Việc dạy họcnhư vậy làm “thui chột” khả năng sư phạm của giáo viên và khả năng tư duysáng tạo của học sinh.Vì vậy, yêu cầu cấp bách của giáo dục hiện nay là phải đổi mới phươngpháp dạy h
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ.
I LỜI MỞ ĐẦU
Loài người đã bước vào thế kỉ XXI - thế kỉ của tri thức Tri thức là nguồnlực quyết định sự phát triển và tăng trưởng kinh tế Tri thức đóng một vai tròrất quan trọng đối với sự tiến bộ cũng như tốc độ phát triển của nền văn minhnhân loại
Sự bùng nổ của công nghệ thông tin đang tác động mạnh mẽ vào sự pháttriển của tất cả các ngành trong đời sống xã hội Trong bối cảnh đó, “nếu muốnviệc dạy học theo kịp cuộc sống, chúng ta nhất thiết phải đổi mới phương phápdạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh”
Việc nâng cao chất lượng giáo dục ở nước ta trong bối cảnh hiện nay đòihỏi phải đổi mới phương pháp dạy học Đổi mới phương pháp dạy học nóichung, dạy học lịch sử nói riêng là một cuộc cách mạng, là một vấn đề cấpthiết cần phải tiến hành mạnh mẽ ở tất cả các trường phổ thông
Ý thức được điều đó, trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học ở nước ta đã được Đảng, Nhà nước cũng như các cấp quản lí giáodục quan tâm
Mặc dù vậy, một thực tế diễn ra mà chúng ta chưa thể khắc phục hếtđược đó là các em học sinh không thích học sử Các em cho rằng lịch sử làmôn phụ, không có tác dụng thiết thực trong cuộc sống; lịch sử là môn khôkhan, nhiều số liệu, nhiều sự kiện Chính điều đó dẫn đến tình trạng học sinhkhông nắm vững sự kiện cơ bản, nhớ sai, nhớ lầm kiến thức lịch sử là khá phổbiến
Ở đây, yếu tố chính quyết định đến hứng thú học tập lịch sử của các em làphương pháp dạy học của giáo viên chưa đáp ứng đặc trưng bộ môn Trongthực tế, có rất nhiều giáo viên tâm huyết với nghề đã hết sức cố gắng trong việctìm tòi, đổi mới phương pháp dạy học, làm cho giờ học lịch sử trở nên sinh
Trang 2động và có kết quả tốt Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn nhiều giáo viên dạytheo kiểu truyền thống, giáo viên đọc sách giáo khoa cho học sinh chép, họcsinh học thuộc lòng, nói lại sách giáo khoa và bài giảng của thầy Việc dạy họcnhư vậy làm “thui chột” khả năng sư phạm của giáo viên và khả năng tư duysáng tạo của học sinh.
Vì vậy, yêu cầu cấp bách của giáo dục hiện nay là phải đổi mới phươngpháp dạy học lịch sử để nâng cao hiệu quả giáo dục, phát huy được tính tíchcực ở học sinh, để việc dạy và học lịch sử “không phải chỉ là biết quá khứ màtrên cơ sở hiểu biết quá khứ, để hiểu sâu sắc hiện tại, hành động tích cực tronghiện tại, tiên đoán sự phát triển của tương lai và đấu tranh cho sự thắng lợi tấtyếu của tương lai”
Xuất phát từ thực tế đó, tôi mạnh dạn trình bày một số biện pháp để
“Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử bài “Chiến tranh thếgiới thứ hai (1939-1945)” ở lớp 11, chương trình chuẩn mong muốn góp mộtchút vốn kiến thức của mình vào công tác giảng dạy, để việc học tập lịch sử ởtrường THPH Nguyễn Thị Lợi – Sầm Sơn đạt kết quả cao hơn
II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1 Thực trạng.
“Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)” là một bài khá quan trọngtrong chương trình Bài học giúp các em nhận thức rõ nguyên nhân và tính chấtcủa chiến tranh thế giới thứ hai, thấy được các giai đoạn và các mặt trận chínhcũng như vai trò của Liên Xô, các nước Mỹ, Anh, Pháp trong cuộc đấu tranhchống chủ nghĩa phát xít Không chỉ vậy, thông qua bài học này còn giúp các
em nhận thức rõ nếu như cuộc chiến tranh thế giới thứ ba nổ ra sẽ là một cuộcchiến tranh hạt nhân huỷ diệt toàn nhân loại Cũng vì thế cuộc đấu tranh bảo vệhoà bình, chống nguy cơ chiến tranh hạt nhân huỷ diệt để bảo vệ sự sống của
Trang 3con người và nền văn minh nhân loại đang là nhiệm vụ cấp bách hàng đầu củatất cả mọi người.
Đây cũng là một bài khó với những sự kiện phong phú, diễn biến chằngchéo, phức tạp Trong tình hình hiện nay, giảng dạy bài này lại càng khó khănhơn nữa Do đó, để làm cho học sinh hiểu rõ là điều không dễ
Qua việc tìm hiểu và giảng dạy bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 1945)” ở một số trường (Trường THPT Sầm Sơnvà trường THPH Nguyễn ThịLợi-Thanh Hoá) chúng tôi nhận thấy:
Về giảng dạy của giáo viên: Phần lớn giáo viên đã nhận thức rõ vai trò và
vị trí của môn sử nói chung và bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)”nói riêng đối với việc giáo dục phẩm chất đạo đức, thế giới quan khoa học chocác em Vì vậy, họ rất quan tâm đến việc đổi mới phương pháp dạy học nhằmphát triển tư duy độc lập ở học sinh Trong quá trình lên lớp, nhiều giáo viên đãdạy theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, khai thác sâu kiến thức,đặc biệt đã thường xuyên thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức, đưa ra những
“câu hỏi có vấn đề”, sử dụng đồ dùng trực quan
Bên cạnh đó một số giáo viên vẫn dạy theo kiểu truyền thống: thầy đọctrò ghi, phần ghi bảng quá nhiều Nhiều đoạn tư liệu bổ sung không được sửdụng thường xuyên
2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên
Mặc dù đã suy nghĩ, cải tiến, thậm chí nhiều giáo viên sử dụng cảphương tiện dạy học hiện đại (băng video, đèn chiếu) song nhìn chung vẫn là
Trang 4hoạt động của thầy trên lớp, giáo viên chủ yếu vẫn thuyết trình, phân tích, giảithích, tình trạng học sinh nghe, ghi chép vẫn là phổ biến( chiếm tới 80% số tiếthọc) Vì vậy, nhìn chung chất lượng dạy học lịch sử không cao.
Nội dung dạy học còn nặng nề, quá nhiều sự kiện, hiện tượng trong bàidẫn đến tình trạng dạy học nhồi nhét Học sinh học sử mà chỉ nhận thức ýnghĩa giáo dục, lí luận của quá khứ mà không thấy ý nghĩa của thực tiễn Từ
đó không có niềm say sưa, không có ý thức tự chiếm lĩnh kiến thức, dẫn đếntình trạng học vẹt, học đối phó
Dạy học kiểu cũ bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945) ở lớp 11C1trường THPT Nguyễn Thị Lợi chúng tôi đã thu được kết qủa:
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
Trang 51 Muốn phát huy tính tích cực học tập của học sinh phải căn cứ vào mục tiêu đào tạo và yêu cầu của việc kiểm tra, đánh giá kế quả học tập của học sinh
2 Triệt để khai thác nội dung chương trình sách giáo khoa.
Nội dung chương trình sách giáo khoa tập trung những kiến thức hết sức
cơ bản của bài học Với bài này, sách giáo khoa đã trình bày các sự kiện lịch
sử cơ bản, các nhân vật lịch sử điển hình giúp học sinh phát huy tính tích cực
Khi dạy mục: “Quan hệ quốc tế dẫn đến chiến tranh”, giáo viên có yêu
cầu học sinh trả lời câu hỏi: Nguyên nhân dẫn đến chiến tranh thế giới thứ hai(1939-1945) ?
Khi dạy mục: “ Đức tấn công Liên Xô Chiến tranh lan rộng khắp thế giới (từ tháng 6/1941 đến cuối năm 1942)", giáo viên có thể đưa ra câu hỏi trong
sách giáo khoa để học sinh trả lời: Vì sao Liên Xô tham chiến đã làm thay đổihẳn tính chất của cuộc chiến tranh thế giới?
3 Sử dụng đa dạng hệ thống phương pháp dạy học theo tinh thần đổi mới dạy học lấy học sinh làm trung tâm
Nhìn chung khi dạy bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)”, giáoviên cần phải biết kết hợp sử dụng nhuần nhuyễn các phương pháp trình bàymiệng, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp sử dụng tài liệu,phương pháp kiểm tra thực hành
4 Đảm bảo tính vừa sức cho học sinh
Tính vừa sức khi dạy bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)" gắnchặt với tính cơ bản của nội dung bài học Tính vừa sức giúp học sinh độc lập
và hứng thú tự mình lĩnh hội kiến thức Vì vậy, cần chú ý không nêu lên cácvấn đề quá khó hoặc quá đơn giản đối với học sinh
5 Đảm bảo yêu cầu về giáo dục tư tưởng, tình cảm và phát triển nhân cách học sinh trong quá trình phát huy tính tích cực của học sinh
Trang 6Trong đời sống xã hội , lịch sử có tác dụng quan trọng không chỉ về trí tuệ
mà cả về tình cảm, tư tưởng Những con người, những việc thực của quá khứ
có sức thuyết phục, có sức rung cảm mạnh mẽ với thế hệ trẻ
Bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)” ở trường THPT gồm nhiềuvấn đề như: Nguyên nhân của chiến tranh thế giới thứ hai, nhận xét về việc Mĩném hai quả bom nguyên tử xuống Hirosima ngày 6/8/1945 và Nagadaki ngày8/9/1945, phân tích vai trò của Liên Xô trong chiến tranh thế giới thứ hai.Những nội dung này rất có ưu thế trong việc giáo dục tình cảm cho các em
6 Nắm vững cấu trúc mô hình tiết dạy theo hướng phát huy năng lực trí tuệ của học sinh
Một nội dung cơ bản của tiết dạy theo hướng phát huy năng lực trí tuệ củahọc sinh là thiết kế bài học nhận thức để đưa học sinh vào tình huống có vấn
đề, bắt buộc học sinh phải vận dụng tất cả những kiến thức đã học để giảiquyết
Khi thiết kế bài tập nhận thức và tổ chức để học sinh lĩnh hội cần tuântheo quy trình 4 bước:
- Bước 1: Định hướng mục đích
- Bước 2: Cung cấp thông tin để tạo ra hình ảnh cụ thể, sinh động về những
sự kiện đã diễn ra trong quá khứ
- Bước 3: Tổ chức cho học sinh làm việc, tự giải quyết các vấn đề để tiếpnhận thông tin
- Bước 4: Rút ra kết luận của bài học
II CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN VIỆC PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BÀI
“CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI (1939-1945)” Ở TRƯỜNG THPT
Trang 7Để phát huy tính tích cực của học sinh, tuỳ theo điều kiện, hoàn cảnh cụthể để có các biện pháp phù hợp Các biện pháp sư phạm sau đây có thể coi làphổ biến và đạt hiệu quả cao trong việc phát triển tư duy:
1 Thiết kế bài tập nhận thức
- Thiết kế bài tập nhận thức rèn luyện các thao tác tư duy để khái quát các
sự kiện, hiện tượng lịch sử
Bài tập nhận thức không chỉ dừng lại ở mức độ khắc sâu những sự kiện cơbản mà còn đòi hỏi học sinh phải biết khái quát được sự liên hệ, tính kế thừa
để nâng lên ở mức khái quát có tính lí luận Ví dụ, khi dạy mục "Quan hệ quốc
tế dẫn đến chiến tranh" với bài tập nhận thức: “ Hãy rút ra nguyên nhân củachiến tranh thế giới thứ hai? ”, học sinh phải vận dụng các thao tác tư duy nhưphân tích, tổng hợp các sự kiện nổi bật trong một quá trình từ khi chiến tranhthế giới thứ nhất kết thúc (1918) đến năm 1939
- Thiết kế bài tập theo hướng rèn luyện thao tác so sánh đối chiếu để rút rakết luận khái quát về các sự kiện hiện tượng lịch sử
Khi giảng xong bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)” để tiếp tụccủng cố kiến thức cơ bản của bài học, đồng thời rèn luyện cho học sinh kỹnăng so sánh, đối chiếu, phân tích, giáo viên có thể đưa ra bài tập nhận thứccho học sinh: Lập bảng so sánh hai cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất và thứchai Với việc hoàn thành bài tập này, các em sẽ củng cố được những kiến thức
cơ bản đã học một cách cụ thể, không rập khuôn trong bài giảng của thầy côgiáo và sách giáo khoa Các em còn phải biết lựa chọn những sự kiện nổi bậtnhất, những kiến thức khái quát nhất để so sánh
- Thiết kế bài tập theo hướng rèn luyện thao tác tư duy, tìm mối liên hệnhân quả
Khi giảng mục “Chủ nghĩa phát xít Đức bị tiêu diệt” có thể ra bài tập: Tạisao chủ nghĩa phát xít Đức bị tiêu diệt? Để giải quyết được bài tập này, học
Trang 8sinh không những phải phân tích tổng hợp kiến thức mà còn phải thấy đượcmối liên hệ giữa các sự kiện để tìm ra mối liên hệ nhân quả của chúng Chủnghĩa phát xít Đức bị tiêu diệt do vai trò của Liên Xô Chiến thắng Xtalingratcủa Hồng quân Liên Xô đã tạo ra bước ngoặt của chiến tranh Hồng quân đãchuyển sang tổng tiến công trên khắp các mặt trận.Việc Anh-Mĩ mở mặt trậnthứ hai làm cho phát xít Đức bị kẹp giữa hai gọng kìm cũng là một nguyênnhân khiến chủ nghĩa phát xít Đức bị tiêu diệt Qua đó, học sinh sẽ nhận thứcđược “kẻ gieo gió phải gặt bão” - đó là quy luật.
- Xác định nội dung cần chú ý để xây dựng hệ thống bài tập nhận thứclịch sử
Khi dạy bài “Chiến tranh thế giới thứ hai (1939-1945)”, giáo viên có thểxác định nội dung bài tập nhận thức theo hai bước sau:
Bước 1: Giới thiệu về các mốc của chiến tranh
Trước hết, để tìm hiểu về các mốc của chiến tranh thế giới thứ hai, giáoviên gợi ý cho học sinh nhận thức được về các giai đoạn của chiến tranh Sau
đó hướng dẫn các em lập niên biểu về các mốc của chiến tranh với ba cột:Thời gian, sự kiện chủ yếu, ý nghĩa sự kiện Trên cơ sở đó, giáo viên huy độngtrí tuệ của học sinh bằng hệ thống các câu hỏi:
+ Tại sao Đức nhanh chóng tiến sâu được vào lãnh thổ Liên Xô và thuđược thắng lợi to lớn?
+ Ý nghĩa của chiến thắng Xtalingrat ?
+ Liên Xô có vai trò như thế nào trong việc giải phóng Đông Âu ?
+ Tác dụng của việc Anh- Mĩ mở mặt trận thứ hai ?
Bước 2: Sau khi tìm hiểu các sự kiện trên và trả lời các câu hỏi gợi
mở bài tập nhận thức được đặt ra là: Kết cục của chiến tranh thế giới thứ hainhư thế nào? Ý nghĩa của kết cục đó?
Trang 92 Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề
Câu hỏi nêu vấn đề chứa đựng tình huống có vấn đề, vạch ra trước họcsinh những mục tiêu, nhiệm vụ nhận thức để khai thác kinh nghiệm sống củahọc sinh Có hai loại câu hỏi nêu vấn đề:
- Hệ thống câu hỏi tái hiện nhằm gợi lại những kiến thức đã học để tiếpthu kiến thức mới, khái quát và hệ thống hoá kiến thức Nó giúp cho học sinhcủng cố hiểu sâu hơn kiến thức cũ, làm cơ sở cho việc tiếp thu kiến thức mớikhông bị gián đoạn trong nhận thức
- Hệ thống câu hỏi tìm tòi, phát hiện nhằm nêu lên sự phát sinh, phát triểncủa một biến cố hay hiện tượng lịch sử
Để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học bài “Chiến tranh thếgiới thứ hai (1939-1945)” ở trường trung học phổ thông, có thể sử dụng một sốcâu hỏi nêu vấn đề và câu hỏi gợi mở như sau:
* Nhận xét gì về quan hệ quốc tếnày?
+ Đức, Italia, Nhật bản có thái độ
và hành động như thế nào?
Trang 10+ Trước nguy cơ chiến tranh, Liên
Xô có chủ trương gì? Thái độ của
bị Đức đánh bại nhanhchóng?
+ Sau 9/1939, Anh, Pháp, Mĩ cóthái độ như thế nào đối với hànhđộng gây chiến của phát xít Đức?+ Thái độ của Mĩ, Anh, Pháp vớiLiên Xô?
- Vì sao Liên Xô thamchiến đã làm thay đổi hẳntính chất của cuộc chiếntranh thế giới?
+ Đức tấn công Liên Xô tronghoàn cảnh nào?
+ Với kế hoạch Bacbarôxa (Râuhung), Đức huy động lực lượngnhư thế nào?
+ Quân đội Đức là quân đội nhưthế nào?
+ Vì sao ở giai đoạn đầu, tính chấtcủa cuộc chiến tranh là phi nghĩa?+Mục đích tham gia chiến tranhcủa Liên Xô là gì?
Trang 11+ Trận Xtalingrat diễn ra như thếnào?
+ Hệ quả của chiến thắngXtalingrat?
2 Chủ nghĩa
phát xít Đức bị
tiêu diệt
- Việc Mĩ - Anh mở mặttrận thứ hai có ý nghĩanhư thế nào?
- Ý nghĩa của việc phát xítĐức bị tiêu diệt?
+ Mặt trận thứ hai là mặt trận ởđâu?
+Trước khi mặt trận thứ hai được
mở, Đức phải đối phó với nhữnglực lượng nào?
+ Việc phát xít Đức bị tiêu diệt tácđộng như thế nào đến phát xítNhật ở châu Á - Thái BìnhDương?
3 Chủ nghĩa
quân phiệt Nhật
bị sụp đổ
- Ý nghĩa của việc Liên
Xô tấn công đội quânQuan Đông của Nhật?
- Nhận xét về việc Mĩ némhai quả bom nguyên tửxuống Hirosima (6/8) vàNadagaki (9/8) của Nhật?
+ Đây là đội quân như thế nào?+ Việc tiêu diệt được đội quân này
có tác động như thế nào đối vớichiến sự ở Thái Bình Dương, vớicách mạng ba nước Đông Dương?+ Mĩ có cần thiết phải ném bomkhông? Vì sao? Mục đích củahành động đó là gì?
Trang 12+ Cuộc chiến tranh kết thúc vớithắng lợi thuộc về ai, thất bạithuộc về ai?
+ Thắng lợi của phe Đồng minhtrong chiến tranh có ý nghĩa gì?
3 Xây dựng hệ thống đồ dùng trực quan quy ước đơn giản
Trong dạy học lịch sử, đồ dùng trực quan góp phần quan trọng tạo biểutượng và hình thành khái niệm cho học sinh, cụ thể hoá các sự kiện, là chỗ dựa
để hiểu sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử, là phương tiện hữu hiệu để hìnhthành khái niệm lịch sử, giúp học sinh nắm vững quy luật phát triển xã hội, nhớ
kĩ, hiểu sâu kiến thức lịch sử Nhóm đồ dùng trực quan quy ước gồm: Bản đồ,biểu đồ, sơ đồ, niên biểu, tranh ảnh
- Bản đồ lịch sử :
Bản đồ lịch sử nhằm xác định địa điểm của sự kiện trong thời gian vàkhông gian nhất định Nó cũng giúp học sinh suy nghĩ, giải thích các hiện tượnglịch sử và mối liên hệ nhân quả về tính quy luật và trình tự phát triển của quátrình lịch sử, giúp các em củng cố, ghi nhớ những kiến thức đã học
Khi giảng bài, giáo viên có thể không trình bày tất cả nội dung trong sáchgiáo khoa mà hướng dẫn học sinh nhận biết các sự kiện qua việc quan sát bản
đồ Giáo viên có thể đặt ra cho học sinh những câu hỏi mà chỉ có thể trả lời đượctốt khi biết “đọc” bản đồ
Ví dụ, khi giảng mục: “Chiến tranh bùng nổ, Đức đánh chiếm châuÂu(1/9/1939 - 22/6/1941)”, sử dụng bản đồ “Phát xít Đức xâm lược các nướcchâu Âu (1939 – 1941)”, giáo viên xác định cho học sinh thấy được vị trí củacác nước và nêu lên một số câu hỏi:
+ Tại sao Đức chọn Ba Lan làm nơi tấn công đầu tiên?