Bài giảng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa mác – lênin TS ông văn nam

3 ĐỊNH NGHĨA VỀ THẾ GIỚI QUAN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN Thế giới quan là toàn bộ những quan điểm, quan niệm của con người về thế giới, về bản thân con người, về cuộc sống và vị trí của con

Trang 1

NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC – LÊNIN

TS ÔNG VĂN NĂM ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HCM

Trang 3

3

ĐỊNH NGHĨA VỀ THẾ GIỚI QUAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN

Thế giới quan là toàn bộ những quan điểm, quan

niệm của con người về thế giới, về bản thân con người, về cuộc sống và vị trí của con người trong thế giới đó Thế giới quan có 3 loại hình cơ bản:

-Thế giới quan huyền thoại là phương thức cảm

nhận thế giới đặc trưng cho “tư duy nguyên thủy” Thế giới quan huyền thoại là sự hoà quyện các yếu

tố tri thức và cảm xúc, lý trí và tín ngưỡng, hiện thực

và tưởng tượng, cái thật và cái hoang đường, cái thần và cái người, …

Trang 4

- Thế giới quan tôn giáo là hình thái mới để thế

giới quan thể hiện sự đa dạng và qua đó thâm nhập sâu hơn vào cuộc sống thường ngày của con người Trong thế giới quan tôn giáo tín ngưỡng cao hơn lý trí, cái ảo lấn át cái thực, cái thần vượt trội cái người

- Thế giới quan triết học diễn tả quan điểm,

quan niệm của con người về thế giới dưới dạng hệ thống các khái niệm, phạm trù đóng vai trò như những bậc thang trong quá trình nhận thức thế giới

Tư duy triết học là tư duy lý luận, là tư duy đạt đến trình độ tự giác

Trang 5

5

- Thế giới quan triết học tạo nên hệ thống lý luận bao

gồm những quan niệm chung nhất về thế giới với tư cách một chỉnh thể

- Thế giới quan triết học giữ vai trò định hướng cho

quá trình củng cố và phát triển thế giới quan của mỗi

cá nhân, mỗi cộng đồng trong lịch sử

- Triết học là học thuyết về thế giới quan, là hạt nhân lý luận về thế giới quan Triết học làm cho thế

giới quan phát triển như một quá trình tự giác trên sự tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và tri thức do các khoa học đưa lại

Trang 6

Phương pháp luận là lý luận về phương pháp, là hệ

thống các quan điểm, các nguyên tắc chỉ đạo con người tìm kiếm, xây dựng, lựa chọn và vận dụng các phương pháp trong nhận thức và hoạt động thực tiễn

Trang 7

7

Chương I: CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

I CHỦ NGHĨA DUY VẬT VÀ CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN

CHỨNG

1 Sự đối lập giữa CNDV và CNDT trong việc giải

quyết vấn đề cơ bản của triết học

Ph.Ăngghen viết “Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết

học, đặc biệt là của triết học hiện đại là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại” Trong trường hợp

này có thể hiểu là mối quan hệ giữa vật chất và ý

thức Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt

Trang 8

- Mặt thứ nhất (bản thể luận): Giữa vật chất và ý

thức thì cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào?

- Mặt thứ hai (nhận thức luận): Con người có khả

năng nhận thức được thế giới hay không?

Mối quan hệ giữa VC và YT trở thành vấn đề cơ bản của

triết học vì việc giải quyết vấn đề này là cơ sở và là điểm xuất phát để giải quyết các vấn đề khác của triết học Hơn nữa, việc giải quyết các mối quan hệ trên là tiêu chuẩn để xác định lập trường thế giới quan của các triết gia và học thuyết của họ

Trang 9

9

- Giải quyết mặt thứ nhất trong vấn đề cơ bản triết

học có 3 cách trả lời

+ Nhà triết học nào cho rằng VC có trước, YT có sau,

VC quyết định YT gọi là CNDV

+ Nhà triết học nào cho rằng YT là cái có trước, VC là

cái có sau, YT quyết định VC gọi là CNDT

+ Giữa VC và YT tồn tại độc lập không cái nào sinh ra

cái nào, không cái nào quyết định cái nào gọi là triết học nhị nguyên

Trang 10

Giải quyết mặt thứ hai trong vấn đề cơ bản của triết

học?

+ Khẳng định con người có khả năng nhận thức được

thế giới gọi là thuyết khả tri

+ Khẳng định con người không có khả năng nhận

thức được thế giới gọi là thuyết bất khả tri hay thuyết không thể biết

Trang 11

Câu hỏi thảo luận

11

1 Loại vấn đề nào sẽ có khả năng trở thành vấn đề của

triết học? Loại vấn đề nào thực sự được coi là vấn đề của triết học?

2 Tại sao nhân loại lại cần đến triết học và mãi mãi cần

đến triết học của chủ nghĩa Mác?

3 Từ đời sống thường nhật với nhiều bận bịu lo toan,

nhưng ai cũng có lúc bước chân vào suy tư triết lý?

Đó là lúc nào? Nếu ai cũng có lúc suy tư triết lý thì phải chăng ai cũng có lúc làm nhà triết học nghiệp dư?

4 Hãy chỉ ra sự khác nhau giữa triết học với khoa học,

nghệ thuật và tôn giáo

Trang 12

Câu hỏi thảo luận (tiếp)

5 Triết lý là gì?

6 Triết lý giáo dục là gì?

7 Vì sao trong cuộc tranh luận về sự yếu kém, lạc

hậu của nền giáo dục Việt Nam hiện nay lại đụng đến cả triết lý giáo dục?

Trang 13

13

2 CNDV biện chứng – hình thức phát triển cao

nhất của CNDV

+ Chủ nghĩa duy vật chất phác, ngây thơ thời cổ đại có ở nhiều

nơi như: Ấn Độ, Trung Quốc và Hy Lạp Sở dĩ gọi là chất phác

vì chủ yếu dựa vào quan sát trực tiếp chứ chưa có khoa học chứng minh

+ Chủ nghĩa duy vật máy móc, siêu hình thế kỷ XVII-XVIII bị ảnh hưởng bởi sự phát triển rực rỡ của cơ học cổ điển của

I.Newton, họ xem con người chỉ như hệ thống máy móc phức tạp khác nhau mà thôi Ngoài ra, họ còn là những nhà siêu hình khi xem xét các sự vật, hiện tượng trong thế giới ở trạng thái ngưng đọng, biệt lập, không vận động, không phát triển

Trang 14

2 CNDV biện chứng – hình thức phát triển cao

nhất của CNDV

+ CNDVBC do C.Mác và Ph.Ăngghen sáng lập vào

những năm 40 của thế kỷ thứ XIX và sau đó được Lênin phát triển vào đầu thế kỷ XX CNDVBC xem xét thế giới trong một chỉnh thể, vận động và phát triển theo những quy luật khách quan vốn có của

nó

Trang 15

15

II QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG

VỀ VẬT CHẤT, Ý THỨC VÀ MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

1 Vật chất

a Phạm trù vật chất:

Các nhà triết học duy vật Hy Lạp Cổ đại coi VC là

những vật thể hữu hình, cảm tính đang tồn tại ở thế giới bên ngoài như nước (Talét), lửa (Hêracơlít), không khí (Anaximen), hoặc cả bốn yếu tố: đất, nước, lửa và không khí (Amêđốclơ).Apâyrôn (Anaximanđrơ)

Trang 16

a) Phạm trù vật chất:

- Đỉnh cao là quan niệm của Lơxíp và Đêmôcơrít khi hai ông

coi VC là nguyên tử, thành phần cực kỳ nhỏ, cứng, tuyệt đối không thâm nhập được, không quan sát được, và nói chung là không cảm giác được

Nhận xét chung: Do trình độ nhận thức còn hạn chế, những

nhà triết học Cổ đại chưa có điều kiện nghiên cứu sâu bản chất mà chỉ dừng lại bên ngoài các hiện tượng của thế giới Hạn chế của họ là xem VC như một vật thể cụ thể, tức đồng nhất VC nói chung, và những dạng cụ thể của nó Thế nhưng, cách xem xét thế giới của họ cơ bản là đúng,

họ giải quyết vấn đề của thế giới từ bản thân thế giới chứ không cần đến những lực lượng thần bí

Trang 17

- Giai đoạn này các nhà triết học vẫn coi vật chất là

nguyên tử, thành phần nhỏ nhất, không thể phân

chia được Họ cho rằng vật chất có khối lượng, trọng lượng, có quảng tính và đặc biệt là họ tách rời vật chất khỏi sự vận động trong không gian và thời gian

Nhận xét: Tuy có những tiến bộ về khoa học thực

nghiệm nhưng những quan điểm siêu hình máy móc vẫn là quan điểm chi phối trong những hiểu biết triết học về vật chất

Trang 18

a) Phạm trù vật chất:

Nguyên nhân dẫn đến sự bế tắc của những quan điểm trước

Mác về vật chất

- Quan niệm siêu hình về nguyên tử và vận động đã bị đánh

đổ do những phát hiện khoa học vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Đó là:

+ Năm 1895: Rơnghen phát hiện ra tia X

+ Năm 1896: Béccơren phát hiện ra hiện tượng phóng xạ, chứng tỏ nguyên tử không phải là thành phần bất biến và nhỏ bé nhất

+ Năm 1897: Tômxơn phát hiện ra điện tử, một thành phần cấu tạo nên nguyên tử và nhờ phát minh này mà sự tồn tại thực của nguyên tử đã được chứng minh

+ Năm 1901: Kaufiman phát hiện ra khối lượng của điện tử thay đổi theo vận tốc của nó

Trang 19

19

a) Phạm trù vật chất

- Các phát hiện trên của khoa học đã cho thấy hạn

chế của các nhà duy vật cổ đại, đặc biệt là hạn chế của Đêmôcrít về “Hạt vật chất cuối cùng” mà trước đó được coi là một định nghĩa thiên tài

- Hạn chế đó đã đưa triết học rơi vào cuộc khủng

hoảng CNDT đã lợi dụng các thành tựu này và nói rằng “nguyên tử đã biến mất” Phải chăng VC đã tiêu tan mất như các nhà duy tâm quan niệm

Trước tình hình đó lịch sử đòi hỏi phải giải đáp được

một cách đúng đắn và khoa học “vật chất là gì”

Trang 20

Trong tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ

nghĩa kinh nghiệm phê phán, V.I Lênin đưa

ra định nghĩa vật chất như sau: “Vật chất là

một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại

khách quan được đem lại cho con người

chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không

lệ thuộc vào cảm giác”

Trang 21

21

Ý nghĩa của định nghĩa:

1 Chống lại quan điểm của CNDT chủ quan và khẳng định:

VC không do cảm giác của con người tạo ra mà cảm giác chỉ là phản ánh VC mà thôi

2 Chống lại quan điểm của CNDT khách quan cho rằng: “ý

thức tuyệt đối” hay “tinh thần thế giới” sinh ra VC

3 Kế thừa và hoàn chỉnh các tư tưởng triết học DV cổ đại,

khắc phục được hạn chế của CNDV trước Mác về VC và phân biệt phạm trù VC với các dạng VC cụ thể

4 Mở đường cho khoa học phát triển, khẳng định con người

có khả năng nhận thức thế giới

5 Giải quyết được vấn đề cơ bản của triết học trên quan điểm

của CNDVBC

Trang 22

b) Phương thức tồn tại của vật chất

- Định nghĩa vận động: Là mọi sự biến đổi nói

Trang 23

23

b) Phương thức tồn tại của vật chất

- Không gian: là đề cập đến vị trí, quảng tính của sự

- Thời gian: là độ dài tồn tại, độ dài diễn biến nhanh

hay chậm của các quá trình

Tính chất của thời gian:

+ Tính khách quan

+ Tính một chiều

+ Tính mâu thuẫn của thời gian

Trang 24

c) Tính thống nhất vật chất của thế giới

+ Một là, chỉ có một thế giới duy nhất, thống nhất là

thế giới VC Thế giới VC tồn tại khách quan, có trước và độc lập với ý thức của con người

+ Hai là, mọi bộ phận của thế giới VC đều có mối liên

hệ thống nhất với nhau, biểu hiện cụ thể là nó đều

là dạng tồn tại cụ thể của VC, là những kết cấu

VC, hoặc nguồn gốc VC, do VC sinh ra và đều chịu sự chi phối của những quy luật khách quan phổ biến của thế giới VC

+ Ba là, thế giới VC tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô

tận, không tự sinh ra, không tự mất đi

Trang 25

25

2 Ý thức:

a) Nguồn gốc của ý thức

- Nguồn gốc tự nhiên của ý thức (điều kiện cần):

Bộ não người và mối quan hệ giữa con người với

thế giới khách quan tạo nên hiện tượng phản

ánh năng động, sáng tạo

- Nguồn gốc xã hội (điều kiện đủ):

Nguồn gốc xã hội bao gồm lao động và ngôn ngữ:

+ Vai trò của của lao động trong việc hình thành ý

thức:

+ Vai trò của ngôn ngữ trong việc hình thành và phát

triển ý thức:

Trang 26

hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Trang 27

27

* Kết cấu của ý thức

+ Tri thức (lý trí): là toàn bộ những hiểu biết, kết quả

quá trình nhận thức của con người

+ Ý chí (niềm tin): là biểu hiện sức mạnh của bản

thân mỗi con người nhằm vượt qua những trở ngại trong quá trình thực hiện mục đích, lý tưởng

+ Tình cảm: là những rung động biểu hiện thái độ của

con người trong các quan hệ

Trang 28

3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

a) Vai trò của vật chất đối với ý thức

- Vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết

+ Vật chất biến đổi thì ý thức biến đổi theo

Vật chất quyết định nội dung, những hình thức biểu

hiện, và sự biến đổi của ý thức

Trang 29

29

b) Vai trò của ý thức đối với vật chất

- Ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại thế giới vật

chất thông qua hoạt động của con người; sự tác động diễn

ra theo hai hướng: tích cực và tiêu cực

+ Ý thức phản ánh đúng hiện thực khách quan thì có tác dụng

thúc đẩy hoạt động thực tiễn của con người trong cải tạo thế giới

+ Ý thức không phản ánh đúng thế giới khách quan sẽ kìm

hãm hiệu quả hoạt động thực tiễn cải tạo thế giới

Tuy nhiên, sự tác động trở lại của ý thức đối với vật chất,

thông qua hoạt động thực tiễn của con người dù đến mức

độ nào chăng nữa vẫn phải dựa trên phản ánh thế giới vật chất và những điều kiện vật chất khách quan

Trang 30

4 Ý nghĩa phương pháp luận về mối quan hệ biện

chứng giữa vật chất và ý thức

- Khi vận dụng mối quan hệ biện chứng giữa vật chất

và ý thức vào trong đời sống xã hội thì phải tìm ra

được trong đời sống xã hội những gì thuộc về nhân

tố vật chất, những gì thuộc về nhân tố ý thức

- Những nhân tố vật chất: Hoàn cảnh địa lý, môi

trường tự nhiên – xã hội, dân số, phương thức sản xuất, những quan hệ, lợi ích, quy luật,

Trang 31

31

4 Ý nghĩa phương pháp luận về mối quan hệ biện

chứng giữa vật chất và ý thức

- Cơ sở để giúp ta xác định được những nhân tố ý

thức là định nghĩa bản chất của ý thức, đó là toàn

bộ đời sống ý thức (tinh thần) của con người, toàn

bộ quá trình phản ánh của thế giới khách quan vào

bộ óc con người

Những nhân tố ý thức: những đường lối, chủ

trương, chính sách, học thuyết, lý luận, quan điểm, tình cảm, ý chí, các phong tục, tập quán, thói quen, v.v…

Trang 32

Ý nghĩa phương pháp luận:

Một là, nếu vật chất là nguồn gốc của ý thức, quyết

định ý thức thì trong hoạt động của mình con

người phải tôn trọng nguyên tắc khách quan,

lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của mình Biểu hiện:

+ Thứ nhất, khi đề ra đường lối, chủ trương, chính

sách, kế hoạch, biện pháp, mục đích, v.v… con người không được xuất phát thuần tuý từ ý muốn chủ quan của mình mà phải xuất phát từ hoàn cảnh hiện thực Phải xuất phát từ những nhân tố vật chất, vì những nhân tố vật chất quyết định những nhân tố ý thức

Trang 33

33

Thứ hai, khi có đường lối, chủ trương, chính sách,

kế hoạch, biện pháp, mục đích đúng, vấn đề trọng yếu quyết định con người thành – bại, đúng – sai, thắng – thua, hiệu quả - không hiệu

quả là con người có tìm ra, huy động, tổ chức

được những nhân tố vật chất thành một lực lượng để thực hiện đường lối, chủ trương, v.v…

của mình hay không

Thứ ba, con người muốn hiểu, phân tích, giải thích

về các hiện tượng tinh thần thì không chỉ dừng lại ở lĩnh vực tinh thần mà phải truy tìm nguồn gốc của nó từ đời sống vật chất

Định dạng
Số trang	35
Dung lượng	635,69 KB