Điều tra chọn mẫu và ứng dụng điều tra năng suất- sản lượng lúa huyện Hoằng Hoá- Thanh Hoá vụ Chiêm Xuân năm 2003

PHẦN MỘTNHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐIỀU TRA CHỌN MẪU I-KHÁI NIỆM ĐIỀU TRA CHỌN MẪU Điều tra chọn mẫu là loại điều tra không toàn bộ, trong đó người ta chỉchọn ra một số đơn vị trong t

MỞ ĐẦU

Việt Nam là một nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu

Với hơn 80 % dân số sống ở nông thôn và hơn 70 % lao động trong ngànhnông nghiệp Từ khi chuyển sang nền kinh tế thị trường cho tới nay, hơn 15năm đổi mới nước ta đã đạt được nhiều thành tựu về kinh tế đặc biệt là vềnông nghiệp; đưa nền kinh tế thoát khỏi khủng hoảng nâng cao dời sống nhândân

Với vai trò quan trọng trong điều tra thống kê, điều tra chọn mẫu đã vàđang phát huy một cách tối đa công dụng Để đi dến một kết luận hay ra mộtquyết định cho một vấn đề nào đó của tông thể chung Nhất thiết phải thôngqua số liệu kết luận từ tổng thể mẫu Điều tra chọn mẫu là phương pháp điềutra không thể thiếu được khi tiến hành điều tra nông nghiệp mà đặc biệt làđiều tra năng suất- sản lượng lúa Bởi lúa là cây lương thực được trồng trảidài trên một diện tích rộng; chúng ta không thể điều tra toàn bộ mà phải lựachọn một số mảnh ( thửa) ruộng mẫu để điều tra để từ đó suy ra kết quả(năng suất- sản lượng) của tổng thể chung

Để nghiên cứu quá trình phát triển của ngành nông nghiệp nói chung và

ngành trồng lúa nói riêng, em đã chọn đề tài : “Điều tra chọn mẫu và ứng dụng điều tra năng suất- sản lượng lúa huyện Hoằng Hoá- Thanh Hoá vụ Chiờm Xuân năm 2003” Để từ đó cung cấp số liệu phục vụ cho việc xây

dựng kế hoạch và kiểm tra việc thực hiện kế hoạch sản xuất nông nghiệpđồng thời phân tích phát triển những khả năng tiềm tàng trong nông nghiệp

Trong phạm vi đề án có hẹp không tránh khỏi những thiếu sót, rấtmong quý thầy cô và các bạn sinh viên tham gia đũng gúp thờm Đề tài đề án

được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Bùi Huy Thảo.

Em xin cảm ơn thầy!

PHẦN MỘT

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ

ĐIỀU TRA CHỌN MẪU

I-KHÁI NIỆM ĐIỀU TRA CHỌN MẪU

Điều tra chọn mẫu là loại điều tra không toàn bộ, trong đó người ta chỉchọn ra một số đơn vị trong toàn bộ các đơn vị của đối tượng nghiên cứu

để điều tra thực tế Các đơn vị này được chọn theo những qui tắc nhất địnhđảm bảo tính đại biểu

Ví dụ: Điều tra năng suất, sản lượng lúa; giá bán lẻ hàng hoá ở một sốchợ; hộ sản xuất kinh doanh và nhiều cuộc điều tra khác mà ngành thống

kê đã và đang thực hiện

Tài liệu điều tra này làm căn cứ suy ra cho toàn bộ tổng thể (ở đây quyluật số lớn được phát huy tác dụng)

Khi chọn đơn vị điều tra để điều tra chọn mẫu người ta chọn hoàn toànngẫu nhiên Không phụ thuộc vào ý định chủ quan của người đứng ra lựachọn- chọn ngẫu nhiên- hoặc lựa chọn theo cách bàn bạc tập thể để lựachọn ra những đơn vị đại biểu- chọn phi ngẫu nhiên

II - ƯU ĐIỂM VÀ NHƯỢC ĐIỂM CỦA ĐIỀU TRA CHỌN MẪU

1.Ưu điểm

Điều tra chọn mẫu thường nhanh hơn rất nhiều so với điều tra toàn bộ

Vì điều tra ít đơn vị hơn nên công việc chuẩn bị sẽ gọn, số lượng tài liệu ghichép giảm đi, thời gian điều tra, thời gian tổng hợp- phân tích sẽ được rútngắn Điều này làm chođiều tra chọn mẫu có tính kịp thời cao

Do số đơn vị điều tra ít, số nhân viên điều tra và mọi chi phí se giảm.

Vì vậy điều tra chọn mẫu tiết kiệm được khá nhiều sức người, vật tư và tiềncủa

Cũng do số đơn vị điều tra ít, có thể mở rộng nội dung điều tra, đi sâunghiên cứu nhiều mặt của hiện tượng

Tài liệu thu được trong điều tra chọn mẫu sẽ cú trỡnh đọ chính xác cao,bởi vì số nhỏn viờn điều tra cần ớt nờn có thể lựa chọn được những người cókinh nghiệm có trình độ nghiệp vụ cao, đồng thời được kiểm tra số lượng cóthể tiến hành tỉ mỉ và tập trung, giảm được các sai số do ghi chép

Điều tra chọn mẫu không đòi hỏi một tổ chức lớn như điều tra toàn bộ.Một cơ quan nhỏ cũng có thể tiến hành điều tra chọn mẫu

Kết hợp với điều tra toàn bộ để mở rộng nội dung điều tra và đánh giá kếtquả điều tra toàn bộ ( thường áp dụng trong điều tra dân số)

Dùng để tổng hợp nhanh tài liệu điều tra toàn bộ

Khi muốn so sánh các hiện tượng với nhau mà chưa có thông tin cụ thể,hoặc khi muốn kiểm định lại giả thiết đặt ra, người ta cũng thường dùng điềutra chọn mẫu để thu thập tài liệu

III CÁC KIấU CHỌN MẪU.

1-Chọn ngẫu nhiên

Nghĩa là khi chọnmẫu phảI đảm bảo tính chất hoàn toàn khách quan Tất

cả các đơn vị trong tổng thể chung đều có cơ hộI được chọn vào mẫu nhưnhau, không phụ thuộc vào ý muốn chủ quan của ngườI đứng ra lựa chọn

Để đảm bảo tính ngẫu nhiên ta dùng nhiều cỏch hác nhau như: bốchọnmẫu thăm, dùng bảng số ngẫu nhiên

1.1- Điều tra chọn mẫu ngẫu nhiên.

- Tổng thể chung là tổng thể bao gồm toàn bộ các đơn vị thuộc đốI tượngnghiên cứu Số đơn vị của tổng thể chung thường đượ chọn mẫu ký

hiệu bằng chữ N.

- Tổng thể mẫu là tổng thể bao gồm một số đơn vị nhất định được chọnmẫu chọn ra điều tra thực tế Số đơn vị của thổng thể mẫu thường

đượchọn mẫu ký hiệu bằng chữ n.

Ví dụ: một trường đạI học có 10.000 sinh viên, ngườI ta chọn ra 100 sinhviên đẻ diều tra trình đọ học tập Như vậy số đơn vị của tổng thể chung N=10.000 sing viên, số đơn vị của tổng thể mẫu n= 100 sinh viên

Chọn các đơn vị mẫu từ tỏng thể chung có thể tiến hành theo nhiều cáchkhác nhau Thống kê thường dùng phương pháp sau:

- Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giả

- Chọn mẫu máy móc ( chọn hệ thống)

- Chọn mẫu phan loạI ( chọn phân lớp)

- Chọn mẫu cả khốI ( chọn mẫu chùm)

- Chọn mẫu nhiều bậc

1.1.1-Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản.

Là phương pháp tổ chức chọn các đơn vị mẫu trong tổng thể chung mộtcách hết sức ngẫu nhiên không qua một sắp xếp nào cả

NgườI ta chọn bằng cách bốc thăm, quay số hoặc theo bảng số ngẫunhiên MỗI đơn vị tổng thể chung có thể được chọn một lần (không hoàn lạI)

hoặc chọn nhiều lần (chọn hoàn lạI) Đây là phương pháp chọn đơn giản nhất,

mà nó chỉ cho ta kết quả tốt khitổng thể đơn vị nghiên cứu tương đốI đồngđều Nếu tổng thể phức tạp thì không thể dùng phương pháp này

Cách chọn: trước hết ngườI ta sắp xếp các đơn vị tổng thể chung theomột thứ tự nào đố như sắp xếp theo vần A,B,C… của tên gọI, hay theo mộtthứ tự địa dư hành chính, theo quymô từ nhỏ đến lớn hay ngược… sau đó lầnlượt chọn các đơn vị theo thứ tự một cách máy móc, tức là cứ sau một khoảngcách nhất định chọn một đơn vị, khoảng cách này được xác định bằng cáchlấy tổng số đơn vị tổng thể chung (N) chia cho tổng thể mẫu cần chọn (n)

Công thức tính: d= N/n

Trong đó d: khoảng cách được máy móc

Ví dụ: cần chọn 100 sinh viên trong tổng thể chung 3.000 sinh viên của

kớ tỳc xỏ của trường đạI học KTQD Xó thể xắp xếp 3.000 sinh viên nàytheo thứ tự ghi trong mã số sinh viên, hoặc theo vần A, B, C của tên gọi.Khoảng cách để chọn ra từng sinh viên là: 3.000/ 100 =30 sinh viên Trongdanh sách lạI chọn ra một sinh viên NgườI sinhviờn thứ nhất sẽ được chọn ratrong số 30 sinhviờn đầu tiên của danh sách bằng cách chộn ngẫu nhiên đơngiản

Chọn mẫu máy móc khác chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản ở chỗ: mỗIđơn vịđều có khả năng được chọn như nhau, nhưng mỗI mẫu lạI không có cơ

hộI được chọn như nhau Trong ví dụ ở trên, ta đó gỏn cỏc số từ 1 đến 3.000cho mỗI sinh viên và sau đó chọn ra 100 sinh viên bằng cách chọn 1 sinh viêntrong mỗI nhóm 30 sinh viên Nếu chọn ngẫu nhiên đơn giản trong số 30 sinhviên nhóm đầu được sinh viên thứ 8, thì những sinh viên tiếp theo được chọn

sẽ mang số 38, 68, 98… Còn những sinh viên mang số 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7… sẽkhông có cơ hộI được lựa chọn

Ưu điểm: thủ tục tiến hành ddown giản nên rút ngắn được thờI gian vàchi phí có khả năng giảm bớt Mặt khác do số đơn vị mẫu được phân phốI rảIđều trong tổng thể chung nờn tớnh đạI biểu của mẫu cao

Nhược điểm: dễ phụ thuộc vào cách sắp xếp của tổng thể chung nờn cúsai số ngẫu nhiên, còn nếu sắp xếp theo tiêu thức nghiên cứu thì xuất hiện sai

số hệ thống

1.1.3-Chọn mẫu phân loạI 1.1.3-Chọn mẫu phân loạI.

Là phuơng pháp tiến hành chọn các đơn vị mẫu khitổng thể chung đãđược phân chia thành các tổ theo tiêu thức liên quan trực tiộp đến mục đíchnghiên cứu Việc chọn các đơn vị từ các tổ tiến hnàh theo phương pháp chọnngẫu nhiên

Khi phân tổ, các tổ thường có quy mô khác nhau Nếu chọn các đơn vịtổng thể mẫu trong mỗI tổ tương ứng vớI tỉ trọng của nó chiếm trong tổng thểchung thì gọilà chọn phân loạI theo tỉ lệ Ngược lạI, nếu chọn số đơn vị mẫutrong các tổ đều bằng nhau thì gọI là chọn không tỉ lệ

Trong thực tế ngườI ta thường dùng phương pháp chọn phân loạI theo

tỉ lệ, vì chọn như vậy sẽ được một tổng thể mẫu có kết cấu giống vớI kết cấutổng thể chung

1.1.4-Chọn mẫu cả chùm.

Là phương pháp chọn mẫu trong đó số đơn vị mẫu được rút ra để điềutra không phảI là từng đơn vị lẻ tẻ mà là từng khốI (chùm) đơn vị MỗI chùmđơn vị được chọn ra điều ta hết không bỏ sót đơn vị nào Có thể nói đây làđiều tra chọn mẫu trong cỏc chựm được chọn ra

Muốn chọn theo phương pháp này, trước hết tổng thể chung phảI đượcchi thành cỏc chựm cú quy mô bằng nhau hoặc khác nhau (để tiện cho việctính toán ngườI ta thường chia cỏc chựm ra bằng nhau) Việc chọn khốI cóthể tiến hành theo phương pháp chọn ngẫu nhiên đơn thuần hoặc chọn máy

móc

1.1.5 Chọn mẫu nhiều bậc (cấp)

Trong trường hợp các đơn vị của tổng thể chung phân tán qua rộng vàthiếu thông tin về chúng, ngườI ta thường chọn mẫu theo nhiều bậc Khi chọnmẫu nhiều bậc ta cú cỏc loạI đơn vị chọn mẫu ở mỗI cẫp khác nhau thườngđược là đơn vị cấp 1, cấp 2… Để chọn mẫu ở mỗI cấp chỉ cần có thông tin vềcác đơn vị ở cấp đấy là đủ

Việc chọn mẫu ở mỗI cấp có thể tiến hành theo phương pháp chọn ngẫu nhiênđơn giản, chọn máy móc hay chọn phân loại

1.2- Điều tra chọn mẫu nhỏ.

Trong thực tế cú nhiốu trường hợp không thể điều tra một số đơn vịtương đốI lớn vỡ nó liên quan độn việc hủy bỏ đơn vị điều tra như: kiểm trachất lượng đồ hộp, thử độ bền của bóng đèn, phích nước, xăm lốp… Vỡvậyđó nảy sinh yêu cầu chọn mẫu nhỏ; nghĩa là tìm hiểu về đặc điểm của tổngthể chung từ một mẫu nhỏ (n < 30) Trong thống kê toỏn đó chứng minh rằngngay trong chọn mẫu nhỏ vớI phương pháp tính toán thích hợp vẫn có thểđảm bảo độ chính xác để suy rộng tài liệu

1.3-Điều tra chọn mẫu thờI điểm.

Là phương pháp điều tra chọn mẫu đặc biệt, thường được dùng trongsản xuất công nghiệp và giao thông vận tải NộI dung của phương pháp nàylà: Trong những thờI điểm nhất định ngườI ta đăng ký sự tồn tạI của các phần

tử thuộc quá trình nghiên cứu, không kể thờI gian tồn tạI đó dài hay ngắn

Chọn mẫu thờI điểm thường đượcdựng để nghiên cứu tình hình sửdụng thờI gian làm việc của công nhân hoặc cảu thiết bị, sử dụng toa xe của

ngành vận tảI đường sắt… Nói chung các trường hợp mà các phần tử cảu quátrình nghiên cứu kế tiếp nhau một cách liên tục nhưng không xuất hiện đồngthời.

Ví dụ : khi nghiên cứu tình hình sử dụng thời gian làm việc của côngnhân một phân xưởng, có thể chia thời gian ra hai thành phần : Làmviệc và ngừng việc Trong ca làm vịờc , cứ sau một khoảng thời giannhất định lại đi kiểm tra các công nhân một lần Mỗi làn kiểm tra ,đăng ký tình hình sử dụng thời gian làm việc của từng công nhân vàolúc đú(làm việc hay ngừng việc) không kể thời gian làm việc hayngừng việc dài hay ngắn

Chẳng hạn khi phân xưởng có 100 công nhân Cứ cách 30 phút lại đikiểm tra một lần , trong suốt 8 giờ làm việc đã đăng ký được :

8 x 2 x 100 = 1600 trường hợp Trong đó 1504 trường hợp công nhân đang làm việc và 96 trường hợpngừng việc

Như vậy ,tỉ lệ công nhân làm việc là:

P = 1504 / 1600 = 0,94

Ở đây , tổng thể mẫu là số quan sát, còn tổng thể chung là toàn bộ thời gianlàm việc của công nhân

2-Chọn phi ngẫu nhiên.

Là sự lựa chọn các dơn vị vào mẫu điều tra dựa trên kinh nghiệm và sựhiểu biết của con ngườI về tổng thể nghiên cứu Chọn phi ngẫu nhiên khôngchỉ dựa trên cơ sở toán học như chọn ngẫu nhiên mà chủ yếu đòi hỏI phảI kếthợp chặt chẽ giã phân tích lý luận vớI thực tiễn xã hội

*Điều tra chọn mẫu phi ngẫu nhiên

Là có chọn dụng ý trước, tức là dựa trên sự hiểu biớet về hiện tượngnghiên cứu, tiến hành bàn bạc, phân tích để lựa chọn ra những đơn vị điểnhình có khả năng đạI diện cho tổng thể nhiên cứu để điều tra Kết quả điều tra

dùng để suy rộng cho toàn bộ tổng thể để đánh giá hiện tượng một cách kháchquan

LoạI điều tra này thường được sử dụng rộng rãi để nghiên cứu các hiệntượng kinh tế phức tạp, phân tán không ổn định đòi hỏi phải quan sát và phântích tỉ mỉ trước khi thu thập tài liệu

2.1- Đảm bảo phân tổ chính xác đốI tượng điều tra

Nhằm đảm bảo kết quả điều tra phi ngẫu nhiên đạt chõt lượng cao cầnphảI phân tổ chính xác đốI tượng điều tra Vì mỗi đơn vị được chọn ra dự cúđầy đủ tính đại biểu đến mấy cũng chỉ có khả năng đại diện cho một bộphận , một loạI hình nào đó trong tổng thể phức tạp Tổng thể càng phức tạp ,phân tổ càng phải thận trọng

Ví dụ : Để đánh giá mức sống của dân cư toàn quốc, trước tiên phảiphân tán ra từng vùng kinh tế trong cỏc vựng lại chọn ra các huyện Từ cáchuyện phân hộ gia đình thoe ngành nghề CuốI cùng mớI chọn các hộ điểnhình trong từng ngành nghề để điều tra

2.2 Chọn đơn vị điều tra.

Có nhiều cách chọn đơn vị điển hình trong điều tra chọn mẫu phi ngẫunhiên

2.2.1-Chọn những đơn vị có mức độ tiêu thức gần vớI số trung bình củatừng bộ phận nhất, đồng thờI cũng là mức độ phổ biến nhất trong bộ phận đókhi chọn phảI thông qua quan sát bàn bạc, phân tích tập thể thì mớI chọnđược những đơn vị có tính đạI biểu cao

2.2.2-Chọn những đơn vị có kinh nghiệm về một mặt nào đó (điều tra ýkiến chuyên gia ) loạI này thường được dùng để nghiên cứu các vấn đề về xãhộI học

2.2.3-Chọn một số địa phương (tỉnh ) đạI diện cho một từng vùng kinh

tế trong các tỉnh này lạI chọn ra một số huyện xã để điều tra

2.3-Xác định một số đơn vị điều tra.

Điều tra chọn mẫu phi ngẫu nhiên cũng phảI dựa trên cơ sở của địnhluật số lớn nghĩa là cần phảI chọn ra một số đơn vị điều tra tớI mức đủ khảnăng đạI biểu cho cả tổng thể Vì chọn phi ngẫu nhiên nên không dùng côngthức hóa học để tính mà càn phảI dựa trên một số phương pháp sau:

2.3.1-Căn cứ vào tính chất phức tạp của tổng thể điều tra , tổng thểcàng phức tạp càng phảI điều tra nhiều đơn vị chẳng hạn khi điều tra mứcsống nông dân , nếu các gia đình ở địa phương có nhiều nghề phụ khác nhau,

có mức sống chênh lệch nhau nhiều thì cần điều tra nhiều hộ

2.3.2-Căn cứ vào kinh nghiệm của các địa phương khác , nước kháccủa các lần điều tra trước để quyết định các đơn vị cần điều tra lần này.Chẳnghạn trong điều tra mức sống theo kinh nghiệm của các nước và các lần điềutra trước , ngườI ta thấy chỉ cần điều tra 1% số hộ là đủ

2.3.3-Căn cứ vào mức độ đòi hỏI của việc nghiên cứu , và lực lượngcán bộ và khả năng vật chất để quyết định tăng thêm hoặc giảm bớt số đơn vịđiều tra

Ngoài ra cần chọn một số đơn vị dự bị để có thể bổ sung hoặc thay thếkhi cần thiết

2.5 -Huấn luyện lực lượng tham gia điều tra

Điều tra chọn mẫu phi ngẫu nhiên đòi hỏI phảI giảI quyết nhiều vấn đềphức tạp , kết quả của chọn phi ngẫu nhiên phụ thuộc nhiều vào nhận xét chủquan của con ngườI Vì vậy muốn làm tốt công tác điều tra phảI tổ chức lựachọn điều tra viên huấn luyện kĩ càng để:

+Hiểu rõ đúng nộI dung nghiệp vụ

+Hiểu về đốI tượng nghiên cứu để làm tốt công tác tổ chức ,tuyểntuyềnvận động quần chúng tự giác khai báo đúng sự thật

+GiảI quyết tốt những vấn đề không đúng làm ảnh hưởng đến chất lượngđiều tra

*Như vậy điều tra trọn mẫu ngẫu nhiên và phi ngẫu nhiên đều là cácphương pháp trọn mẫu có hiệu quả MỗI phương pháp có những mặt ưu điểmđặc điểm riêng của nó, thích hợp vớI từng hiện tượng nhghiờn cứu Trongthực tế nếu biết khéo léo kết hợp cả hai phương pháp chon này ,kết quả điềutra sẽ có chất lượng cao và thủ tục làm cũng đơn giản hơn

3.Suy rộng các kết quả điều tra chọn mẫu

Là tớnhtoỏn cỏc chỉ tiêu của tổng thể chung trên cơ sở các tài liệu thuthập được trong điều tra chọn mẫu Có hai cách suy rộng sau đây :

3.1- Phương pháp tính đổI trực tiếp

Phương pháp này đượcỏp dụng khi ngườI ta dựng cỏc số trung bìnhmẫu và tỷ lệ mẫu để ước lượng ra các chỉ tiêu tương ứng của tổng thể chung

Cỏch tính như sau :

Trong đó :

: Trung bình trung và tỉ lệ chung : Trung bình mẫu và tỉ lệ mẫu :Phạm vi sai số chọn mẫu

Ví dụ : sau khi điều tra chọn mẫu 100 sinh viên tính được tỉ lệ sinh viênđạt học lực trung bình khá trở lên là 80% vớI độ tin cậy là 95% tính ra phạm

vi sai số = 0,02

Như vậy tỉ lệ sinh viên đạt học lực trung bình khá trở lên sẽ nằm trongphạm vi :

3.2 Phương pháp hệ số điều chỉnh

Phương pháp này thường được sử dụng để xác minh kết quả điều tratoàn bộ NộI dung của nó là : Dựa trên sự đốI chiếu số liệu của điều tra toàn

bộ và của điều tra chọn mẫu tính ra tỉ lệ chênh lệch rồI dùng tỉ lệ này làm hệ

số điều chỉnh số liệu điều tra toàn bộ

Ví dụ :Khi tổng điều tra dân số ngườI ta có thể đồng thờI tổ chức điềutra chọn mẫu trên 5% số địa bàn điều tra Mục đích của điều tra chọn mẫu lànghiên cứu thêm một số chỉ tiêu về sinh tử và nhà ở , đồng thờI còn có tácdụng kiểm tra số liệu của điều tra toàn bộ Gỉa sử theo kết quả tổng điều tra

dân số thì số dân của tỉnh A vào thờI điểm 0giờ ngày 1/4 / 1999 là 3530400

ngườI , trong đó chỉ tớnh riờng 5% số địa bàn điều tra ( là những địa bàn điều

tra chọn mẫu ) là 190520 ngườI Khi tiến hành điều tra chọn mẫu cũng trên 5% số địa bàn đó tính ra được 190600 ngườI Như vậy có nghĩa là điều tra

toàn bộ đã bỏ sót mất 80 ngườI trong số các địa bàn đó