảỉ thực thi chíníi sách khắc khổ Diều này dẫn dến tỉnh trạng thất nghiệp, tổng cầu quốc gia và khu vực hạ thấp, tiêu dùng của quảng dại quần chúng suy gỉảm mạnh Tốc độ tăng trưởng thương mạ؛ hàng hóa và dịch vụ năm 2011 thấp hơn so với năm 2010: xuất khẩu giảm từ 12,8ه/ه xuống 7,5% tinh trên quy mô toàn cầu, trong dó, các nền kinh tể công nghỉệp phát triển dã gỉảm tuyệt dối cả về xuất và nhập khẩu lần lượt trong năm 2010 từ 12,3% và 11,7% xuống còn 6,3٥/٥ và 5,9% năm

2011 Tinh trạng gỉảm sút tương tự cũng xảy ra với khu vực các nền kinh tế dang phát triển và mới nổi, dù mức độ không nghiêm trọng bằng Tăng tnrờng xuất và nhập khẩu năm 2010 tuần tự là 13,6% và 14,9% hạ thấp xuống còn 9,4% và 11,1% năm 2011

Trong diều kỉện tổc độ tăng trưởng kinh tế gỉảm, nạn thất

nghiệp lan rộng tấn công nhiều tầng lớp trong xã hộỉ Tinh trạng

vỉệc làm trên quy mô toàn cầu những tháng dầu năm 2011 chưa cải thíện tích cực như mong dợỉ nên ITO dự tinh tỷ lệ thất nghiệp toàn cầu năm 2011 là 6,1%

Theo báo cáo tinh hlnh việc làm công bố bởi ủ y ban châu Âu, cuộc khủng hoảng nợ công dã khỉến 6 trỉệu người lao dộng ở châu lục này mất việc làm, cỏ dến 16,3 trỉệu người thất nghỉệp

ở khu vực dồng euro; trong số những ngườỉ không có việc làm, tỷ lệ thất nghỉệ.p dàỉ hạn lên dến 40٥/o và chưa có dấu hiệu dừng lại; tỷ lệ thanh niên thất nghiệp chiếm dến 2 5 0 ا٠ tại 10/27 nước thành vỉên EU, riêng Tây Ban Nha, con số này lên dến 50%.KINH TẾ VÀ C HÍN H TRỊ THẾ GIỚI NÃM 2011

1 8

Chương I KINH TẾ THỂ GIỚI NẢM 2011

Tinh trạng thât nghiệp phô biên và khá nghiêm trọng xảy ra trong các ngành công nghiệp chế tạo, xây dụng và công trình công cộng ở châu Âu; nó không chỉ làm gia tăng khoảng cách tiền lưong giữa những người lao động mà còn làm trầm trọng hon bất bình đẳng xã hội Không thể tưởng tượng số người có nguy cơ lâm vào cảnh nghèo lên đến 114 triệu người ở châu Âu (tương đương với 1/4 dân số châu lục) và có đến 8% sổ người trong độ tuổi lao động có nguy cơ rơi vào cảnh túng quẫn, khó khăn đối với các gia đình có con lớn gấp đôi các gia đình không con

Bảng /.2.- Tỷ ٠ệ thất nghíệp ở một số quốc gỉa và khu vực (%)

1 T u y n h i ê n , n h ờ s ố v i ệ c là m t â n g d ể n g ầ n 4 0 0 0 0 0 v à o h a i t h á n g c u ố i

n ă m , t ỷ l ệ t h ấ t n g h i ệ p ở M ỹ g i ả m n h ẹ c ò n 8 , 9 ٠ / ٥

19

sự èo uột trong hoạt dộng kinh tế Mỹ khiến clio mức độ lạc quan kinli tế toàn cầu trở nên yếu dần vào quý III năm 2011 Bên cạnh dó, nợ công của Mỹ lên dến ngưỡng dinh (14.300 tỷ USD, tuong dương 100% GDP) khỉến cho tâm lý lo ngại cầu tiêu dùng bị tliu hẹp, kéo theo suy giảm tăng trưởng Tuy nhiên, vào hai tháng cuốỉ năm 2011, dược hỗ trợ bời chinh sách gia hạn giảm thuế đánh vào lương, cầu tíêu dùng ở Mỹ dẫ dược cảỉ tliỉện, số dơn khai thất nghiệp lần dầu vào thời gian này của năm lên dến 381.000 dơn DU vậy, dây vẫn là con số thấp nhất trong 3 năm qua Trước thềm năm mớỉ, giớỉ quan sát nhln thấy dấu hiệu tlch cực hơn cho tăng trưởng kinh tế của Mỹ khi chỉ số tỉêu dùng dược cải thỉện, hoạt dộng kinh doanh sản xuất nhộn nhịp hơn và số người tỉm dược vỉệc làm tẫng lên.

cuốỉ năm

Trong khi các chinh sách thắt lrrng buộc bụng của châu Âu

và Mỹ nhằm giảm thỉểu nợ công và sử dụng có hỉệu quả hơn nguồn lực tàỉ chinh thi chinh sách thắt clrặt tiền tệ dược thực thi ở nhiều quốc gia dang phát triển đặc b؛ệt là Trung Quổc ١'à

Ẩn Độ' nhằm chống lại tinh trạng lạm phát vốn de dọa sự ổn

định kinh tế vĩ mô của họ Chỉ số gia cả tiêu dùng nhóm các nước công nghỉệp phát triển tăng từ 1,6% năm 2010 lên 2,6% năm 2011; trong khi các con số này ở nhóm các nền kinh tế dang phát triển và mớí nổi tuần tự tăng là 6,1% và 7,5% - mứcKINH T Ế vA a I Í N I I T R THÊ' GIỚI NẢM 2 0 1 1

1 H a i n ư ớ c s ử d ụ n g c ô n g c ụ c h i n h s á c h t i ề n t ệ l à n â n g lã i s u ấ t v à t ẫ n g

d ự t r ữ b ắ t b u ộ c c ủ a h ệ t h ố n g n g â n h à n g t h ư ơ n g m ạ i c l i o d ù c ó k h ả

n ă n g k i ií i h ã m l i ơ ạ t d ộ n g k i n h t ế

20

Chương I KINH TẾ THỂ GIỚ1 NÁM 2011

tăng cao nhất kể từ năm 2005 trừ năm 20()8 (với mức lạm phát

ờ khu vực này lên dến 9,2٥/o) Chỉ số lạm phát của Mỹ năm

chỉ số lạm phát ở Trung Quốc dã lên dến 6,5% - mức cao vượt trộỉ so với dự kiến chỉ là 4% s u lạm phát trong bốn tháng cuối cùng của năm 2011 liên tỉếp giảm nhờ nỗ lực dỉều hành vĩ mô của Chinh phủ Trung Quổc, nhimg tinh chung toàn

21

năm, lạm phát ở nước này vẫn đứng ở 5.6% Trong mười một tháng đầu năm 2011, chỉ số lạm phát ờ Án Độ lên đến trên 9%, cao nhất trong nhóm BRICs (so với mức 6,64% của Brazil tính đến tháng 11/2011 và 7,19% của Nga tính đến tháng 10/2011) Hình 1.1 thể hiện rõ mức độ gay gắt hơn cả của lạm phát ở

Ân Độ

Mức lạm phát ở Mỹ Latinh và Caribe cả năm 2011 lên đến 6,7%, gia tăng hơn chỉ số lạm phát năm 2010 là 6,0% Lạm phát ở khu vực này được chia thành ba nhóm: cao, trung bình

và thấp Điển hình của nhóm cao là Venezuela (gần 30% trong nửa đầu năm 2011), Paraguay, Colombia; nhóm trung bình gồm: Brazil, Mexico và Peru (có mức lạm phát khoảng 4-6%) Nhóm thấp gồm một số nước như Chilê, Giamaỉca, và Nicaragua (có mức lạm phát khoảng 3%)

Trong khi đó, Cộng đồng các quốc gia độc lập vẫn là khu vực có mức lạm phát khó kiểm soát trong suốt 5 năm qua với chỉ số này thường xuyên đứng ờ mức cao: 11,2% năm 2009, 7,2% năm 2010 và tăng trở lại tới 10,3% năm 2011

Nhìn lại cả năm 2011, lạm phát đã trở thành rủi ro kinh tế

và làm xói mòn những nỗ lực điều chỉnh chính sách cân bằng kinh tế, đặc biệt đối với các nền kinh tế mới nổi Những nguyên nhân chủ yếu đẩy lạm phát lên cao nằm ở thị trường hàng hóa và nông sản, trong đó tập trung vào giá nhiên liệu và giá lương thực (xem chi tiết ở phần 1.2.2) Bên cạnh yếu tố bất lợi về thời tiết trên bình diện rộng khắp (hạn hán ở nhiều tinh của Trung Quốc kéo dài từ cuối năm 2010, hạn hán nặng

nề ờ Nga và Ucraina làm cho sản lượng lúa mì sụt giảm, hạn hánKINH TẺ' VẢ CHÍNH TRỊ THẾ GIỚI NẢM 2011 _

kéo dài ở Pháp, Đức, Áo, Thuỵ Sĩ, gây thiệt hại nghiêm trọng

về sản lượng lương thực), yểu tố thông tin bất cân xứng về thị trường lưong thực góp phần gia tăng nạn đầu cơ, lũng đoạn giá lương thực thế giới Trong khi đó, những bẩt ổn chính trị ở Trung Đông và Bắc Phi, thảm họa kép động đất và sóng thần ở Nhật Bản khiến cho cung cầu nhiên liệu, chủ yếu là dầu mỏ mất cân bằng trên phạm vi toàn cầu Ngoài ra, cuộc chạy đua hạ giá đồng nội tệ (chi tiết ở phần 1.4) diễn ra ở hầu hết các nền kinh

tế chủ chốt cũng góp phần làm gia tăng tỷ lệ lạm phát khi hàng nhập khẩu trở nên đắt đỏ hơn dưới tác động của chính sách tỷ giá Tất cả cộng hưởng đẩy giá cả lương thực và năng lượng leo thang - yếu tổ khiến cho tình trạng lạm phát khó kiểm soát

Lạm phát năm 2011 dù dịu bớt vào vài tháng cuối năm, nhưng chưa thể đảm bảo ngưỡng an toàn cho năm 2012 Thực

tế đòi hỏi sự chú trọng thi hành các chính sách điều chinh vĩ

mô ở mỗi quốc gia

và thị trường

Nhìn tổng thể diễn biến kinh tế và chính trị thế giới từ năm

2008 đến năm 2011, chúng ta nhận thấy thế giới đang trải qua chuỗi thời gian khủng hoảng niềm tin về vai trò điều tiết phát triển của nhà nước và vai trò tự điều chỉnh của thị trường Trong đó, năm 2011 bộc lộ rõ nhất những điểm yếu về mô hỉnh quản trị phát triển ở cả các quốc gia giàu cũng như nghèo Điểm tắc nghẽn chính là những bất cập trong quan hệ giữa nhà nước và thị trường, giữa tăng trưởng và công bằng xã hội - những cặp phạm trù kinh điển trong kinh tế vĩ mô

KINH TẾ VẢ C H ÍN H TRỊ THẾ GIỚI NÁM 2011

C h ư ^ g I KINH TỂ THỂ GIỚI NÁM 2011

Quay lại năm 2008, sau khi cuộc khủng hoảng kinh tế tài chính toàn cầu bị châm ngòi bởi sự kiện sụp đổ vào ngày 15/9 của Lehmon Brother - tập đoàn tài chính hàng đầu ở Mỹ, chính quyền Mỹ đã chống chọi bằng việc tung ra hàng loạt chính sách

hỗ trợ và kích thích nhàm ngăn cản sự lây lan khủng hoảng từ khu vực tài chính ngân hàng sang khu vực sản xuất ở chính Mỹ cũng như ngăn cản khả năng lan ra toàn thế giới Khi đó, người

ta nói nhiều về "sự tham lam" của các ông chủ tư nhân đã thực thi chính sách "kích cầu tiêu dùng", khuyến khích tâm lý tiêu trước trả sau diễn ra phổ biến, đặc biệt trong lĩnh vực bất động sản Và kết quả là chi tiêu vượt quá xa thu nhập thực tế Trong điều kiện kinh tế bình thường, công thức này được chấp nhận Tuy nhiên, khi diễn biến thị trường gặp nút thắt không thuận lợi, những khoản vay đến hạn không thể ừả, các tổ chức tín dụng lâm vào tình trạng mất khả năng thanh khoản, và điều tồi tệ đã xảy ra Khi đó nền kinh tế lâm vào tình trạng khủng hoảng ban đầu ở khu vực ngân hàng, sau đó lan sang khu vực sản xuất Kinh tế Mỹ sụt giảm kéo các nền kinh tế đầu tàu thế giới vào thế chao đảo mang tính toàn cầu trong suốt hai năm 2008 và 2009 và

nó chỉ kịp lấy lại thăng bằng vào năm 2010 với sự phục hồi kinh

tế nhưng chỉ mang tính địa phưong Năm 2010, sản lượng công nghiệp của các nước phát triển tăng thấp hon mức sản lượng trước thời điểm khủng hoảng vào tháng 2/2008 là 8%; trong khi chỉ số này ờ nhóm các quốc gia đang phát triển tăng hon 19% so với cùng thời điểm kể trên Riêng sản lượng công nghiệp ở Trung Quốc cao hon so với mức trước khủng hoảng tới 40%, chỉ số này ở Đông Á và Việt Nam khoảng 35%' Sang năm 2011

1 Xem : " Dự thảo triển vọng kinh tế toàn cầu", W B (tháng 6 năm 2 0 11).

25

sản lượng công nghiệp toàn cầu chỉ đạt 8,5%, giảm sút so với năm 2010 bất chấp giá trị sản lượng công nghiệp của các nền kinh tế đang phát triển lên đến 11,4% Nguyên nhân giảm sút thuộc về các nước công nghiệp phát triển chịu tác động bởi khủng hoảng nợ công châu Ẩu Mỹ là nước có sản lượng công nghiệp lớn nhất thế giới, trong quý 11/2011, tốc độ tăng trưởng chỉ đạt 4,4%, thấp xa so với mức 7% trong quý 1/2011 Trừ Đức, sản lượng công nghiệp cũng giảm mạnh ở các nước công nghiệp hàng đầu thể giới như Pháp, Anh, Italia và các nền kinh tế mới nổi quan trọng như Ấn Độ, Brazil, Mexico Trong khi khu vực sản xuất hàng công nghiệp tiêu dùng vẫn tăng trưởng khá ở các nền kinh tế đang phát triển thì ngành chế tạo phương tiện vận tải sa sút nghiêm trọng do ảnh hưởng của thảm họa kép động đất sóng thần ở Nhật Bản.

Sự tham gia của nhà nước trong suốt quá trình giải cứu nền kinh tế của mình ra khỏi khủng hoảng được coi là bằng chứng cho sự trở lại vai trò điều tiết của chính phủ sau nhiều thập kỷ mà mô hình kinh tế thị trường cổ điển được phát triển rộng rãi Điểm đặc trưng của mô hình này là đề cao vai trò của thị trường tự do, nền kinh tế được điều tiết chủ yếu bởi các tín hiệu thị trường vẫn thường mệnh danh

là "bàn tay vô hình" Theo chiều ngược lại, trong quá trình vận động và phát triển của mô hình kinh tế này, vai trò điều tiết kinh tế của nhà nước bị hạn chế và nhà nước chỉ can thiệp gián tiếp vào thị trường thông qua công cụ chính sách tạo điều kiện cho cơ chế phi điều tiết vận hành, khuyến khích tự

do hóa thương mại và đầu tư trên phạm vi toàn cầu Thành quả của mô hình kinh tế này là hiển hiện và đà tăng trưởngKINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ THẾ GIỚI NĂM 2011 _

Chưang I KINH TẾ THẾ GIỚI NÁM 2011

kinh tế thuận lợi khá dài khiến cho cả nhà nước và thị trường đều "mẩt cảnh giác" Nhà nước thả lỏng quản lý, dặc biệt dối với hệ thống tài chinh, trong khi thị trường, vi mục tỉêu lợi nhuận, khuyến khlch chi tiêu vượt xa khả năng thực tế chi trả Những nỗ lực dưa nền kinh tế ra khỏi vòng xoáy của khUng hoảng 2008-2009 của Chinh phủ Mỹ cho thấy quan điểm "dể mặc thị trường" dã bộc 1Ộ những điểm khiếm khuyết Dường như dã dến lúc phải duy tri sự can thiệp cân bằng giữa nhà nước và thị trường vào dờỉ sổng kinh tế - chinh trị

- xã hội nhằm tránh xung dột Ìợí ích Stisgllt 2011) ل) dã nhận xét về hai dỉểm tlch cực trong năm 2011: ỉ/ nước Mỹ

da nhận ra khoảng cách tương phản gỉữa 1% người giàu với 9 9 0 ها còn Ìạỉ; li/ phong trào biểu tinh do lớp trẻ dẫn dầu diễn ra từ "Mùa xuân A-rập" dến sự kỉện ''Chiếm phố Wall" chứng tỏ rõ rằng cỏ cái gi dó không ổn trong hệ thống tư bản chủ nghĩa Chủ nghĩa tư bản cần xem Ìạỉ các vấn dề có tinh hệ thống

Cuộc khủng hoảng nợ công khu vực dồng euro năm 2011 dặt cả lục dịa gỉà này vào tinh thế nguy hiểm mới nếu chương trinh gỉải cứu cho một số nước thành viên thuộc khu vực này không dạt dược kết quả mong dợi Mô hlnh kinh tế thị trường

dề cao "nhà nước phúc lợi" sau thờỉ gian dài kỉểm soát thiếu chặt chẽ dã dẫn dến thâm hụt ngân sách ở một số nước châu

Ẩu Để trang trảỉ, các khoản vay nợ chinh phủ từ khu vực tư nhân thuộc Lỉên minh châu Ẩu nhằm klch cầu tiêu dùng cũng chưa dảm bảo hiệu quả, tất cả dẫn dến mức thâm hụt lớn và dẩy nợ công dến dinh điểm - thậm chi có thể dẫn dến phá sản quốc gia Chinh sách thắt lưng buộc bụng phải thi hành khẩn

27

KINH TẾ VÀ CHÍN H t r ị t h ế g i ớ i n ả m 2011

cấp nhưng vấp phải sự phản đối gay gắt từ người dân1 Châu

Âu đang ở trong tình thể tiến thoái lưỡng nan khi những lợi ích xã hội đang xung đột dữ dội

Như vậy trong những năm vừa qua, chính phủ ở nhiều nền kinh tế phát triển đã phải can thiệp giải cứu khu vực tư nhân trong nhiều ngành kinh tế Đen năm 2011, vai trò của nhà nước trở lại ghi dấu ấn mãnh liệt hơn bao giờ hết: Chính phủ

Mỹ đang chèo lái con thuyền kinh tể của họ ra khỏi khủng hoảng với tín hiệu việc làm ở quốc gia này được cải thiện rõ rệt vào cuối năm, lãnh đạo các nền kinh tế cốt lõi trong EU chèo lái quyết liệt đưa châu Âu ra khỏi khủng hoảng nợ công

mà nếu thành công, vai trò của nhà nước sẽ là rất đáng kể

Kinh tế thế giới có thể sẽ khó thoát khỏi tình trạng trì trệ cho đến trước năm 2014 do phải đổi mặt với cuộc khủng hoảng kép về niềm tin vào nhà nước và thị trường Mối quan

Chương I KINH TỂ THỂ GIỚI NÁM 2011

hệ muôn thuở giữa nhà nước và thị trường dang dòi hỏi díều tỉết từ cả hai phía Cuộc khủng hoảng tài chinh năm 2008 tạm chấm dứt chủ nghĩa tân tự do trong dó dề cao phi điều tiết và

cổ vũ vỉệc giảm dần vai trò của nhà nước Nhung từ năm 2010, nhà nước dã trở Ìạỉ nắn chỉnh sai phạm thị trường, kiểm soát

"lòng tham" của khu vực tư nhân, chống tham nhũng trong khu vực công Hiện nay, vai trò của nhà nước và thị trường cần dưọc xác định như thế nào vẫn là câu chuyện chưa có hồi kết Công cuộc táỉ cấu trúc kinh tể cần phải dựa trên nguyên tắc dổi mới công nghệ - yếu tố luôn đúng ở mọi nơi, mọi lúc - lại chưa dạt dược vị tri vững chắc của nó ở nhiều quốc gia Thế giới vẫn dò dẫm và dư dịa cho tẫng trưởng kinh tế cao, công bằng xã hội tlch cực vẫn còn là diều chiếm phần lớn tâm tri của hầu hết lãnh dạo các nền kinh tế từ "trung tâm" dến

"ngoại vi" Trong bốỉ cảnh dó, kinh tế thể gỉới có thể tiếp tục biến dộng

1.2 THƯƠNG MẠI QUỐC TẾ NÀM 2011

Khốỉ lượng hàng hóa và dịch vụ trao dổi giữa các nước trên thế giới năm 2011 có sự suy giảm so với năm 2010 và sẽ tỉếp tục xẩu di trong năm 2012 Giá cả hàng hỏa năm 2011 gia tâng ở tất cả các nlibm hàng cltU chốt, gây tác d'ộng khác nhau lên thực trạng cán cân và diều kiện thương mại của các nhóm nước và tác dộng xấu lên vỉệc dảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững của các quốc gia Năm 2011 là năm mà VOng Dôha

- VOng dàm ph,án vl sự Phát triển - dâ trải qua một thập kỷ tồn tạỉ Hiện quá trinh dàm phán dang dề cập tới những vấn dề rất nhạy cảm và diễn ra trong bối cảnh kinh tế thế glớỉ không mấy

2 9

thuận Ìợỉ Vi thế, từ diễn bỉến trong 2-3 năm gần dây, VOng Dôha dang dược coỉ là dứng trước ngã ba dường - chưa thể di dến kết thúc thành công, mà cũng không thể cho là thất bạỉ.

năm 2010

Có thể nóỉ sự phục hồi không bền vững của kinh tế thế giớỉ

kể từ nửa sau năm 2009 dã nhanh chóng dể Ìạí dấu ấn trong tăng trưởng thương mại quốc tế năm 2011 Theo ước tinh của IMF (bảng 1.3), tốc độ tăng trưởng thương mại quốc tế theo khối lượng của cả hàng hóa và dịch vụ năm 2011 của toàn thế giớỉ ở mức 7,5% - gỉảm dáng kể so với mức tăng 1 2,8 0 ها của năm 2010 Riêng trao dổỉ hàng hóa dạt mức 8,4% năm 2011

so vớỉ mức 14,10 ا٠ năm 2010 Sự suy giảm này xảy ra cả dối với xuất khẩu và nhập khẩu Theo tinh toán của các chuyên gia WTO, tăng trưởng khốỉ lượng xuất khẩu của thế giớỉ năm 2011 ước dạt 5,8 0 ها' Tuy nhỉên, cần lim y rằng, nếu xét về gỉá trị theo dồng dôla Mỹ, tốc độ tăng trường thương mại quốc tế năm 2011, dạt mức cao hơn nhỉều - ở mửc khoảng 10,1%

Nguyên nhân của sự suy giảm này là do giảm cầu ở nhiều khu vực trên thế giới Ở cảc nước phát trỉển, dặc bỉệt là Mỹ và

EU, tổng cầu vẫn chưa dược cải thỉện nhiều Một mặt, do vấn

dề thất nghỉệp chưa dược gỉải quyết tốt, dẫn dến tâm ly hạn chế chi tiêu của người dân Mặt khác, vỉệc gỉảm dần các gói kích tlrlch kinh tể của chinh phủ dã làm cho cầu từ khu vực công gỉảm theo, trong khi sự cải thiện cầu từ khu vực tư nhân chưaKINH TỂ VÀ C H ÍN H TR! THỂ GIỚI NẢM 2011

1 h t t p : / / w w v w t o o r g / e n g l i s h / n e w s _ e / p r e s l 1 e / p r 6 4 1 e h t m

Chương I KINH TẾ THỂ GIỚI NẢM 2 0 1 1

B ủ n g 1 3 : Tôc đ ộ tăng trưỏ^g khôỉ ٠ưọ٠ng thirong mạỉ quoc tê

2008.2011 (././nam) ٥

2008 2009 2010 2 0 11* Toàn thế giới cả hàng hóa và dịch vụ 3,0 -10 ,7 12,8 7,5 Xuất khẩu

Mỹ Latinh và Caribe -0,1 -8ا4 8,9 6,9

M ỹ Latinh và Caribe 7,4 -1 9 0 23,4 ا3ذ4Trung Đông và Bắc Phi 17,7 -2,9 0,1 6,9

C h ủ t h í c h : * là s ố lỉệ u ư ớ c tin h

N g u o n : I M F , W o r l d E c o n o m i c O u t l o o k - S l o w i n g G r o w t h a n d

R i s i n g R i b , S e p 2 0 1 1 , T a b le s A 9 a n d B 1 2

31

tốt, dẫn dến suy giảm tổng cầu Bên cạnh dó, nhtog bất ổn ở Trung Dông và Bắc Phi, kéo theo sự gia tăng giá dầu mỏ, bất

ổn từ gánh nặng nợ công của nhiều nuớc châu Ẩu và thảm họa dộng đất và sóng thần tại Nhật Bản cũng là những nguyên nhân tạo nên sự suy gỉảm tổng cầu ở các nước bạn hàng thương mạỉ chủ chốt Minh chứng cho nhận định này là sự suy gỉảm tốc độ tăng trưởng nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ của các nước phát triển năm 2011 so với năm 2010- 5,9% so với 11,7%

Và sự suy gỉảm này còn kéo theo sự suy giảm tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của nhóm các thị trường mới nổi và các nước dang phát triển, tương ứng từ 13,6% năm 2010 xuống còn 9,4% năm 2011, bởi các thị trường chinh của nhóm các nước này là các nước phát triển (bảng 1.3)

Đốỉ với nhóm các thị trường mới nổi và các nước dang phát tríển, tổng cầu suy giảm trong năm 2011 so với năm 2010

là do hai nhóm nguyên nhân chinh: Thứ nhất, các nguyên

nhân làm giảm nhu cầu trong nước, cụ thể hơn là cầu nhập khẩu - giá cả lương thực tăng cao, dẫn dến lạm phát cao, kéo theo sức mua trong nước gỉảm di và chinh sách tái cân bằng nền kinh tế theo hướng tăng cầu nội dịa của các chinh phủ Trong bối cảnh dó, tốc độ tăng trưởng nhập khẩu của nhóm nước này trong nẫm 2011 là 11,1% so với 14,9% của năm 2010

Thứ hai, do gỉảm cầu bên ngoài, tức cầu nhập khẩu từ các

nước phát triển, như dã trinh bày ở trên Dỉều dáng ghi nhận

là sự suy gỉảm xảy ra ở hầu hết các khu vực, từ châu Á, Mỹ Latinh và Caribe, Trung và Dông Ảu, Cộng dồng c.ác quốc gia dộc lập, ngoại trừ Trung Dông và Bắc Phi và châu Phi

hạ Sahara

KINH TẾ VÀ C H ÍN H TRỊ THỂ GIỚI NÃM 2011

3 2

Chương I KINH TẾ THẾ G ita NÁM 2011

Diễn biển của thương mại quốc tế năm 2011 của khu vực

châu Á - Thải Bình Dưong, đặc biệt là Đông Ả, đã cho thấy sự

phụ thuộc ngày càng mạnh mẽ của các nước trong khu vực với nhau Những tổn thất nặng nề ở Nhật Bản từ cuộc động đất và sóng thần lịch sử, những cố gắng của Chính phủ Trung Quốc trong việc giảm tăng trưởng quá nóng và chổng lạm phát đã có phản ứng ngay lập tức lên xuất khẩu của các nước còn lại trong khu vực, đặc biệt là ASEAN Theo đánh giá của các chuyên gia IMF, mối quan hệ thương mại vói Nhật Bản tác động mạnh hơn lên các nền kinh tế có độ mở cửa lớn hơn mà chuyên môn hóa vào việc sản xuất các hàng hóa có độ co giãn cao theo thu nhập, hàng tiêu dùng kỹ thuật cao và hàng hóa vốn như Hàn Quốc, Singapore và Đài Loan, thấp hơn so với các nước như Thái Lan, Malaysia và Philippines và thấp hơn nữa so với các nền kinh tế phụ thuộc nhiều hơn vào cầu trong nước như Trung Quốc, Ấn Độ và Indonesia* 1 Bên cạnh đó, việc suy giảm tăng trưởng ở Trung Quốc cũng làm giảm hoạt động nhập khẩu của nước này Hậu quả là làm giảm xuất khẩu hàng nguyên liệu từ nhiều nước Đông Nam Á, và hàng hóa von từ các nước như Hàn Quốc, Singapore và Đài Loan Trước thực trạng như vậy, theo ước tính của IMF, tốc độ tăng trưởng thương mại quốc tế năm 2011 theo giá đôla Mv của khu vực châu Á - Thái Bình Dương đạt mức trên 20%, thấp hơn một chút so với mức trung bình 22% của cả nhóm các thị trường mới nổi và các nước đang phát triển2, nhưng giảm đáng kể so với năm trước

dỏ Nếu tinh theo khối lượng, mức suy giảm còn lớn liơn nhiều (bảng 1.3).

Sự suy giảm trong thuOTg mại quốc tế nẫm 2011 ở khu vực Mỹ Latinh và Caribe, Trung và Dông Âu, Cộng dồng các quốc gia dộc lập cũng là do ảnh hưởng chung của suy giảm ở khu vực các nước phát trỉển, dặc biệt bởi sự gắn kểt thương mại của họ với Mỹ và EU

Trong năm 2011, hoạt dộng trao dổi thương mại quốc tế

د ة

١

với pliần còn lại của thế giới dược đánh gia là có mức tăng trưởng tổt hơn nhiều so vơi năm 2010, xét cả về xuất khẩu

và nhập khẩu Có một vài nguyên nhân giúp các nước trong hai khu vực này dạt kết quả như vậy Thứ nhất, giá dầu mỏ

và nhiều nguyên lỉệu gia tăng, giúp họ tăng nguồn thu từ xuất khẩu Thứ hai, do nhiều nước dã cỏ dược sự chuyển hướng thương mạí vững chắc sang các thị trường dang lên

và thị trường nội vùng, mà ở dó, nhu cầu nhập khẩu hàng hóa của họ vẫn còn cao Cuổỉ cùng, sự gia tãng nhập khẩu chu yếu là do phải nhập khẩu lương thực và thực phẩm với giá gia tăng

hàng hóa

Giá cả hàng hóa thế giới dược gia tăng trở lại từ năm 2010

và kéo dài dến tháng 4 năm 2011 Sau dó, sự gia tăng bị gián đoạn với mửc giảm nhẹ dược dỉễn ra vào tháng 7, 8/2011 Tinh chung cho cả năm 2011, gia cả của nhiều nhóm hàng dều cóKINH '1'Ể ٧À CHÍNH TRỊ THÊ GIỚI NĂM 2011

Chương I KINH TẾ THẾ GIỚI NẢM 2 011

mức tăng cao hơn năm 2010, ngoại trừ nhóm hàng nguyên liệu nông sản và kim loại (bảng 1.4) Giá hàng thực phẩm thế giới gia tăng trở lại từ nửa sau năm 2010 và gần đạt mức đỉnh điểm của giữa năm 2008 Giá dầu mỏ và năng lượng cũng gia tăng trở lại sau đại suy thoái 2008 - 2009 do cầu tăng và những bất ổn từ phía cung Giá dầu Brent giao ngay đã đạt mức

110 USD/thùng vào tháng 4/2011 và có những dao động nhỏ trong tháng 12 và đầu tháng 1/2012 quanh mức 105 USD/thùng,

do động thái của Iran và các biện pháp ứng phó của các nước phương Tây liên quan đến eo biển Hermut Tuy nhiên, cần ghi nhận rằng nếu tính theo đồng EUR hoặc SDR, thì mức tăng giá của tất cả các nhóm hàng đều ở mức thấp hơn so với tính bằng đôla Mỹ ở tất cả các năm Có thể thấy diễn biến giá cả hàng hóa như vậy là khá đồng nhịp với sự tăng trưởng của nền kinh

tế thế giới (hình 1.3) - gia tăng cho đến nửa đầu năm 2011 khi

có sự phục hồi và giảm nhẹ từ nửa sau năm 2011 do chịu tác động của sự suy giảm tăng trưởng và những bất ổn ở châu Âu

và châu Phi

Để giải thích cho sự gia tăng giá thấp hơn trong năm

2011 so với năm 2010 của hai nhóm hàng nguyên liệu nông sản và kim loại, các chuyên gia dựa vào hiện tượng giảm tăng trưởng của một sổ nền kinh tế mới nổi, đặc biệt là Trung Quốc Vi thực tế cho thấy, Trung Quốc chiếm tới 40% tổng tiêu dùng kim loại và 18% tồng tiêu dùng năng lượng của toàn thế giới, kết hợp với thị trường trên 1,3 tỷ dân thì cũng tiêu tốn một lượng khá lớn nguyên liệu nông sản của thế giới

3 5

KJNH TỂ VÀ CHÍNM TRỊ THẾ GIỚI NÁM 2011

ó٠i tinh bằng đôla Mỹ giai đoạn

؛ Bảng 1.4: Diễn biến giá thế g

) 100

= 4

ة

20 - 002

ة

؛

٧ó٠

, năm

٠/٠

( 2008-2012

Hinh 1.3: Gỉá hàng hóa và chu kỳ kinh tế

Thay đổ، % theo từng năm

N g u o n : I M F , W o r l d E c o n o m i c O u t l o o k , S e p 2 0 1 1 , Ρ 3 3

Chương I KINH TẾ TI IẾ GIỚI NÃM 2 0 11

1.2.3 Tác động lên cán cân, điều kiện thương mại

Những thay đổi trong tốc độ tăng trưởng thương mại quốc tế và giá cả hàng hóa đã tạo nên những tác động khác nhau lên cán cân và điều kiện thương mại của các nhóm nước Các sổ liệu ở bảng 1.5 có thể minh chứng cho nhận định trên Với một số nhóm nước, như các nước phát triển, các nước Trung và Đông Âu, Mỹ Latinh và Caribe, cán cân thương mại xấu đi đáng kể, trong khi với một số nhóm nước khác, như Cộng đồng các quốc gia độc lập và châu Á đang phát triển, cán cân thương mại lại được cải thiện nhất định cho dù tốc độ tăng trưởng cũng bị giảm đi, chủ yếu là nhờ vào sự gia tăng giá cả, đặc biệt là giá dầu mỏ nói riêng và năng lượng nói chung Riêng cán cân thương mại của khu vực Trung Đông và Bắc Phi và châu Phi hạ Sahara đều được cải thiện do vẫn duy trì sự tăng trưởng thương mại quốc tế

và do giá cả những hàng xuất khẩu chính của họ đều được tăng cao

Ngoài ra, xu hướng gia tăng giá cả đã góp phần cải thiện điều kiện thương mại của hầu hết các khu vực trong nhóm các thị trường mới nổi và các nước đang phát triển, cho dù ở mức

độ thấp hơn so với năm 2010 Thế nhưng, sự cải thiện là không đồng đều giữa các khu vực Đối với châu Phi hạ Sahara, tuy được lợi nhờ xuất khẩu nhiều dầu lửa và kim loại các loại, song lại bất lợi do nhu cầu nhập khẩu hàng nông sản và lương thực, thực phẩm với giá tăng cao, nên điều kiện thương mại chỉ được cải thiện ở mức 3,4% trong năm 2011, thấp hơn nhiều so với mức 20,1 % của năm 2010

3 7

Bang 1.5: Cán cân và điều kiện thuO٠ng mạí giai đoạn 2008-2011

KINH TỂ VÀ C H ỈN H TRJ THẾ GIỚI NAM 2011

2 0 0 8 2 0 0 9 2010 2011* Cán cân thu.ong mại (tỷ USD)

Chương I KINH TẾ THỂ GIỚI NẢM 2011

1.2.4 Thuong mạỉ quôc tê và vân đê phát trỉên bên vũ^g

Trải qua trọn vẹn một thập kỷ của sự gia tăng g؛á cả hên tục của tất cả các nhóm hàng hóa và những hậu quả nặng nề mà cuộc khUng hoảng kinh tế toàn cầu dã gây ra cho hầu hết các nuớc, thế gỉới dang dứng trước một thách thức rất lớn về việc dảm bảo tăng trường bền vững, mà trước hết liên quan dến lương thực và năng lượng

Theo tinh toán của FAO, gỉá lương thực và thực phẩm từ năm 2000 dến năm 2011 dã tăng gấp hai tới ba lần tùy theo nhóm/mặt hàng Nếu lấy giai đoạn 2002-2004 làm cơ sờ, gỉá lương thực thế giới tăng gấp 2,3 lần, thịt tăng 1,75 lần, sữa tăng 2,2 lần, ngũ cốc tăng 2,5 lần, dậu tăng 2,6 lần và dường tăng 3,8 lần٠ Tổ chửc này cũng dưa ra dự báo rằng trong thờỉ gian tớỉ, tinh hlnh lương thực thế giới tỉếp tục phải dối mặt với nhỉều thách thức, dặc biệt gắn với những bất ổn từ phía cung dưới tác dộng của bỉến dổi khi hậu Trong bối cảnh dó, các nhà nghiên cứu dã cảnh báo về nguy cơ xuất hiện một cuộc khủng hoảng lương thực thế giới trong tương lai Điều dó buộc nhiều nước phải dưa ra những dối sách ứng phó Trong n g ^ hạn, các biện pháp dược áp dụng là gia tăng lượng lương thực

dự trữ, chủ yếu thông qua nhập khẩu, áp dụng hạn ngạch hoặc cấm xuất khẩu ngũ cốc Tuy nhiên, hai bíện pháp này không thể giúp giảỉ quyết triệt dể vấn dề lương thực thế giớỉ, bởi xu hướng gia tăng nhập khẩu của nhóm nước này trong khi nhóm nước khác lại hạn chế xuất k,hẩu sẽ có nguy cơ tiếp tục làm

1 D ồ n g V ă n C h u n g ( 2 0 1 1 ) , " L ư ơ n g th ự c th ế g iớ i n ă m 2 0 1 1 - T in h h ln h

v à n g u y c ơ k h ủ n g h o ả n g " , T ạ p c h i N h ĩ m g v a n đ ề k i n h t e v à c h i n h

t r ị t h ế g i ớ i , s ố 1 1 /2 0 1 1 , t r 4

39

tăng giá lương thực, và do đó, lại làm vấn đề trầm trọng thêm

Vi thế, trong dài hạn, các chính phủ trên thế giới cần đưa ra các biện pháp đồng bộ hơn, toàn diện hơn để giải quyết vấn đề

an ninh lương thực, như gia tăng áp dụng thành tựu khoa học

và công nghệ vào nông nghiệp, gia tăng năng suất cây trồng, vật nuôi và đặc biệt là phối họp với nhau trong các hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu

Sự gia tăng liên tục giá cả nhóm hàng năng lượng, mà trước hết là dầu mỏ, từ đầu thế kỷ đển nay đang đặt ra cho các nước trên thế giới những thách thức về đảm bảo an ninh năng lượng

và đòi hỏi họ không chỉ tăng cường tìm kiếm nguồn năng lượng mới, năng lượng thay thế, mà còn phải quan tâm đến việc sử dụng hiệu quả và tiết kiệm năng lượng Việc đáp ứng những đòi hỏi này đang nhận được sự quan tâm của nhiều chính phủ trên thế giới

1.2.5 Số phận Vòng Đôha sau 10 năm đàm phán

Cách đây đúng một thập kỷ, đại diện của 130 nước thành viên cũ của WTO đã họp mặt tại Đôha, Qatar và tuyên bố khởi động vòng đàm phán thứ 9 của hệ thống thương mại toàn cầu với tên gọi "Chương trình Nghị sự Đôha vi Phát triển" (DDA) Với tên gọi này, các nước tham dự muốn khẳng định sự khác biệt của Vòng Đôha này với các vòng đàm phán trước đó - định hướng vào sự phát triển của các nước thành viên nghèo hơn của WTO

Tuy trải qua một số sóng gió, song cho dến năm 2009, Vòng Đôha đã đạt được nhiều kết quả ấn tượng, với nhiều điểm mốc quan trọng (xem bảng 1.6) Vào tháng 12/2006, Đại hội đồngKINH TC VÀ C H ÍN II TRỊ THẾ GIỚI NÁM 201 1