skkn Một số phương pháp sử dụng TBDH Sinh học ở trường THCS Đinh Tiên Hoàng

Ngoài việc giảng dạy trên lớp thì GV còn đặc biệt chú trọng tới những tiết thực hành, vì những tiết thực hành sẽ giúp các em củng cố lý thuyết, khắc sâu bài học, phát huy được khả năng s

I LỜI GIỚI THIỆU

Kính thưa quý thầy cô, cùng các bạn đồng nghiệp!

Trường THCS Đinh Tiên Hoàng có tiền thân là Trường Cấp 2 – 3 Nguyễn Trãi Trải qua 6 năm – một chặng đường còn khá ngắn ngủi của một ngôi trường trẻ, nhà trường đã gặp rất nhiều khó khăn nếu không có sự cố gắng nỗ lực hết mình của BGH, của thầy và trò cũng như toàn bộ CBCNVC thì khó có một nền tảng vững chắc như ngày hôm nay

Trường THCS Đinh Tiên Hoàng

Cùng với nỗ lực của nhà trường thì không thể không kể đến sự quan tâm và hỗ trợ của Đảng, nhà nước, của các cấp lãnh đạo mà trực tiếp là sự chỉ đạo, giúp đỡ của Phòng GD & ĐT huyện CưM’gar, những khó khăn của nhà trường nói chung, của bộ phận TB nói riêng từng bước được khắc phục, đã thực sự đem lại hiệu quả thiết thực trong công tác “trồng người”, mà minh chứng xác thực nhất là việc trường THCS Đinh Tiên Hoàng được vinh dự đón nhận danh hiệu “Trường chuẩn Quốc gia”

TBDH là phương tiện vật chất để phục vụ quá trình đổi mới phương pháp dạy học giúp cho giáo viên (GV) và học sinh (HS) thực hiện có hiệu quả mục tiêu dạy

và học, TBDH cũng tạo điều kiện trực tiếp cho HS phát huy tính chủ động, phát triển khả năng sáng tạo góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện

Nhận thức được vai trò đó, Nhà trường đã chú trọng đến việc sử dụng thường xuyên và có hiệu quả TBDH trong giảng dạy

Tuy nhiên, dù đã được kế thừa CSVC từ sau khi tách trường, cùng với sự quan tâm của các cấp lãnh đạo thì TBDH trong Nhà trường còn rất nhiều hạn chế về cả

số lượng và chất lượng sử dụng Vì vậy, hàng năm nhà trường cho mua thêm một

số trang thiết bị cần thiết, đồng thời thầy cô và HS cũng tham gia vào công tác tự làm TBDH để bổ sung vào danh mục TB của nhà trường Nhìn chung, việc sử dụng TBDH của giáo viên cơ bản đã trở thành nề nếp, qua đó phát huy được tính tích

cực của HS trong quá trình tiếp thu kiến thức và góp phần nâng cao chất lượng dạy học

Đến nay, số lượng TBDH của Nhà trường cũng đã tương đối đầy đủ so với danh mục tối thiểu của Bộ GD Ngoài những TBDH hiện có, Nhà trường còn được cấp thêm 2 phòng thực hành (phòng thực hành Lý – CN và phòng thực hành Hóa -Sinh) Ngoài việc giảng dạy trên lớp thì GV còn đặc biệt chú trọng tới những tiết thực hành, vì những tiết thực hành sẽ giúp các em củng cố lý thuyết, khắc sâu bài học, phát huy được khả năng sáng tạo, tìm tòi, nghiên cứu để từ đó nâng cao năng lực của bản thân, mà đặc biệt là môn Sinh học

Như chúng ta đã biết, Sinh học là môn học không khó đối với HS ở trường THCS, vì nó là 1 môn tự nhiên với những kiến thức về đời sống xung quanh hết sức thiết thực và gần gũi với các em Đây là một môn khoa học nằm trong hệ thống các môn học phát triển toàn diện nhân cách HS Đặc thù của bộ môn sinh học

là khoa học thực nghiệm chính vì vậy cần được quan tâm đầu tư đúng mực

Tuy nhiên, qua khảo sát thực tế của bản thân, cùng với những kinh nghiệm của đội ngũ GV Sinh học trong Nhà trường, chúng tôi nhận thấy rằng, các em vẫn còn thờ ơ và lúng túng với môn học Việc lúng túng và thờ ơ có nhiều nguyên nhân, xuất phát từ quan niệm sai lầm xem môn Sinh học là bộ môn phụ nên các em ít chú

ý tới, phần nữa vì Trường THCS Đinh Tiên Hoàng lại nằm trên địa bàn con em đồng bào sinh sống là chủ yếu, vì vậy mà số lượng HS trong nhà trường chiếm tới 70% là HS đồng bào, điều này cũng gây nhiều khó khăn cho BGH, và GV trong công tác quản lí, giảng dạy

Ngoài việc giảng dạy trên lớp thầy cô cũng thường xuyên tổ chức những hoạt đông vui chơi, văn nghệ cho các em, để các em vui chơi thoải mái sau những buổi học trên lớp, đặc biệt là với các em HS đồng bào, tạo điều kiện để các em gần gũi với thầy cô và bạn bè, giúp các em tự tin hơn trong giao tiếp, nâng cao chất lượng học tập

HS thi văn nghệ chào mừng ngày 20/11 HS thi vẽ tranh về biển đảo

Bản thân là một viên chức thiết bị được làm việc trong môi trường tốt, cùng với những kinh nghiêm trong công tác, sự giúp đỡ nhiệt tình của GV bộ môn Sinh

học, tôi mạnh dạn đưa ra chuyên đề: “Một số phương pháp sử dụng TBDH Sinh học ở trường THCS Đinh Tiên Hoàng” Để nâng cao chất lượng giảng dạy cho bộ

môn Sinh học nói riêng và ngành GD nói chung, góp phần đổi mới phương pháp dạy và học

II NỘI DUNG

1 Vai trò của viên chức thiết bị

GV cần sử dụng tốt TBDH để dạy tốt một môn học, còn viên chức thiết bị (VCTB) phải hiểu và biết sử dụng hệ thống TB nhiều môn học, để phục vụ có hiệu qủa cho việc dạy và học của GV, cũng như HS

Hơn nữa VCTB có vai trò là người trực tiếp quản lí hệ thống TBDH trong nhà trường Vì vậy, ngoài việc luôn trau dồi, học hỏi

để nâng cao nghiệp vụ, sử dụng thành thạo các TBDH thì sự nhiệt tình trong công tác là vô cùng quan trọng, người VCTB phải hiểu được vai trò, cũng như trách nhiệm của bản thân

Phải kết hợp cùng với GV lên lịch mượn TBDH, chuẩn bị tốt TB cho GV trước giờ lên lớp thông qua thời khóa biểu, lịch báo giảng

LỊCH MƯỢN TBDH Tuần:…

STT Ngàythán

g

Họ tên GV

Mô n dạy Tên TBDH

Số lượng Bàidạy Lớp Tiết Ghichú 1

2

Lên kế hoạch cụ thể cho năm học, cho tháng và cho tuần

Đảm bảo hồ sơ, sổ sách, cập nhật đầy đủ và kịp thời các số liệu, tư liệu của quá trình sử dụng TBDH

Xây dựng nội quy phòng thiết bị, phòng thực hành

Đảm bảo trật tự, vệ sinh sạch sẽ

Có kế hoạch và tổ chức thực hiện định kì bảo quản, bảo dưỡng các TBDH như: Kính hiển vi, máy gõ nhịp…

Thực hiện đầy đủ việc kiểm kê, thanh lí định kì

2 Vai trò của TBDH Sinh học

TBDH Sinh học là một bộ phận của cơ sở vật chất trường học bao gồm những đối tượng vật chất được thiết kế sư phạm mà GV

bộ môn Sinh học sử dụng để điều khiển hoạt động nhận thức của

HS đồng thời chúng là nguồn tri thức, là phương tiện giúp HS lĩnh hội tri thức hình thành kĩ năng đảm bảo cho việc thực hiện mục tiêu dạy học

Đặc biệt TBDH Sinh học có ý nghĩa phương pháp luận sâu sắc:

Sử dụng TBDH Sinh học có hiểu quả sẽ góp phần hình thành tư duy khoa học cho HS, đồng thời góp phần phát triển kĩ năng nghề nghiệp cho GV bộ môn

GS,TS Hồ Ngọc Đại, trong một cuốn sách của mình ông viết TBDH là “bộ đồ nghề của GV” hiểu được điều đó xuyên suốt quá trình giảng dạy GV bộ môn Sinh học trong nhà trường đã luôn cố gắng trau dồi kiến thức, vận dụng TBDH hiện có để mang lại cho các em những tiết học sinh động, đầy đủ nhất cả về kiến thức lẫn trang thiết bị để các em khắc sâu kiến thức, phát huy hết khả năng sáng tạo, tự tin trong học tập

Và thành quả của sự cố gắng là trong năm học 2013 – 2014 bộ môn Sinh học đạt được: 2 HS giỏi cấp tỉnh, 2 HS giỏi cấp huyện

Đó cũng là nguồn động lực để đôi ngũ GV bộ môn Sinh học cố gắng và phát huy

Cùng với CSVC trường học thì TBDH đầy đủ cũng là một trong những điều kiện quyết định thành công của việc đổi mới phương pháp dạy học Việc dạy học sẽ tránh được lối truyền thụ kiến thức một chiều, sự nhàm chán trong mỗi tiết học Có được các thiết bị thích hợp, GV sẽ phát huy hết khả năng sáng tạo, tiết kiệm được thời gian trên lớp, đồng thời tạo điều kiện cho HS phát huy khả năng tự nghiên cứu, rèn luyện tính tự giác trong học tập

Hiện nay số lượng TBDH của bộ môn Sinh học trong nhà trường không phải là nhiều nhưng cũng có thể nói là tương đối đầy đủ, điều này đã giúp GV bộ môn Sinh học có điều kiện để phát huy hết khả năng chuyên môn, nghiệp vụ góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

Lớp 6:

Tranh ảnh: 4 bộ

Mô hình cấu tạo rễ cây: 1 bộ

Mô hình cấu tạo lá cây: 1 bộ

Mô hình cấu tạo thân cây (2 lá mầm): 1 bộ

Mô hình cấu tạo hoa đào: 1 bộ

Kính hiển vi: 1 cái

Hộp tiêu bản thực vật: 2 hộp

Dụng cụ thực hành (GV): 1 bộ

Dụng cụ thực hành (HS): 3bộ

Lớp 7:

Tranh ảnh: 4 bộ

Mô hình cá chép: 1 bộ

Mô hình tôm đồng: 1 bộ

Mô hình ếch: 1 bộ

Mô hình châu chấu: 1 bộ

Mô hình thằn lằn: 1 bộ

Mô hình thỏ nhà: 1 bô

Mô hình chim bồ câu: 1 bộ

Kính hiển vi; 1 cái

Dụng cụ thực hành (GV): 1bộ

Dụng cụ thực hành(HS): 3 bộ

Lớp 8:

Tranh ảnh; 4 bộ

Mô hình nửa cơ thể người: 1 bộ

Mô hình bộ xương người: 1 bộ

Mô hình cấu tạo mắt người: 1 bộ

Mô hình cấu tạo tai người: 1 bộ

Mô hình cấu tạo tủy sống: 1 bộ

Mô hình cấu tạo bán cầu não: 1 bộ

Hộp tiêu bản nhân thể: 2 hộp

Kính hiển vi: 1 cái

Lớp 9:

Tranh ảnh: 4 bộ

Mô hình cấu trúc không gian AND: 1 bộ

Mô hình nhân đôi AND và tổng hợp protein: 1 bộ

Bảng để gắn mô hình môn sinh: 1 bộ

Mô hình tổng hợp ARN: 1bộ

Mô hình phân tử ARN: 1 bộ

Đồng kim loại: 1 hộp

3 Một số phương pháp sử dụng TBDH Sinh học

a) Sử dụng các TBDH trong thực hành

Trường THCS Đinh Tiên Hoàng đang thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo hướng " tích cực hoá, cá biệt hoá" hoạt động của HS trong học tập Quá trình này tuân theo định hướng đẩy mạnh hoạt động tự giác, tự khám phá của HS trong quá trình học tập thông qua thí nghiệm thực hành dưới sự tổ chức, hướng dẫn của

GV bộ môn, cùng với sự hỗ trợ của viên chức thiết bị thí nghiệm, vì đi đôi với lí thuyết là thực hành

HS TH: Quan sát kính lúp HS TH: Quan sát kính hiển vi

Ngoài những tiết học trên lớp những tiết thực hành sẽ tạo hứng thú cho các em trong học tập để từ đó các em phát huy được khả năng sáng tạo, khả năng nghiên cứu mang lại hiệu quả trong học tập, góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy cho bộ môn Sinh học

Bên cạnh đó tổ bộ môn Sinh còn quán triệt đến từng GV về tầm quan trọng, ý nghĩa thực tiễn của việc sử dụng các tiết thực hành trong giảng dạy, coi đây là một nội dung quan trọng để đánh giá, xếp loại thi đua, với tiêu chí 100% các tiết thực hành trong chương trình đều được tiến hành đầy đủ, đúng quy định, có kết quả Tiết thực hành đã thực sự trở thành một tiết học sôi nổi hấp dẫn rèn luyện được nhiều kĩ năng thực tế không chỉ cho HS mà bản thân mỗi GV sau những tiết thực hành đã rút ra được nhiều kinh nghiệm quý giá cho mỗi bài dạy, để từ đó phát huy khả năng chuyên môn, nâng cao nghiệp vụ

b) Sử dụng công nghệ thông tin

Ngày nay việc đổi mới phương pháp dạy học đang được ngành

GD và XH quan tâm Với mục tiêu dạy học tích cực, lấy HS làm trung tâm của hoạt động dạy và học tạo cho HS hứng thú trong học tập GV cần phải bồi dưỡng cho HS kĩ năng nhận biết bản chất vấn đề, có năng lực tư duy độc lập và vận dụng sáng tạo kiến thức

đã học vào thực tiễn Để đạt được mục tiêu đó GV bộ môn sinh học đã vận dụng CNTT, kết hợp phần mềm dạy học vào trong quá trình giảng dạy

Việc ứng dụng CNTT vào dạy học đã giúp GV bố trí thời gian giảng dạy hợp lý, có thời gian đầu tư cho quá trình dẫn dắt, tạo tình huống có vấn đề để kích thích tư duy sáng tạo và kiểm tra đánh giá HS HS có thể dễ dàng hình dung và có khái niệm chính xác về hình ảnh, sự vật, hiện tượng khi tiếp xúc thông qua hình ảnh, đoạn phim…

Ngoài ra, GV bộ môn Sinh học còn sử dụng CNTT thay thế cho những tiết thực hành thí nghiệm khó làm hoặc đòi hỏi sự chính xác cao, giúp HS có nhiều phương pháp để tiếp thu kiến thức

Bên cạnh đó, việc sử dụng CNTT vào giảng dạy không phải là điều dễ dàng, muốn ứng dụng CNTT hiệu quả đòi hỏi người GV phải chịu khó tìm hiểu, học hỏi để nâng cao nghiệp vụ chuyên môn, trình độ tin học, phải biết sáng tạo trong giảng dạy

Hiểu rõ điều đó, trường THCS Đinh Tiên Hoàng luôn đẩy manh tuyên truyền, tổ chức các buổi bồi dưỡng, tập huấn về kỹ năng sử dụng máy tính, sử dụng các phần mềm tin học

Yêu cầu cụ thể về số tiết sử dụng CNTT trong bài dạy, không chỉ riêng môn Sinh học mà tất cả các bộ môn đều phải sử dụng CNTT để GV thấy được hiệu quả và sự cần thiết của việc ứng dụng CNTT trong giảng dạy

Sử dụng CNTT cho môn sinh học

c) Sử dụng “góc sinh giới”

Đây là loại hình rất hay và thiết thực, loại hình này đã được triển khai từ những năm đầu thành lập, nhà trường cho GV và HS trồng thêm cây xanh, tổ chức trồng vườn thuốc nam,… không chỉ góp phần làm đẹp cho cảnh quan nhà trường mà còn là nơi để HS tham gia những buổi thực hành ngoài trời

Ví dụ như bài 45(SH9): Tìm hiểu môi trường và ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái lên đời sống sinh vật

HS thực hành quan sát ngoài thiên nhiên

GV cho HS quan sát cây xanh, hoa lá…đây là mô hình TBDH thiết thực và gần gũi nhất với các em, giúp các em nắm bài nhanh hơn

Ngoài những tiết thực hành, nhà trường còn tổ chức cho các

em chăm sóc cây xanh…thông qua đó sẽ giúp các em yêu thiên nhiên, có ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ môi trường, hình thành kỹ năng sống cho các em

HS chăm sóc cây xanh

d) Sử dụng TBDH tự làm

Chúng ta đều biết, yêu cầu về TBDH là rất lớn, chủng loại đa dạng, phong phú Mặc dù nhà trường đã được cung ứng những thiết bị phục vụ cho môn SH từ lớp 6 đến lớp 9 nhưng qua thời gian sử dụng một số TB đã bị hư hỏng, độ chính xác chưa cao hoặc còn thiếu Trong điều kiện hạn hẹp về nguồn kinh phí đầu tư cho

GD thì TBDH tự làm có ý nghĩa vô cùng thiết thực

Mặt khác xuất phát từ tình hình cụ thể của nhà trường thì việc tự làm TBDH sẽ giải quyết kịp thời, hiệu quả, hạn chế tối đa hiện tượng dạy chay, dạy kém hiệu quả cho bộ môn SH

GV môn Sinh thi làm TBDH

Nhận thấy ý nghĩa thiết thực cũng như tầm quan trọng của việc tự làm TBDH hàng năm trường THCS Đinh Tiên Hoàng đều phát động cuộc thi tự làm TBDH, và

GV bộ môn SH đã tích cực tham gia Điều này góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy cho bộ môn Sinh học đồng thời đổi mới và nâng cao chất lượng giảng dạy cho ngành GD

e) Phương pháp sử dụng TBDH trực quan

Thực hiện phương châm “Học đi đôi với hành” nhằm mục tiêu từng bước nâng cao chất lượng dạy và học, nhàtrường đã tổchức thăm lớp, dự giờ theo kế hoạch, kiểm tra đột xuất, thanh tra chuyên môn, việc đánh giá giờ dạy của GV được dựa trên nhiều tiêu chí, trong đó có tiêu chí sử dụng TBDH trực quan Nhìn chung, việc sử dụng TBDH trực quan của GV cơ bản đã trở thành nền nếp, qua đó phát huy được tính tích cực của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức

Để phát huy tính năng động và hiếu kỳ của HS thì người GV đứng trên bục giảng phải thể hiện hết khả năng của mình về lối diễn đạt nội dung bài, có nghệ thuật thu hút HS mà đặc biệt là phải tạo sự hấp dẫn, lôi cuốn HS bằng phương pháp riêng trong giảng dạy

GV phải đưa vấn đề vào tình huống, từ gần đến xa, từ khó đến dễ, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Đây chính là yếu tố quan trọng có liên quan đến việc giảng dạy môn sinh học Do đó TBDH trực quan không thể thiếu đối với GV khi lên lớp và đối với HS khi nghiên cứu vấn đề

TBDH trực quan là điều kiện, là phương tiện để dạy và học môn sinh học, theo thực tế TBDH trực quan có nhiều hình thức khác nhau, ví dụ như:

* Mẫu vật sống: Loại TBDH này có giá trị sư phạm cao nhất, nó đảm bảo

hình dạng, kích thước, màu sắc tự nhiên…nó cung cấp đầy đủ thông tin chính xác

về đối tượng nghiên cứu, cho nên loại hình này có giá trị rất lớn trong công tác giảng dạy, nói chung là rất sinh động làm hứng thú việc học tập của HS, vì ở lứa

môn sinh học GV thường xuyên cho HS tiến hành quan sát thực hành nhằm khắc sâu kiến thức cho các em

Tuy nhiên loại hình TBDH này có giá thành kinh tế cao nên không phải bao giờ cũng có sẵn, trong những trường hợp không có mẫu vật tươi sống thì GV thay thế bằng các mẫu vật sấy khô, mẫu vật ngâm, mẫu vật nhồi bông…

Ví dụ như: Bài 28: Cấu tạo và chức năng của hoa (SH6)

Hoa hồng đỏ Hoa hồng trắng

Khi dạy về cấu tạo của bông hoa, nếu như có bông hoa thật để quan sát chắc chắn sẽ làm cho tiết học sôi nổi hơn, các em sẽ say mê học, tích cực phát biểu xây dựng bài hơn vì vốn dĩ tất cả rất gần gũi, rất quen thuộc với các em, giúp các em tự tin hơn trong học tập

Hoặc là bài 19: Đặc điểm bên ngoài của lá (SH6)

GV cho HS thu thập một số mẫu lá đơn giản, gần gũi với các em, rồi cho các

em ép khô, sấy khô để làm TBDH…loại hình dạy học này vừa đơn giản, lại thiết thực, trong quá trình chuẩn bị TBDH cũng phần nào giúp các em phân biệt được hình dạng, màu sắc cũng như đặc điểm của các loại lá mà các em tìm thấy

* Tranh ảnh: Tác dụng nổi bật của tranh ảnh là có tính trực quan cao, dùng

tranh ảnh, có thể phóng đại những vật nhỏ hoặc thu nhỏ những vật lớn giúp HS nhìn thấy một cách tổng quan của một hệ thống nào đó, thấy được những dấu hiệu

cơ bản nhất, đặc trưng, điển hình nhất của sự vật, hiện tượng trong mỗi bài học

Ví dụ như bài 8: Sự lớn lên và phân chia tế bào (SH6)