SKKN Một số kinh nghiệm thiết kế bài cơ quan phân tích thính giác

A: ĐẶT VẤN ĐỀ Bộ môn Sinh học cũng như các bộ môn khác ở THCS đã và đang thực hiện đổimới phương pháp dạy học, nhiều giáo viên đã sử dụng phần mềm PowerPoint để soạn bàigiảng làm cho tiế

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"MỘT SỐ KINH NGHIỆM THIẾT KẾ BÀI CƠ QUAN PHÂN TÍCH

THÍNH GIÁC"

A: ĐẶT VẤN ĐỀ

Bộ môn Sinh học cũng như các bộ môn khác ở THCS đã và đang thực hiện đổimới phương pháp dạy học, nhiều giáo viên đã sử dụng phần mềm PowerPoint để soạn bàigiảng làm cho tiết dạy thêm sinh động, vì trong bài giảng có hình ảnh tĩnh, động phongphú, những đoạn phim thực tế, trực quan hấp dẫn, giúp các em hiểu biết thêm về thế giớiđộng, thực vât.con người, đặc điểm thích nghi, thí nghiệm trực quan, chiều hướng tiếnhoá, các mối quan hệ giữa động thực vật và con người,các quá trình sinh lí hóa ở sinhvật… , gây hứng thú học hỏi tìm tòi ở học sinh Qua đó, giúp các em có lòng say mê yêuthích môn học hơn, góp phần giáo dục tư tưởng, tình cảm yêu quý và bảo vệ động, thựcvật Đồng thời, rèn luyện cho học sinh kỹ năng: quan sát, phân tích, so sánh tìm tòi,…phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập Giáo viên là ngườihướng dẫn học sinh tự tìm tri thức thông qua những hình ảnh trực quan, nhằm nâng caochất lượng dạy và học Trong chương trình Sinh học THCS mới, được thiết kế theo lôgicmôn học: “Thực vật - Động vật - Giải phẫu sinh lý người - Di truyền” Trước đây, nộidung được chú trọng đến hệ thống kiến thức lý thuyết, sự phát triển tuần tự và chặt chẽcác khái niệm, định luật, thuyết khoa học, thì hiện nay chương trình Sinh học THCS đượcthiết kế chủ yếu dựa trên tư tưởng nhấn mạnh vai trò tích cực, chủ động của người học.Đặc biệt, sách giáo khoa đã kênh nhiều hình ảnh đẹp, hấp dẫn, lôi cuốn học sinh Do đó,giáo viên cần trau dồi cho mình một số kỹ năng thu thập, tìm kiếm tư liệu và xử lý một sốđoạn phim, hình ảnh để đưa vào trong bài soạn giảng bằng phần mềm PowerPoint nhằmtạo ra sự mới lạ, đa dạng, phong phú cho tiết dạy, giúp các em hứng thú học tập hơn, nhớbài lâu hơn, đào sâu kiến thức hơn, nâng cao hiệu quả dạy và học

Bài giảng sử dụng PowrPoint trình diễn là công cụ hữu hiệu để đặt vấn đề cho bài giảng,phân tích những hiện tượng khó diễn tả bằng lời, đưa ra những câu hỏi tình huống cho bài

giảng, những câu hỏi có kèm hình ảnh hay sơ đồ giúp học sinh dễ nắm bắt vấn đề, đưathêm những thông tin mà giáo viên cần truyền đạt để củng cố kiến thức cho học sinh, tổchức các hình thức học tập mới

Hình ảnh được trình chiếu trên PowrPoint khác với một tranh tĩnh, bên cạnh sự phongphú của những lựa chọn phù hợp, còn có thể mô tả chi tiết và đưa ra lần lượt những chỉdẫn cần thiết minh hoạ cho bài giảng Sử dụng PowrPoint để mô phỏng những quá trìnhSinh học mà tranh ảnh thường không thể diễn tả được bản chất của hiện tượng Một trongnhững ưu điểm của PowrPoint là có thể đưa vào những đoạn video, ảnh flash dùng mô tảhiện tượng Sinh học mà không thể hoặc khó thực hiện thí nghiệm trên lớp như các quátrình nguyên phân, giảm phân, sự tổng hợp axit amin

Tóm lại, yêu cầu đặt ra cho việc thiết kế bài giảng điện tử là thiết kế được các hoạt động

để hỗ trợ học sinh trong việc tự chiếm lĩnh kiến thức Các bài giảng điện tử được thiết kếphải là phương tiện hỗ trợ tích cực cho việc đổi mới phương pháp dạy học trong giaiđoạn hiện nay

B NỘI DUNG

I CHUẨN BỊ BÀI SOẠN

Nếu giáo án được chuẩn bị kỹ lưỡng, chu đáo trước khi lên lớp thì nhất định cách dạycủa thầy giáo sẽ chủ động, tự tin, linh hoạt và đạt chất lượng cao hơn Dù thầy, cô đó cótài giỏi, thông tuệ tới đâu đi nữa và phương tiện dạy học có hiện đại đến đâu đi nữanhưng nếu không soạn giáo án hoặc soạn giáo án qua loa, hời hợt thì nhất định tiết dạy

ấy, bài học ấy sẽ không tránh khỏi những lúng túng, bỡ ngỡ và sơ suất và chẳng có gì mới

mẻ, sâu sắc hơn so với lần dạy trước về kiến thức, nội dung vì do phụ thuộc quá nhiềuvào trí nhớ và kinh nghiệm của mình mà không cập nhật kiến thức, phương pháp mới Vì

vậy ở từng năm học, mỗi thầy, cô giáo đều phải thực hiện nghiêm túc việc soạn giáo ántheo quy định các bước lên lớp đ• được phổ biến

Trong bài soạn cần chú ý những điều sau:

1 Xác định mục tiêu của bài học: Trình bày cụ thể mức độ cần đạt được đối với kiếnthức, kỹ năng và phát triển tư duy của học sinh

-Nội dung kiến thức cần cho học sinh tự nghiên cứu Trong đó kiến thức nào là trọng tâm-Xác định được ý nghĩa giáo dục của kiến thức

2.Xác định nội dung kiến thức

-Kiến thức của bài thuộc loại kiến thức nào, trên cơ sở đó xắp xếp tiêu đề theo một hệthống các bước cần nghiên cứu

-Chuẩn bị các câu hỏi

-Chuẩn bị hình ảnh: Tranh vẽ, ảnh chụp, đoạn phim khoa học trình chiếu trên màn hình-Chuẩn bị nội dung Phiếu học tập, sơ đồ, bảng biểu

-Chọn thời điểm đưa hình ảnh, phim Hình ảnh được chọn phải điển hình chứa đựng nộidung cơ bản của kiến thức tránh đưa ra nhiều hình ảnh cùng lúc gây ra sự phân tán củahọc sinh, giờ học không có hiệu quả

-Những câu hỏi đưa ra phải trọng tâm, hướng học sinh vào tình huống có vấn đề cần phảigiải quyết, câu hỏi phải vừa sức và gây được hứng thú cho học sinh

3- Lựa chọn các phương pháp và phương tiện gắn với từng nội dung cụ thể giúp học sinhkhai thác tự chiếm lĩnh từng đơn vị kiến thức đặt ra Tuỳ theo nội dung kiến thức của bài

để lựa chọn phương tiện thích hợp (không phải nhất thiết bài nào cũng sử dụng

PowrPoint) PowrPoint là một phương tiện trình diễn sinh động thông qua sự phong phúcủa hình ảnh, các dạng sơ đồ, các bài tập trắc nghiệm khách quan

II VẬN DỤNG

Từ kinh nghiệm của bản thân, qua trao đổi với đồng nghiệp, tổ chuyên môn,

dự giờ các đồng nghiệp tôi xin đưa ra một vài kinh nghiệm nhỏ khi giảng dạy bài 51: Cơquan phân tích thính giác - Sinh học lớp 8

* Mục tiêu

- Kiến thức:

+ Xác định rõ các thành phần của cơ quan phân tích thính giác

+ Mô tả được các bộ phận của tai và chức năng của từng bộ phận bằng sơ đồ

+ Trình bày được quá trình thu nhận cảm giác âm thanh bằng sơ đồ đơn giản

+ Cơ sở khoa học của việc giữ vệ sinh tai

- Bài giảng trên Power Point 2003

HS: - Học bài cũ : Cơ quan phân tích, cơ quan phân tích thị giác

- Tìm hiểu bài mới

* Kế hoạch giảng dạy

1 Hỏi bài cũ: Cơ quan phân tích gồm những bộ phận nào?

2 Vào bài: Chúng ta nhận biết được những âm thanh to nhỏ, nghe được các bản nhạc,bài hát , lời giảng là nhờ cơ quan nào?

Bài mới: Tiết 53: Cơ quan phân tích thính giác

GV nêu câu hỏi: Cơ quan phân tích thính giác gồm những bộ phận nào?

HS trả lời – GV ghi bảng

_ Tế bào thụ cảm thính giác

Cơ quan phân tích thính giác gồm Dây thần kinh thính giác(Dây số VIII)

Vùng thính giác

I Cấu tạo của tai:

Cho Hs quan sát hình vẽ trên Slide1, thảo luận nhóm hoàn thành bài tập

Lưu ý: Trong Slde 1 tôi để cả hinh vẽ cấu tạo tai và bài tập để HS vừa quan sát vừa làmbài tập Giáo viên trình chiếu đồng thời cả hai sơ đồ và bài tập, hướng dẫn học sinh quansát sơ đồ, trao đổi nhóm để hoàn chỉnh các thông tin về cấu tạo tai bằng cách điền các từ

thích hợp vào chỗ trống.

Sau khi dành thời gian cho HS thảo luận nhóm tôi sẽ cho 3 nhóm lần lượt báo cáo theocấu tạo của tai ngoài, tai giữa và tai trong các nhóm khác bổ sung Trước khi nhóm thứnhất báo cáo tôi trình chiếu slide 2 trên đó chứa kênh hình là phần cấu tạo của tai ngoài

và kênh chữ là phần thông tin 1 của bài tập trên Khi HS báo cáo lần lượt cho xuất hiện

hiệu ứng các từ còn thiếu vào chỗ trống và nối các hiệu ứng xuất hiện từ với hình vẽ đểlàm rõ hơn vị trí từng phần của cấu tạo ví dụ khi HS điền từ ống tai thì vừa xuất hiện từ

đó vừa nối hiệu ứng với phần ống tai trên tranh vẽ ( Từ điền vào nên có màu khác vớimàu của đoạn thông tin)

Saukhi hoàn chỉnh đoạn thông tin 1 GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi:

Câu hỏi 1: Nêu cấu tạo của tai ngoài?

GV ghi lên bảng theo dạng sơ đồ

Câu hỏi 2: Tai ngoài có chức năng gì? Cấu tạo của từng phần phù hợp với chức năng mà

Tương tự như thế tôi cho lần lượt 2 nhóm khác báo cáo hoàn thành thông tin ở phần 2 và

3 trong bài tập ở slide 1, sau khi đ• trình chiếu slide3, 4.Sau khi hoàn chỉnh đoạn thôngtin 2 , GV nêu câu hỏi:

Câu hỏi 3: Cấu tạo của tai giữa ?

Câu hỏi 4: Chuỗi xương tai có tác dụng gì?

Câu hỏi 5: Sự khác biệt về diện tích màng nhĩ với màng cửa bầu dục có ý nghĩa gì?

Câu hỏi 6: Tại sao lúc máy bay lên xuống hành khách cần há miệng ?

GV hoàn chỉnh kiến thức và ghi bảng:

Chuỗi xương tai

Tai tai giữa Vòi nhĩ: Cân bằng áp suất 2 bên màng nhĩ

Cửa bầu : khuyếch đại âm

Nhóm báo cáo hoàn thành phần 3 Sau đó GV và HS hoàn thành kiến thức cấu tạo cácphần của tai trong

Câu hỏi 7: Tai trong gồm những bộ phận nào, chức năng của từng phần?

- GV ghi bảng

Tai Cơ quan tiền đình và các ống bán khuyên: Thu

nhận thông tin về vị trí và sự chuyển động

của cơ thể trong không gian

- Ốc tai màng có cấu tạo như thế nào?

- Đặc điểm của màng cơ sở? Nhận xét gì về sợi liên kết trên màng cơ

sở

II Chức năng thu nhận sóng âm

Hạn chế rõ rệt nhất của một số tiết dạy ở mục này là: giáo viên trình chiếu sơ đồ tĩnh vìthế giờ dạy diễn ra một chiều, học trò tiếp thu kiến thức một cách thụ động, không pháthuy được tính tích cực của học sinh, dấu ấn kiến thức khắc vào trí n•o học sinh một cách

mờ nhạt, hiệu quả của việc học tập thấp

Từ những hạn chế trên, tôi đ• thiết kế mục này như sau:

Tôi cho HS xem đoạn phim quay chậm về quá trình truyền âm từ không khí vào các bộphận trong tai Cho HS xem qua lần 1 sau đó tôi chiếu Slide 6 có yêu cầu của bài tập trắcnghiệm , để HS nghiên cưú kĩ bài tập tôi cho HS xem ti ếp lần 2 hoàn thành bài tập

HS đọc kết quả của mình , các bạn khac nhận xét , GV đưa ra đáp án đúng

Gọi 1 HS đọc thông tin theo thứ tự đúng HS trả lời lần lượt các câu hỏi

Câu hỏi 8: Trình bày sự thu nhận cảm giác âm thanh?

Câu hỏi 9: Tại sao chúng ta lại nghe được những âm thanh có tần số khác nhau?Câu hỏi 10: Khi bơi trong nước chúng ta không nghe được tiếng gọi trên bờ , vì sao?

Câu hỏi 11: Vì sao có thể xác định được âm phát ra từ bên phải hay bên trái?

Tai ngoài Ống tai

Màng nhĩ Rung động- khuếch đại

âm

Vòi nhĩ

Tai Tai giữa Chuỗi xơng tai - Rung động

Cửa bầu

Vïng thÝnh gi¸c

Với cách thiết kế bài như trên, buộc học sinh phải chủ động suy nghĩ, tiếp thu trên cơ sởhướng dẫn của giáo viên qua một hệ thống câu hỏi lôgic, chứ không phải thụ động thừanhận kết quả do giáo viên mô tả như thường làm Do đó sau khi học xong bài, học sinh đ•hiểu rõ được cấu tạo tai, cơ chế truyền âm đồng thời làm rõ thêm chức năng của từng bộ

phận của tai cũng như sự thích nghi giữa cấu tạo và chức năng và đ• biết vận dụng kiếnthức để trả lời câu hỏi và bài tập trong sách giáo khoa một cách dễ dàng

III Biện pháp giữ vệ sinh tai

Từ những kiền thức về cấu tạo tai và cơ chế truyền âm các em thu nhận đươc ở trên GVcho HS tự đề ra các biện pháp vệ sinh tai qua hệ thống câu hỏi

Câu 11: Để tai hoạt động tốt cần lưu ý vấn dề gì?

Câu 12: Nêu các biện pháp giữ vệ sinh và bảo vệ tai?

Câu 13: Tại sao các bệnh tai mũi họng thường có liên quan tới nhau?

Câu 14: Bản thân em đã làm được những việc gì để bảo vệ tai, mũi họng?

- Giữ vệ sinh tai sạch sè bằng khăn mềm, tăm bông

- Bảo vệ tai:

+ Không dùng vật sắc nhọn ngoáy tai, nghịch tai

+ Giữ vệ sinh mũi họng

+ Có biện pháp chống và giảm tiếng ồn

- GV giới thiệu thêm với các em một số thông tin bổ sung về một số bệnh về tai qua slide

7 Cho 1 HS đọc thông tin

Để củng cố và ghi nhớ bài học, giáo viên chỉ định một học sinh đọc phần kết luận của bàisau đó giáo viên tổ chức cho HS trò chơi giải ô chữ , hướng dẫn học sinh về nhà làm bàitập qua slide 8,9

2 4

a b

C Ử

h Ĩ n

v Ò i

c t i Ó

C KẾT LUẬN

I KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC:

1 Đối với giáo viên:

Giờ học được tiến hành đầy đủ, gọn nhẹ, tự tin Trong giờ học GV không phải giảng

giải thuyết trình nhiều

2 Đối với học sinh:

- Đã phát huy được tính tích cực vào bài giảng vì bài học luôn đặt HS trước những tìnhhuống có vấn đề cần giải quyết ,sử dụng hệ thống câu hỏi dẫn dắt, gợi mở đăc biệt là sửdung việc trình chiếu các hình ảnh tĩnh và động , các đoạn phim , sự xuất hiện các hiệuứng phù hơp, hệ thống ghi bảng bằng sơ đồ bảng biểu

- HS tiếp nhận nguồn kiến thức bằng cả tai và mắt nên giờ học sinh động mà HS lại nắmbài chắc hơn, hiểu bản chất vấn đề hơn

ở bài học này, học h đã hiểu rõ các thành phần chính và chức năng của cơ quan phântích thính giác , cơ chế truyền âm bằng phương pháp tích cực để rút ra kết luận chứkhông bị áp đặt một cách máy móc

3 Kết quả cụ thể: Tôi tiến hành dạy thể nghiệm ở hai lớp 8A và 8B có kết quả khảo sátđầu năm tương tự nhau thì thu được kết quả như sau:

Khi chưa áp dụng sáng kiến Sau khi áp dụng sáng kiến

Như vậy với suy nghĩ, cố gắng ban đầu tôi thấy rằng khi tập trung đầu tư công sức,

kiến thức theo phương pháp tích cực vào bài dạy, học sinh tiếp thu bài một cáchtích cực không thụ động và hứng thú hơn Chính sự ham học của học sinh lại làđộng lực thúc đẩy giáo viên cần phải đổi mới tư duy, phương pháp dạy học phùhợp với SGK mới Mỗi giờ học mà các em đạt kết quả cao đã thể hiện được phầnnào tâm huyết của người dạy

II BÀI HỌC KINH NGHIỆM

- Sử dụng bài giảng thiết kế trên PowerPoint nâng cao được hiệu quả giờ dạy Sự hỗ trợcủa hình ảnh và âm thanh và nghệ thuật của người thầy làm bài giảng sinh động hơn Tuynhiên khi thiết kế bài giảng điện tử cũng cần lưu ý một số điểm sau đây: Giáo viên phải

có nhiệt huyết, yêu nghề, tận tâm với học sinh

Lớp 8A

Sĩ số 30

Sốlượng

Tỷ lệ(%)

Tỷ lệ(%)

- Giáo viên phải có tinh thần học hỏi, nâng cao nghiệp vụ chuyên môn Đặc biệt là tronglĩnh vực công nghệ thông tin, giáo viên phải thường xuyên tiếp cận, nghiên cứu tìm tòi,trao đổi với đồng nghiệp để có kỷ năng hơn trong soạn giảng sử dụng CNTT

- Giáo viên phải không ngừng hoc hỏi qua sách báo, mạng Internet dể kiến thức sinh họcngày càng mở rộng

- Không nên quan niệm trong tiết dạy sử dụng giáo án điện tử là không cần sử dụng bảng,phấn mà phải tuỳ theo kiến thức yêu cầu của từng bài, có những bài phần trình chiếu chỉ

là phương tiện hỗ trợ giáo viên điều khiển tiến trình dạy học trên lớp có hiệu quả hơn,phần nội dung của bài cần ghi bảng giúp học sinh hệ thống kiến thức bài giảng

- Cần bố cục trang trình diễn hợp lý về cỡ chữ, màu chữ, màu nền Nên trình bày cả kênhhình và kênh chữ trên cùng một trang trình diễn sẽ đạt hiệu quả hơn khi trình bày kênhhình riêng, kênh chữ riêng

- Diễn giảng không nên nhanh quá, khi đưa ra các tình huống trên máy chiếu cần có đủthời gian để học sinh suy nghĩ

Nhưng dù có dùng phương tiện dạy học hiện đại gì đi nữa thì trước hết giáo viên phảithật sự là những người có trình độ kiến thức chuyên môn vững vàng, một vốn kiến thứcthực tiễn phong phú và khả năng lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp với từng bàidạy; giáo án phải được chuẩn bị một cách đầy đủ, chi tiết, cụ thể, xác định đúng mụcđích, nội dung, phương pháp sử dụng, cách nêu vấn đề và giải quyết vấn đề như thếnào Đặc biệt là phải xây dựng một hệ thống câu hỏi phù hợp hướng học sinh tìm hiểu đểtháo gỡ từng vấn đề, sau khi học sinh trả lời câu hỏi nhất thiết giáo viên phải nhận xétđánh giá kết quả của các em, có thế mới động viên khuyến khích các em xây dựng bàihọc được tốt

Khi giảng dạy giáo viên phải tạo được hứng thú học tập cho học sinh, tạo khôngkhí vui vẻ, năng động trong lớp học, tránh tình trạng nhồi nhét, đọc SGK cho học sinhchép Giáo viên cần kết hợp tốt các phương pháp dạy học đặc thù của bộ môn sinh họctheo hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh, tạo điều kiện để các em tự tìmtòi, phát triển kiến thức Phải kết hợp nhuần nhuyễn các thao tác thí nghiệm, hướng dẫnhọc sinh quan sát tranh, mẫu vật, phát phiếu học tập, phân chia nhóm đặc biệt với cáchviết của SGK hiện nay nhằm bắt học sinh phải tư duy tìm tòi kiến thức thì việc cho họcsinh ghi nội dung bài học là rất quan trọng, vì vậy giáo viên phải đầu tư thời gian vàophần ghi bảng đó chính là nội dung cơ bản của bài học Nội dung ghi bài của học sinhnên cụ thể hoá dưới dạng sơ đồ hoặc chắt lọc những kiến thức căn bản nhất để học sinh

có thời gian thực hiện được các hoạt động tìm hiểu bài trên lớp và thuận lợi trong việchọc bài ở nhà

III KIẾN NGHỊ

Để có được một bài soạn giảng bằng phần mềm PowerPoint hay, học sinh tích cựchơn trong học tập Tôi xin đề xuất với cấp quản lí, ban lãnh đạo ngành bổ sung thêmmột số máy có nối mạng Internet, phòng học dành riêng cho bài giảng sử dụng CNTT,trong phòng dạy giáo án điện tử phải trang bị sẵn máy vi tính, phông chiếu,… Ngoài ra,phải thường xuyên mở lớp tập huấn về giảng dạy giáo án điện tử từng bộ môn và họp

tổ chuyên môn công nghệ thông tin để rút kinh nghiệm

Trên đây là một vài kinh nghiệm nhỏ chủ quan của tôi khi thiết kế và giảng dạy bài “

Cơ quan phân tích thính giác” chắc chắn còn nhiều thiếu sót mong được sự đóng góp ýkiến để giúp tôi rút ra kinh nghiệm và hoàn chỉnh hơn cho đề tài của mình Tôi xin chânthành cảm ơn