Giáo trình sản xuất cây giống bằng hạt mđ02 sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp

Các bài dạy được biên soạn một cách ngắn gọn, kết cấu hợp lý giữa lý thuyết và thực hành nhằm cung cấp những kiến thức, kỹ năng về sản xuất cây giống bằng hạt cho người học.. Giáo trình

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN SẢN XUẤT CÂY GIỐNG BẰNG HẠT

MÃ TÀI LIỆU: MĐ 02

LỜI GIỚI THIỆU

Trong những năm gần đây, hoạt động sản xuất cây giống lâm nghiệp đã giúp cho nhiều bà con nông dân miền núi xóa được đói, giảm được nghèo Tuy nhiên việc sản xuất cây giống của bà con còn nhỏ, sử dụng giống không rõ xuất xứ, không đăng ký sản xuất kinh doanh, thiết kế vườn ươm chưa đáp ứng được yêu cầu sản xuất, sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, các kỹ thuật nhân giống tiến tiến chưa được áp dụng dẫn đến chât lượng, năng xuất cây giống thấp Từ nhu cầu thực tiễn trên, việc biên soạn Giáo trình hướng dẫn bà con sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp là hết sức cần thiết

Được sự hỗ trợ của Vụ Tổ chức Cán bộ - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Trường Cao đẳng nghề Công nghệ và Nông lâm Phú Thọ đã tiến hành

biên soạn Giáo trình “Sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp” phục vụ cho

các khoá đào tạo nghề trình độ sơ cấp và da ̣y nghề dưới 3 tháng, trước hết là các khoá đào tạo phục vụ cho Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn đến năm

2020

Giáo trình mô đun “Sản xuất cây giống bằng hạt” là giáo trình mô đun thứ hai

trong sáu giáo trình mô đun của nghề Sản xuất kinh doanh cây giống lâm nghiệp Giáo trình có 04 bài, mỗi bài học được chia làm 04 phần, cụ thể là: mục tiêu bài học, nội dung bài học, câu hỏi và bài tập thực hành, ghi nhớ Các bài dạy được biên soạn một cách ngắn gọn, kết cấu hợp lý giữa lý thuyết và thực hành nhằm cung cấp những kiến thức, kỹ năng về sản xuất cây giống bằng hạt cho người học

Giáo trình được biên soạn bởi một nhóm các giáo viên có kiến thức, kinh nghiệm về lĩnh vực sản xuất cây giống lâm nghiệp và nhận được rất nhiều ý kiến đóng góp của các nhà chuyên môn đến từ ba miền của đất nước.Trong quá trình biên soạn nhóm tác giả tiến hành biên soạn nội dung các bài học theo trình tự các bước thực hiện công việc của nghề và lồng ghép các kiến thức cần thiết theo logíc hành nghề

Trong quá trình biên soạn chúng tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các cán bộ khuyến nông của các tỉnh Tuyên Quang, Hà Giang, Lào Cai, Yên Bái, Phú Thọ

Mặc dù đã hết sức cố gắng, nhưng do những nguyên nhân chủ quan và khách quan nên việc biên soạn còn nhiều thiếu sót, rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các đồng nghiệp, bạn đọc để Giáo trình được hoàn thiện hơn

Tham gia biên soạn

1 Kỹ sư: Nguyễn Hồng Quang ( chủ biên )

2 Kỹ sư: Lê Thị Tình 3.Kỹ sư: Phạm Hữu Hân

A Nội dung 4

B Câu hỏi và bài tập thực hành 6

C Ghi nhớ 6

BÀI 2: CHUẨN BỊ ĐẤT GIEO ƯƠM 7

Mục tiêu: 7

A Nội dung: 7

B Câu hỏi và bài tập thực hành 16

C Ghi nhớ 16

BÀI 3: XỬ LÝ HẠT GIỐNG VÀ GIEO ƯƠM 18

Mục tiêu: 18

A Nội dung 18

B Câu hỏi và bài tập thực hành 32

C Ghi nhớ 32

BÀI 4: CHĂM SÓC VÀ PHÕNG TRỪ SÂU BỆNH HẠI 33

CÂY CON Ở VƯỜN ƯƠM 33

Mục tiêu: 33

A Nội dung: 33

B Câu hỏi và bài tập thực hành 43

C Ghi nhớ 43

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN 45

I Vị trí, tính chất của mô đun 45

II Mục tiêu của mô đun: 45

III Nội dung của mô đun 45

IV Hướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 46

V Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập: 49

VI Tài liệu tham khảo 51

MÔ ĐUN: SẢN XUẤT CÂY GIỐNG BẰNG HẠT

Mã mô đun: MĐ 02

GIỚI THIỆU MÔ ĐUN:

Mô đun này trang bị cho người học những kiến thức và kỹ năng về sản xuất cây giống bằng hạt

Quá trình giảng dạy mô đun này chủ yếu tiến hành tại vườn ươm của cơ sở đào tạo, nên bố trí trùng với thời điểm nhân giống các loại cây lâm nghiệp bằng hạt như bạch đàn, keo

Việc đánh giá kết quả học tập của học viên thông qua quá trình thực hiện các bài thực hành sản xuất cây giống bằng hạt và đánh giá sản phẩm thực hành

BÀI 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ SẢN XUẤT CÂY GIỐNG BẰNG HẠT

Mã bài: M2-01 Mục tiêu:

Mục tiêu: Học xong bài học này học viên khả năng:

- Trình được khái niệm, ưu nhược điểm và một số chú ý trong sản xuất cây giống bằng hat

A Nội dung

1 Khái niệm về sản xuất cây giống bằng hạt

Hiện nay, có rất nhiều khái niệm khác nhau về sản xuất cây giống bằng hạt nhưng chúng ta có thể hiểu khái niệm về sản xuất cây con bằng hạt như sau:

Sản xuất cây giống bằng hạt là quá trình sử dụng hạt giống để sản xuất ra cây giống

Sản xuất cây giống bằng hạt là phương pháp nhân giống hữu tính, có thể áp dụng cho hầu hết các loài cây, trước khi sử dụng các phương pháp nhân giống vô tính như: chiết, ghép, giâm hom

2 Ưu nhược điểm của sản xuất cây giống bằng hạt

2.1 Ưu điểm :

- Kỹ thuật đơn giản, dễ làm

Bên cạnh những ưu điểm thì việc sản xuất cây giống bằng hạt cũng có những nhược điểm, cụ thể như :

- Nhiều biến dị: Cây mẹ tốt nhưng cây con có thể xấu; những cây con nhân giống

từ một cây mẹ nhưng lại rất khác nhau, sản lượng và chất lượng không giống nhau

- Cây nhân giống từ hạt sinh trưởng chậm

Những nhược điểm trên đây đã làm giá thành sản xuất cây giống bị đội lên cao Vì vậy ngày nay, người ta chủ yếu sử dụng các phương nhân giống vô tính để sản xuất cây giống, hạn chế việc sử dụng phương pháp nhân giống bằng hạt

3 Một số chú ý khi nhân giống cây bằng hạt

3.1 Kiểm tra sức nảy mầm trước khi gieo

Phương pháp thực hiện: Tùy từng loại hạt giống khác nhau mà chúng ta có thể lấy từ vài chục hạt đến hàng trăm hạt từ các vị trí khác nhau đại diện cho lô hạt

để gieo thử Nếu tỉ lệ nảy mầm dưới 50% thì cần có các biện pháp xử lý để nâng cao tỷ lệ nảy mầm của lô hạt

Do biết tỉ lệ nảy mầm có thể điều chỉnh lượng hạt cần gieo Ví dụ Nếu tỷ lệ nảy mầm của hạt đạt 90% trở lên thì để lấy một cây giống ta chỉ cần gieo 1- 2 hạt Nếu tỷ lệ nảy mầm đạt từ 60 - 70% phải gieo tới 3 - 4 hạt để lấy một cây

3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự nảy mầm của hạt

Đã có hạt tốt rồi, khi gieo, hạt có thể mọc được hay không lại còn tùy một số điều kiện

- Đủ ôxy: Đất gieo hạt phải tơi, xốp, thoáng khí, khi gieo hạt không lấp hạt quá sâu

- Đủ nước (độ ẩm 60 - 70%):

- Đủ nhiệt: Mỗi loại hạt có một nhiệt độ thích hợp cho chúng nảy mầm khác nhau

- Không có sâu bệnh phá hại hạt

Ở miền Nam, gần như quanh năm, lúc nào nhiệt độ cũng ở trong giới hạn

250C – 350C; nhiệt độ này thuận lợi cho hạt nảy mầm nên có ít sâu bệnh Vì vâỵ chỉ cần có 2 điều kiện là đủ ôxy và đủ ẩm là hạt có thể nảy mầm tốt

Hai điều kiện này lại thường mâu thuẫn với nhau: ẩm quá thì thiếu ôxy và nhiều ôxy quá thì lại hay thiếu độ ẩm Giải quyết mâu thuẫn này bằng cách gieo hạt

ở đất có nhiều mùn, nhiều cát, đặt hạt ở độ sâu thích hợp, không quá nông, hoặc quá sâu, thường độ sâu không quá 3 - 4 lần đường kính của hạt, tưới nhẹ để có độ

ẩm, phủ rác bồi lên trên mặt đất khi gieo xong nhưng chú ý gạt bỏ bớt rác bổi khi hạt bắt đầu mọc đề phòng thiếu ánh sáng, mầm cây sẽ mọc vống

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Câu 1 Từ những ưu điểm và nhược điểm của phương pháp sản xuất cây giống bằng hạt anh chị hãy cho biết, chúng ta nên sử dụng phương pháp sản xuất này khi nào?

C Ghi nhớ

+ Ưu điểm của sản xuất cây giống bằng hạt

- Đơn giản, nhanh chóng, dễ vận chuyển, dễ bảo quản do đó ít tốn kém về cây giống

- Cây non từ hạt khỏe, có bộ rễ ăn sâu, cành lá phát triển mạnh, sống lâu

+ Nhược điểm của sản xuất cây giống bằng hạt

- Nhiều biến dị, cây mẹ tốt nhưng cây con có thể xấu; những cây con nhân từ một cây mẹ rất khác nhau, sản lượng và chất lượng không đồng đều

- Cây nhân giống từ hạt sinh trưởng chậm,

5 – 6 gam/m2 hoặc có thể dùng 75% PCNP + 25% Xerezan

Chú ý:

+ Nếu đất chua thì cần bón thêm vôi bột để khử chua đất Tùy thuộc vào độ chua của đất mà ta xác định lượng vôi bón cho thích hợp Thông thường người ta bón từ khoảng 500 kg/ha

+ Nếu đất có nhiều giun chúng ta có thể dùng nước vôi hoặc nước khô sở (khô sở là phần chã còn lại đóng thành bánh sau khi ép hết dầu) Dùng khô sở chúng ta phải đốt cho cháy nóng rồi cho vào ngâm sau đó mới đưa ra sử dụng Nước vôi hoặc nước khô sở được tưới đều lên bề mặt đất giun sẽ chui lên, ta dùng que thu gom chúng lại và đưa đi nơi khác

+ Trong khi làm đất chúng ta phải loại sạch cỏ dại, đặc biệt là cỏ gấu, cỏ tranh bằng cách nhặt kỹ, thu gom lại, phơi khô rồi đem đốt

1.2 Tạo luống gieo ươm

Luống nổi được áp dụng rất phổ biến trong hoạt động sản xuất cây con bằng hạt vì luống nổi có bề mặt cao hơn rãnh luống, do đó thoát nước nhanh, tiện lợi cho việc chăm sóc

Hiện nay có 2 loại luống nổi nhưng luống nổi có gờ thường được sử dụng nhiều hơn cả, đặc biệt trong việc nhân giống cây lâm nghiệp như Keo, Bạch đàn Vì vậy trong khuôn khổ của chương trình đào tạo nghề cho nông dân này, chúng tôi

chỉ xin giới thiệu về phương pháp tạo luống nổi có gờ

1.2.1 Khái niệm về luống nổi có gờ:

Luống nổi có gời là loại luống mà mặt luống cao hơn mặt rãnh, xung quanh mép luống có gờ cao bao bọc

Hình 1: Luống nổi có gờ

1.2.2 Mục đích

- Giữ cho hạt không bị trôi dạt khi mưa to

- Giữ ẩm trên luống

1.2.3 Kích thước luống

- Mặt luống thường rộng 0,8  1m, dài 5  10m

- Rãnh luống rộng 25  50cm

1.3 Yêu cầu kỹ thuật

- Luống thẳng, mặt luống phẳng, cao 15  20cm, đất trên mặt luống nhỏ (đường kính 2  5mm)

- Gờ thẳng, phẳng, cao 5  7cm, rộng 3  5cm

- Má luống và mép gờ được đập chặt nghiêng một góc so với mặt luống 45  500

Ví dụ:

+ Công thức hỗn hợp bầu ƣơm keo: 8386% đất tầng (A+B), 5% đất rừng keo,

810% phân hữu cơ, 12% supelân

+ Công thức hỗn hợp bầu ƣơm bạch đàn : 8891% đất tầng(A+B), 810% phân hữu cơ, 12% supelân

2.2 Cách tính hỗn hợp

Ví dụ 1: Tính toán các thành phần hỗn hợp ruột bầu gieo ƣơm cây Keo biết rằng:

- Cần đóng 2.000 bầu

- Mỗi bầu nặng 300gam

- Công thức: 85% đất tầng (A + B) + 5% đất rừng Keo + 9% phân hữu cơ + 1% supelân

* Theo công thức trên

- Mỗi bầu nặng 300gam

- Công thức: 90% đất tầng (A + B) + 9% phân hữu cơ + 1% supelân

* Theo công thức trên

2.3.2.1 San nền

Yêu cầu nền đất phải san phẳng, đầm chặt, căng dây chia thành những ô nhỏ 1m2

Hình 9: Căng dây chia ô

2.3.2.2 Lấy và mở miệng túi bầu

Lấy và mở miệng túi bầu bằng tay không thuận

Hình 10: Lấy và mở miệng túi bầu

2.3.2.3 Dồn hỗn hợp vào bầu

a Dồn hỗn hợp lần 1

Đổ hỗn hợp vào 2/3 chiều cao bầu, nén chặt theo chiều thẳng đứng Đồng thời tay thuận cầm mép túi kéo lên để tạo đáy bầu

Hình 13: Xếp bầu vào luống

2.3.2.5 Áp đất tạo má luống

- Kéo đất ở rãnh áp vào luống bầu tạo má luống lấp kín chiều cao bầu

- Đập chặt má luống

Chú ý: Nền đóng bầu cần phải phẳng nhằm tạo cho đáy bầu phẳng thuận tiện cho

việc xếp bầu vào luống Tốt nhất ta đóng bầu lên viên gạch hoặc mảnh ván nhỏ Hỗn hợp trong bầu phải đủ chặt để khi tưới nước hỗn hợp trong bầu không tụt xuống nhiều

+ Xếp bầu: Bầu đóng xong được xếp theo luống Luống có bề rộng 1m dài 10m được ngăn, mỗi ô có số lượng là 500 bầu Để rễ dàng trong việc kiểm kê phân loại cây con và khi xuất cây đi trồng cũng được thuận lợi

B Câu hỏi và bài tập thực hành

Bài tập thực hành số 1: Tạo luống nổi có gờ gieo ươm

Bài tập thực hành số 2: Đóng bầu gieo ươm cây bạch đàn

BÀI 3: XỬ LÝ HẠT GIỐNG VÀ GIEO ƯƠM

Mã bài: M2-03 Mục tiêu:

Học xong bài học này học viên khả năng

- Trình bày được khái niệm xử lý hạt giống, mật độ gieo, mục đích của cấy cây và tiêu chuẩn cây cấy

- Lựa chọn được phương pháp và xử lý hạt giống đúng yêu cầu kỹ thuật

- Gieo hạt trên luống và bầu bảm bảo yêu cầu kỹ huật

- Thực hiện việc cấy cây trên luống và bầu đảm bảo yêu cầu kỹ thuật

a Phương pháp vật lý (Phương thức dùng nhiệt độ cao)

Phương pháp này được áp dụng phổ biến với các loại hạt giống cây rừng như: thông, bạch đàn, keo,

Nhiệt độ cao làm cho hạt nứt nẻ hoặc mềm ra, nước và không khí dễ thấm qua vỏ hạt, quá trình sinh lý trong hạt được xúc tiến mạnh hơn hạt nảy mầm nhanh, đều và diệt trừ mầm mống sâu bệnh hại lẫn trong hạt

Có nhiều hình thức tạo nhiệt độ cao như nước nóng, đốt.v.v

Trong thực tiễn sản xuất cây giống lâm nghiệp thì phương tạo nhiệt độ bằng nước nóng được áp dụng phổ biến và rất hiệu quả đối với nhiều hạt giống

Hình 14: Làm sạch hạt

Bước 2: Khử trùng hạt

Ngâm hạt vào thuốc tím nồng độ 0,05% (0,5 gam thuốc cho 1 lít nước) trong

khoảng thời gian 15 đến 20 phút sau đó vớt hạt rửa sạch thuốc tím

Hình 15: Khử trùng hạt Bước 3: Ngâm hạt trong nước nóng

Ngâm hạt vào nước nóng nhiệt độ 40  450c trong thời gian 6  12 giờ (duy trì nhiệt độ trong thời gian ngâm hạt), hết thời gian ngâm, rửa lại hạt, để ráo nước rồi đem ủ

Hình 16: Ngâm hạt trong nước nóng Bước 4: Ủ và rửa chua hạt:

- Cho hạt vào túi vải rồi đem ủ trong tro bếp hoặc cát ẩm

- Hàng ngày rửa chua hạt, thấy hạt nứt nanh đem gieo

Hình 17: Ủ và rửa chua hạt

b Phương pháp cơ học:

Hình 18: Phương pháp xử lý bằng cơ học( Hạt Trám)

Phương pháp này áp dụng cho những loại hạt vỏ dày, cứng khó thấm nước (Ví

dụ : Hạt Trám) tác động bằng đập, ghè, khía ….vv Sau đó ngâm hạt trong nước nóng 2 sôi + 3 lạnh

Phương pháp này ít được dùng trong sản xuất vì năng suất lao động thấp, hạt dễ

bị tổn thương, nhiễm bênh hại

c Phương pháp xử lý bằng hóa chất

Phương pháp xử lý hạt bằng hóa chất là việc dùng hóa chất với nồng độ thích hợp để ăn mòn vỏ hạt, để nước thẩm thấu vào trong được dễ dàng

Hóa chất dùng để xử lý hạt, có nhiều loại như axit, bazơ mạnh, có tác dụng

ăn mòn vỏ hạt, tạo điều kiện cho cho vỏ hạt dễ thấm khí, thấm nước Các hóa chất

vô cơ (ZnSO4, CuSO4, KmnO4 ), hữu cơ như: (C2H5OH, CH4 ) các chất kíchthích sinh trưởng (Gibberilin, 2,4D, một số Vitamin).v.v có tác dụng tăng cường quá trình hô hấp, sinh lý của hạt, tăng khả năng sinh trưởng của cây non sau này

Các hóa chất, thường có tác dụng nhiều mặt, song nếu dùng quá nồng độ và thời gian ngâm sẽ độc hại, cho nên cần tùy theo từng loại hạt mà dùng nồng độ và thời gian ngâm có khác nhạu

Bảng 01: Xử lý một số loại hạt giống bằng thuốc hoá học

Thông ba lá 0,05 0,025  0,05 0,05 6  12

Bảng 02: Tóm tắt kỹ thuật xử lý một số loại hạt giống cây rừng

TT Tên hạt giống Nhiệt độ

8 giờ

Dội nước sôi trực tiếp vào hạt

nguội

3  5 phút

Phủ lớp đất dày 1,5

 2 cm, phủ cỏ khô, đốt

450c, 10  12 giờ

Không làm tổn thương nhân hạt

22 Ràng ràng mít 40  45 4  5

Khía qua lớp vỏ, ngâm nước 30 

Nhìn chung đại bộ phận các loài cây đều gieo hạt vào mùa thu hoặc mùa xuân, tuy nhiên có một số loài cây có thể gieo vào các mùa khác như xà cừ, đước (mùa hạ), long não, trẩu, sở, hồi (mùa đông)

Ở miền Bắc thường gieo hạt vào mùa khô từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau

a Gieo vãi trên luống:

Áp dụng với nhiều loại hạt giống để tạo cây mầm, cây mạ hoặc cây con đem cấy, áp dụng đối với những loại hạt nhỏ và hạt nhỡ như: Bạch đàn, phi lao, thông, keo, Gieo vãi là gieo toàn diện trên mặt luống hoặc khay

b Trình tự các bước gieo vãi

+ San phẳng mặt luống: Dùng thước gạt để san phẳng mặt luống

+ Trộn hạt

Nếu hạt nhỏ như bạch đàn, phi lao trước khi gieo nên trộn 1 phần hạt với khoảng 5 phần đất bột khác màu với nền gieo

Hình 19: Trộn hạt với đất bột

Hình 20: Gieo hạt + Lấp đất

Sàng đất nhỏ phủ kín hạt, hạt to lấp đất dày bằng đường kính hạt, hạt nhỏ lấp

đất dày gấp 2 lần đường kính hạt

Hình 21: Lấp đất + Tưới nước và che phủ

- Dùng rơm rạ đã khử trùng phủ kín mặt luống Khi hạt nhú mầm dỡ rơm rạ, cắm

ràng ràng trên luống gieo che nắng sau 1  2 tuần dỡ dần dàn che

Gieo hạt Hình 1