Kinh nghiệm rèn đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5

Trong quá trình chỉ đạo về giảng dạy, tôi nhận thấy cần phải chỉ đạo cho giáo viên nghiên cứu thật kĩ bài để tìm ra phương pháp giảng dạy thích hợp cho từng bài, nắm được cái hồn của bài

Kinh nghiệm rèn đọc diễn cảm cho học sinh lớp 5.

1 Vấn đề đặt ra

Phân môn Tập đọc l ớp 5 t i ếp t ục c ủng c ố và nâ ng cao kĩ năng đọc một c ách đầy đủ, t oà n diệ n c ho học si nh nhằ m hoà n t hi ện y ê u cầ u c ần đạt ghi tr ong Chươ ng tr ì nh Ti ểu học do Bộ Gi á o dục và Đào tạo ban hành: Đọc r ành mạch, l ưu l

oá t bài vă n (khoảng 120 t i ếng/ phút - gi ai đoạn học

kỳ 2) ; đọc có bi ểu cảm bài văn, bài t hơ ngắn, hi ể u nội dung ý nghĩ a bà i đọc Trong quá trình chỉ đạo về giảng dạy, tôi nhận thấy cần phải chỉ đạo cho giáo viên nghiên cứu thật

kĩ bài để tìm ra phương pháp giảng dạy thích hợp cho từng bài, nắm được cái hồn của bài văn, bài thơ để truy ền đạt cho các

em cụ thể hơn, hướng dẫn cho các em ngoài kĩ năng đọc đúng, trôi chảy , lưu loát, hiểu nội dung bài thơ, bài văn cần hướng dẫn cho các em mức độ đọc cao hơn đó là đọc diễn cảm Đọc diễn cảm giúp các em dễ dàng nắm được ý c hính của văn bản Từ đó các em sẽ dễ dàng vận dụng những kiến thức đã học ở phân môn Tập đọc vào các phân môn khác như Chính tả, Luy ện từ và câu, Tập làm văn và đặc biệt, các em sẽ dễ dàng học tốt phân môn Kể chuy ện do đó:

- Đối với giáo viên: Phải nghiên cứu tài liệu, nắm nội dung bài giảng, đọc tài liệu tham khảo để soạn bài được chu đáo; nắm vững phương pháp giảng dạy phân môn Tập đọc , xác định y êu c

ầu c ủa bài; chủ động, sáng t ạo và có tà i ứng xử l inh hoạ t t r ong gi ảng dạy ; phải nắ m chắc đối t ượng học si nh để c ó phương pháp dạy phù hợ p với t ừng đối t ượ ng

- Đối với học sinh: Đọc kĩ, chuẩn bị tìm hiểu nội dung bài chu đáo theo lời dặn của giáo viên; đọc đúng, rõ ràng, lưu loát, phát âm chuẩn, ngắt nghỉ hơi hợp lý; đọc diễn cảm

văn bản để nắm được nội dung bài

2 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu: K i n h n g hi ệ m r è n đ ọ

c d i ễ n c ả m c h o h ọc s i n h l ớ p 5 t r ư ờ n g

T H Bà u N ă ng B n ă m h ọ c 2 0 1 2 - 2 0 1 3

3 Giải pháp chứng minh vấn đề được giải quyết

3.1 Giúp học sinh khắc phục tình trạng đọc ê a, ngắc ngứ

Thông thường, khi gặp những câu văn dài, các em thường không biết ngắt nghỉ hơi

đúng các cụm từ, dẫn đến việc hiểu sai nghĩa hoặc không rõ nghĩa

Ví dụ: Bài “Phong cảnh đền Hùng” sách giáo khoa Tiếng Việt

5 tập 2 trang 68, giáo

viên hướng dẫn học sinh ngắt nhịp như sau:

Bên trái là đỉnh Ba Vì cao vòi vọi, /nơi Mị Nương/ - con gái vua Hùng Vương thứ 18/-theo Sơn Tinh về trấn giữ núi cao //Dãy Tam Đảo như bức tường xanh/sừng sững chắn

ngang bên phải/đỡ lấy mây trời cuộn cuộn

Hoặc đối với những bài có tên nước ngoài như trong bài: “Sự sụp

đổ của chế độ a- pác-thai”, “Những người bạn tốt”, “Người công dân số Một”, “Một chuyên gia máy xúc”, “Ê-mi-li,

con” học sinh t hường ngập ngừng khi gặp tên nước ngoài có tr ong bài

Cách hướng dẫn học sinh đọc theo cụm từ của chúng tôi như sau:

- Chúng tôi viết câu văn đó ra bảng phụ

Vì giai đoạn đầu lớp còn đọc yếu nên chúng tôi đọc mẫu theo cách ngắt nghỉ như trên

sao cho thật chuẩn Sau đó, chúng tôi cho học sinh phát hiện những chỗ ngắt nghỉ của cô,

nếu đúng chúng tôi sẽ dùng phấn màu gạch chéo sau những từ cần ngắt Nế u học si nh c hưa

phát hiệ n r a c húng t ôi c ó t hể đọc mẫ u l ầ n t hứ 2 những câ u

đó để học si nh c ó t hể nhậ n r a Đồng t hời

chúng t ôi l uôn c ủng c ố kĩ nă ng đọc khi gặ p dấ u c hấm ( phải

ng hỉ hơi ) , gặ p dấ u phẩy ( phải ngắt hơi )

Khi đã nhậ n r a c ác h ngắt nghỉ sa u c ụm t ừ, sa u dấ u phẩy , s au dấ u c hấ m c húng t ôi g ọi một s ố học si nh

khá đọc, sa u đó g ọi những e m đọc ê a , ngắc ngứ đọc Đối với những bài tập đọc thông thường, giáo viên thường cho học sinh đọc đoạn

xong rồi mới hướng dẫn đọc từ khó, như thế đối với những bài

có tên nước ngoài học si nh

thường đọc ê a ngậ p ngừng không mạ nh dạ n, chứng tôi chỉ

đạ o cho giáo viê n nên hướng dẫ n

học s inh đọc tê n r iêng viết bằng tiếng nước ngoài trước r ồi mới bắt đầu đọc bài

3.2 Rèn học sinh khắc phục tình trạng đọc sai tiếng, từ có phụ âm đầu hay nhầm

lẫn s – x; d – v – gi; thanh ngã – thanh sắc

Những tiếng, những từ này thường là những từ khó đối với học sinh Cho nên, bước

rèn đọc đúng cho học sinh, chúng tôi cho các em đọc thầm toàn bài để tự phát hiện ra

19

những tiếng, từ mà học sinh cảm thấy khó đọc có trong bài Thực tế, nhiều khi giáo viên

còn phụ thuộc vào sách hướng dẫn mà ép học sinh phải chỉ

ra những từ khó giống như

trong sách nêu ra là không nên, bởi những từ đó với học sinh chưa phải là khó T ừ, t i ế ng

khó đọc mà khi cá c e m đọc bài c ó thể r ất nhi ề u và cá ch phá t

â m của nhi ề u e m c ũng k há c nha u, c ó

khi t ừ này khó v ới e m này nhưng l ại dễ với e m kia Do vậy ,

gi áo vi ê n c ầ n kết hợ p với vi ệc qua n sát

t he o dõi c ủa mì nh t r ong t ất cả cá c gi ờ học để t hấy học si nh c ủa mì nh hay nhầ m l ẫ n ở những cặ p phụ

âm nà o, vầ n nà o để t ậ p t r ung r è n c ho c ác e m

- Cách tiến hành rèn học sinh đọc đúng của chúng tôi như sau:

+ Mục đích phần rèn đọc của bài “Một chuyên gia máy xúc” (Sách giáo khoa

Tiếng Việt 5 Tập 1 trang 45), chúng tôi tập trung rèn cho học sinh những tiếng có âm đầu

gi/d, âm cuối n/ng, c/t, thanh hỏi/thanh ngã

+ Sau khi nghe học sinh đọc nối tiếp đoạn lần 1, chúng tôi lần lượt ghi bảng

những từ, tiếng các em phát âm chưa đúng

Ví dụ: loãng, mảng nắng, lần lượt, nét giản dị

- Đối với những âm này, chúng tôi hướng dẫn học sinh thật cụ thể, chi tiết

+ Tôi hướng dẫn các em cách phát âm phụ âm gi như sau:

Giáo viên làm mẫu hai lần, sau đó cho học sinh khá phát âm, gọi học sinh hay

nhầ m lẫn về phụ â m này tập phá t â m Lưu ý nên cho các e

m phá t â m cá nhân để dễ phát hiệ n

những em phát â m sai để sửa Ti ếp t heo cho học sinh đọc tiếng khó c ó chứa phụ â m d

Để học sinh có được thói quen phát âm đúng, chúng tôi yêu cầu học sinh phát âm

và đọc theo kiểu đối nhau: đó là gi/ d ; giản dị Đưa ra cách rèn như vậy là chúng tôi muốn

cho học sinh có phản ứng nhanh nhạy để tìm ngay ra được cách đọc đúng những từ có

chứa các cặp phụ âm hay nhầm lẫn

Cách thức rèn cho học sinh đọc đúng các tiếng có thanh hỏi/ thanh ngã chúng tôi

hướng dẫn các em phương pháp lu y ện theo mẫu:

Chúng tôi kết hợp phương pháp trực quan, làm mẫu thật

nhiều lần để học sinh có

sự tự điều chỉnh trong quá trình phát âm

T he o c hú n g t ôi t r on g t ấ t c ả c á c g i ờ họ c v à t r ong bấ t kỳ h oà n c ả nh g i a o t i ế p n à o h ọc s i nh c ũ ng

c ầ n

p hả i p há t â m đ ú ng để t ạ o t hó i q u e n nó i đ ú ng ,

v i ế t đ ún g C ó n h ư t h ế mớ i g i ả i q uy ế t đư ợ c v

ấ n đề

3.3 Rèn học sinh khắc phục tình trạng đọc lên xuống giọng tuỳ tiện Theo chúng tôi muốn khắc phục tình trạng lên xuống giọng tùy tiện giáo viên phải

hướng dẫn đọc thật tốt các kiểu câu: câu kể, câu hỏi, câu kể

có dấu chấm lửng, câu cảm,

câu cầu khiến Chúng tôi hướng dẫn các em theo trình tự:

- Học sinh đọc đoạn văn

- Hỏi học sinh trong đoạn văn đó có những câu văn nào là câu hỏi, câu kể, câu cảm,

câu cầu khiến và cách đọc của từng loại câu này, yêu cầu học sinh ghi ký hiệu lên giọng ,

xuống giọng  ở cuối mỗi loại câu

Sau đó chúng tôi hoặc học sinh khá đọc mẫu theo cách đọc đó rồi cho học sinh nhấ t l à

những em y ếu kém l uy ện đọc Vi ệc l àm này phải được t iế n hà

nh t hường xuy ê n khi gặ p những bài

t ập đọc c ó cá c ki ể u c â u như vậy Có như t hế mới hì nh t

hà nh t hói que n đọc đúng

3.4 Rèn học sinh đọc ngắt nhịp, nhịp độ đọc

Muốn hướ ng dẫ n học sinh đọc ngắ t nhị p t hơ đúng, giá o viê n phải nắ m vững các h đọc cá c t hể

t hơ Các bài t hơ t r ong s á c h Ti ế ng Vi ệt 5 t hườ ng được vi

ết t he o t hể t hơ t ự do Vì vậy , ngắ t nhị p t hơ

còn phụ t huộc v à o c ác h cả m nhậ n c ủa mỗi cá nhâ n T uy nhi

ê n, gi á o vi ê n cầ n hướng học s i nh cả m

nhậ n t he o c ác h khai t hác được gi á t r ị nội dung và gi á

t r ị t hẩ m mỹ cao nhấ t

Trong bài "Hành trình của bầy ong" (Sách giáo khoa Tiếng Việt 5 tập I trang 117)

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đọc nhấn giọng và ngắt nhịp như sau:

Chắt t rong vị ngọt / mùi hương Men t rời đất/ đủ l àm say đất trời

20

L ặng t h ầm t h ay / những c on đư ờng ong bay Bầy ong

gi ữ hộ cho người

Trải qua mưa nắng v ơi đầy Những mùa hoa/ đã t àn phai

t háng ngày

Trong bài "Cao Bằng" (Sách giáo khoa Tiếng Việt 5 tập II trang 41), cần hướng dẫn

học sinh đọc chú ý ngắt giọng, nhấn giọng tự nhiên giữa các dòng thơ:

Cao Bằng rõ thật cao! Rồi đến chị /rất thương

Rồi dần/ bằng bằng xuống Rồi đến em /rất thảo

Đầu tiên là mận ngọt Ông/lành như hạt gạo

Đón môi ta/dịu dàng Bà/ hiền như suối trong

Do vậy, chúng tôi muốn nói khi hướng dẫn học sinh ngắt nhịp thơ, giáo viên cần phải

cho học sinh nhận biết bài thơ đó được viết theo thể thơ nào? Cách ngắt nhịp chung của

toàn bài ra sao? Song cũng cần phải phát hiện những câu, những đoạn có cách ngắt nhịp

khác biệt trong bài để hướng dẫn học sinh Thực chất ngắt nhịp thơ cũng được dựa trê n c ơ

sở ngắt nhị p t he o cụm t ừ Do vậy , ngắt nhị p t hơ không đúng câu t hơ sẽ tr ở nên t ối nghĩa , mất hết

ý vị còn đâ u có thể cả m nhận được nội dung c ủa bài

Bài “Hạt gạo làng ta” (Sách giáo khoa Tiếng Việt 5 Tập 1 trang 139): Câu “Hạt gạo

làng ta” mở đầu mỗi khổ thơ cũng là để khơi lên một nguồn mạch cảm xúc, mở ra một lớp

ý nghĩa mới về hạt gạo, do đó khi đọc cần nhấn mạnh hơn

Ví dụ: Khổ thơ 1: Hạt gạo làng ta Trong hồ nước đầy

Có vị phù sa Có lời mẹ hát

Của sông Kinh Thầy Ngọt bùi đắng cay

Có hương sen thơm

Chúng tôi hướng dẫn học sinh ngắt nhịp như sau:

- Từ dòng 1 sang dòng 2 ngắt nhịp tương đương một dấu phẩy

- Từ dòng 2 sang dòng 3 đọc gần như liền mạch (vắt dòng)

- Từ dòng 4 sang dòng 5 đọc gần như liền mạch (vắt dòng)

- Từ dòng 6 sang dòng 7 đọc gần như liền mạch (vắt dòng)

Khi đọc văn bản văn xuôi cũng cần chú ý tới ngắt nhịp Đọc bài “Mùa thảo quả”

(Sách giáo khoa Tiếng Việt 5 tập 1 trang 113), chú ý nghỉ hơi ngắn

ở những câu ngắn (Gió

thơm Cây cỏ thơm Đất trời thơm.) nhằm thể hiện nhịp thở của người đang hít vào để cảm

nhận mùi thơm của thảo quả lan toả tr ong không gian

Không chỉ đối với những câu văn dài mới hướng dẫn học sinh ngắt hơi mà khi cầ n

nhấn mạnh điề u gì đó giáo viên c ũng cần hướng dẫn học sinh ngắt nghỉ hơi c ho đúng

Ví dụ: Bài: “Lập làng giữ biển” – Sách giáo khoa Tiếng Việt 5, tập

2 trang 36) Giáo

viên cần hướng dẫn họac sinh đọc như sau:

V ậy là vi ệc đã quy ết đị nh rồi Nhụ đi / và sau đó/ c ả nhà s ẽ

đi / /Đã có một l àng Bạch Đằng

Gi ang do những người dân chài l ập ra ở đảo Mõm Cá Sấu Hòn đảo đang bồng bềnh đâu đó/ở

mãi phía chân trời , Không c hỉ quan t âm đến vi ệc ngắ t nhị p

t r ong khi đọc mà còn t hể hi ện nhị p

độ đọc Đọc nha nh hay c hậ m, vừa phải l à do nội dung bài vă

n, bà i t hơ quy ết đị nh Tr ong một bài

có thể đọc nha nh, c hậm, vừa phả i t uỳ t huộc t heo nội dung từng đoạn

Ví dụ: Bài “Kì diệu rừng xanh” ( Sách giáo khoa Tiếng Việt 5 tập 1 trang 75)

Đoạn 1: Chúng tôi hướng dẫn học sinh đọc giọng khoan thai, thể hiện thái độ ngỡ

ngàng, ngưỡng mộ cảnh vật

Đoạn 2: Đọc nha nh hơ n ở nhữ ng c â u mi ê u t ả hì nh ảnh

t hoắ t ẩ n, t hoắ t hi ệ n c ủa muông t hú

Đoạn 3: Học sinh đọc thong thả ở những câu cuối miêu tả vẻ thơ mộng của cánh

rừng trong sắc vàng mênh mông

H ọ c s i n h p h ả i b i ế t t h a y đ ổ i t ố c đ ộ đ ọ c n h ư

v ậ y t ứ c l à đ ã c ả m n h ậ n đ ư ợ c v ẻ đ ẹ p k ì t h ú

c ủ a r ừ n g x a n h

Hoặ c khi đọc bài “Những c ánh buồm” ( Sác h gi á o khoa Ti ếng Việ t 5 t ậ p 2 t r ang 140):

Hai cha con bước đi trên cát

21

Ánh mặt trời rực rỡ biển xanh

Bóng cha dài lênh khênh

Bóng con tròn chắc nịch

Khi đọc, học sinh hay kéo dài các tiếng dài, tròn Các tiếng này là tiếng tượng hình

Học sinh đọc kéo dài tiếng dài là hợp lí để thể hiện nghĩa của nó Nhưng tiếng tròn các em

cần phải đọc dứt khoát, gọn ghẽ để thể hiện sắc thái biểu cảm

Với câu văn dài, tốc độ đọc giãn ra, làm cho người đọc, người nghe có thời gian suy

nghĩ: “ cô bé ngây thơ tin vào một truyền thuyết nói rằng nếu gấp đủ một nghìn con sếu

bằng giấy treo quanh phòng, em sẽ khỏi bệnh Em liền lặng lẽ gấp sếu Biết chuyện, trẻ em

toàn nước Nhật và nhiều nơi trên thế giới đã tới tấp gửi hàng nghìn con sếu giấy đến cho

Xa-da-cô Nhưng Xa- da- cô chết khi em mới gấp được 644 con” (Những con sếu bằng

giấy – Sách Giáo khoa Tiếng Việt 5 tập 1 trang 36)

Khi gặp những câu văn có dấu chấm lửng, cần hướng dẫn học sinh nghỉ hơi dài: “Để

có một ngôi làng như mọi ngôi làng ở trên đất liền, rồi sẽ có chợ,

có trường học, có nghĩa

trang /” (Lập làng giữ biển – Sách giáo khoa Tiếng Việt 5 tập 2 trang 36)

Làm tốt khâu rèn đọc đúng tức là ta đã tạo ra cơ sở ban đầu

để giúp học sinh hiểu

đúng nội dung bài tập đọc và như vậy mới có thể hướng dẫn học sinh đọc diễn cảm

3.5 Rèn học sinh đọc diễn cảm

Chúng ta đều biết đọc diễn cảm khó hơn đọc bình thường Đọc bình thường chỉ đòi

hỏi phát âm đúng, đọc lưu loát, biết nghỉ đúng chỗ theo các dấu ngắt câu, biết lên, xuống

giọng Đọc diễn cảm đòi hỏi người đọc phải nắm chắc nội dung từng đoạn, từng bài, tâm

tình và lời nói của từng nhân vật để diễn tả cho đúng tinh thần của câu văn, bài văn, tức là

đi sâu vào bản chất của câu văn, bài văn Cho nên, mục đích đọc diễn cảm là bộc lộ ra đ-ược cái bản chất của nội dung và trên cơ sở đó muốn truy ền đạt đúng những ý nghĩ và tình

cảm của tác giả Muốn đọc diễn cảm tốt phải hiểu kỹ nội dung của

bà i t ập đọc và phải tr uy ề n