SKKN môn Ngữ văn 6 Một vài suy nghĩ khi dạy văn bản Bài học đường đời đầu tiên- Ngữ văn 6 Tập 2 theo quan điểm tích hợp

Về kĩ năng, chương trình nhấn mạnh: Trọng tâm rèn luyện kĩ năng Ngữ văn cho học sinh là làm cho học sinh có kĩ năng nghe, đọc, nói , viết Tiếng Việt thành thạo theo các kiểu văn bản và c

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"MỘT VÀI SUY NGHĨ KHI DẠY VĂN BẢN BÀI HỌC ĐƯỜNG

ĐỜI ĐẦU TIÊN NGỮ VĂN 6 TẬP 2 THEO QUAN ĐIỂM TÍCH

HỢP"

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I- LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Như chúng ta đã biết việc "Đổi mới phương pháp dạy học" được thực hiện hơn

mười năm qua Với mục tiêu tổng quát của chương trình Ngữ văn THCS được cụ thể

hoá trong việc dạy của thầy, việc học của trò trên ba phương diện: kiến thức, kĩ năng

và thái độ, tình cảm Về kĩ năng, chương trình nhấn mạnh: Trọng tâm rèn luyện kĩ

năng Ngữ văn cho học sinh là làm cho học sinh có kĩ năng nghe, đọc, nói , viết Tiếng

Việt thành thạo theo các kiểu văn bản và có kĩ năng sơ giản về phân tích tác phẩm văn

học, bứơc đầu có năng lực cảm nhận và bình giá văn học

Để thực hiện mục tiêu rèn luyện kĩ năng nói trên, việc dạy học Ngữ văn được tiến

hành theo phương pháp tích hợp Phương pháp tích hợp đòi hỏi học sinh học tập một

cách sáng tạo, vừa kết hợp các yếu tố đồng qui giữa ba phân môn: Văn học, Tiếng

Việt, Tập làm văn, vừa tích cực chủ động học tập ở từng phân môn

Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp, tất nhiên sẽ kéo

theo đổi mới qui trình dạy học Ở đó hình tượng văn học vẫn được tiến hành trong sự

cảm thụ của người học nhưng không còn độc lập riêng rẽ Nó tiến hành trong sự đồng

bộ cả Tiếng Việt và Tập làm văn để tiến tới kết quả cần đạt của cả bài học Ngữ Văn

Tuy nhiên, dạy học theo quan điểm tích hợp không phủ định các tri thức, kĩ năng riêng

của từng phân môn Vấn đề là làm sao phối hợp các tri thức kĩ năng từng phân môn

thật nhuần nhuyễn để đạt kết quả chung chứ không phải là một sự "cưỡng duyên" như

một số ý kiến đã nhận xét

Hiểu và thấm nhuần quan điểm trên nhưng qua mười năm thực hiện chương trình

thay sách, mười năm thực hiện phương pháp dạy học theo quan điểm dạy học tích cực

chúng tôi vẫn thấy còn nhiều băn khoăn, trăn trở cần phải trao đổi, bàn bạc - mặc dầu

giáo viên đã cố gắng rất nhiều

Từ thực tế nêu trên tôi muốn đưa ra một vài suy nghĩ khi dạy cụ thể một văn bản

theo quan điểm tích hợp Đó là văn bản " Bài học đường đời đầu tiên" trích tác phẩm

"Dế Mèn phiêu lưu ký" của nhà văn Tô Hoài ( Ngữ Văn 6 - Tập 2) Trên cơ sở tìm

hiểu, nghiên cứu nội dung văn bản và từ thực tế giảng dạy, tôi muốn cùng trao đổi, bàn

bạc với các đồng nghiệp để tìm ra những giải pháp hữu hiệu nhất cho việc thực hiện

phương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp thuận lợi hơn Chính vì thế, tôi đã chọn

đề tài này trong bản sáng kiến kinh nghiệm của mình

II- CƠ SỞ KHOA HỌC:

"Dế Mèn phiêu lưu kí" của Tô Hoài là một tác phẩm hấp dẫn, đặc sắc viết về loài

vật mà nhà văn đã cống hiến cho bạn đọc chúng ta Truyện kể về một cuộc phiêu lưu

kì thú nhưng không ít sóng gió của chàng Dế Mèn Ở đó, bằng tài quan sát, trí tưởng

tượng phong phú và sự am hiểu của nhà văn, ông đã dựng lên một thế giới loài vật hết

sức sinh động, trong sáng và ngộ nghĩnh Điều đáng nói hơn là cái thế giới loài vật ấy

thật gần gũi với lứa tuổi thiếu niên Những sự việc cụ thể, những mẩu chuyện hồn

nhiên được tái hiện đúng như cái thế giới trong trẻo, hồn nhiên, ngộ nghĩnh của tuổi

thơ Không chỉ thế, thế giới ấy cũng mở ra cho người lớn những liên tưởng phong phú,

những ngẫm nghĩ không cùng về những mặt nào đó trong cuộc sống xã hội

"Bài học đường đời đầu tiên" là đoạn trích trong chương đầu của tác phẩm, được

coi như màn tự giới thiệu của nhân vật trung tâm Dế Mèn Tài năng và lòng yêu mến

trẻ thơ đã giúp Tô Hoài sáng tạo một câu chuyện có ý nghĩa thật sâu sắc Chỉ đọc một

đoạn này thôi ta cũng hiểu rõ điều đó Bài học đầu đời của của Dế Mèn là một bài học

có tính luân lý, đạo đức nhưng nó không hề khô khan, trìu tượng như một bài học đạo

đức mà rất sinh động Nó có tác động mạnh mẽ sâu xa vào tâm hồn bạn đọc nhỏ tuổi

qua hình tượng Dế Mèn với biệt tài liên tưởng, dẫn dắt chuyện hết sức sinh động và

hấp dẫn của nhà văn

Chúng ta vẫn còn nhớ, trong chương trình cải cách giáo dục năm 1985, tác phẩm

"Dế Mèn phiêu lưu kí" cũng đã được đưa vào trong chương trình Văn học lớp 6 - Tập

I, gồm 6 tiết với các đoạn trích: "Tôi sống độc từ thuở bé - một sự ngỗ nghịch đáng ân

hận suốt đời" (Trích chương I); "Tranh hùng với võ sỹ bọ ngựa - Chánh phó thủ lĩnh

tổng châu chấu - thề rằng sinh tử có nhau " (Trích chương VI); "Lại một chuyện rủi

ro với các bạn kiến - Sự tức giận của mấy cô bé học trò - Ai có công nhất" (Trích

chương IX) Với ba đoạn trích trên, chúng tôi thiết nghĩ rằng người chủ biên chương

trình muốn cho học trò biết được sự phát triển nhân cách của nhân vật Dế Mèn Từ

một kẻ tự cao, tự đại, cho rằng trong thiên hạ không ai bằng mình cho nên đã gây nên

cái chết thương tâm cho Dế Choắt, từ đó mới rút ra bài học đường đời đầu tiên cho bản

thân Đến việc "Tranh hùng với võ sỹ bọ ngựa" tính nết của Dế Mèn đã hoàn toàn thay

đổi: Qua cuộc đấu võ, Dế Mèn đã tỏ ra là một võ sỹ tài ba, có mưu lược và biết ứng

phó kịp thời nhưng rất khiêm tốn và không màng danh vọng ( mặc dầu khi đánh thắng

xứ này họ yêu cầu làm thủ lĩnh) Đến đoạn trích thứ 3 "Lại một chuyện rủi ro với các

bạn kiến - Sự tức giận của mấy cô bé học trò - Ai có công nhất" thì Dế Mèn không còn

là một gã dế hung hăng, thích gây gổ nữa mà nó đã thực sự đã trở thành môt chàng dế

khôn ngoan, lịch lãm Như vậy, việc trích học này cũng mới chỉ nhằm cung cấp cho

học sinh hiểu về nội dung ý nghĩa văn chương chứ chưa quan tâm gì đến các vấn đề

khác liên quan Điều này thể hiện rõ ràng trong quan điểm viết sách lúc bấy giờ là tách

riêng 3 phân môn: Văn, Tiếng Việt, Tập làm văn thành 3 quyển khác nhau với một

ranh giới khá rạch rời

Năm 2002-2003 đến nay, thực hiện "Đổi mới phương pháp dạy học" theo quan

điểm tích hợp thì việc dạy học 3 phân môn trong từng bài học phải như một thể thống

nhất, làm sao kết hợp được thật tốt việc hình thành cho học sinh năng lực phân tích,

bình giá và cảm thụ Văn học với việc hình thành 4 kỹ năng: Nghe, Đọc, Viết, vốn là

hai quá trình gắn bó hữu cơ và hỗ trợ cho nhau hết sức đắc lực Bởi vậy, trong mỗi bài

học đều được nhấn mạnh những điểm đồng qui về kiến thức kỹ năng giữa 3 phân môn

để nhằm thực hiện tích hợp trong tổ chức nội dung dạy học cũng như xác định phương

pháp dạy học Mỗi bài học được bắt đầu bằng việc tìm hiểu văn bản, sau đó căn cứ

trên văn bản để học các kiến thức kỹ năng Tiếng Việt, Tập Làm Văn có liên quan

Phân môn Văn học đã lựa chọn những văn bản sao cho các văn bản này phù hợp với

việc dạy các kiến thức kỹ năng Tiếng Việt và Tập làm văn Như vậy, so với chương

trình cũ, chương trình mới Ngữ Văn lớp 6, tác phẩm "Dế Mèn phiêu lưu ký" chỉ trích

một phần của Chương I, đó là văn bản "Bài học đường đời đầu tiên" Văn bản này rất

phù hợp với quan điểm tích hợp Ở đó, ngoài kiến thức về văn học ta có thể tích hợp

được phân môn Tập làm văn (miêu tả); có thể tích hợp được phân môn Tiếng Việt với

các kiến thức: tính từ, động từ, phó từ và các biện pháp nghệ thuật

Để thực hiện được quan điểm này không phải đơn giản, người dạy phải tìm tòi,

nghiên cứu, học tập sách vở, tài liệu để lựa chọn cách dạy thích hợp và hiệu quả nhất

Đối với văn bản này đã có rất nhiều nhà nghiên cứu, phê bình phân tích, nhận xét

đánh giá như:

- Tác giả Lê Lưu Oanh trong cuốn "Bình giảng văn học lớp 6"

- Nhóm tác giả Nguyễn Đăng Điệp, Đỗ Việt Hùng, Vũ Băng Tú trong cuốn "Ngữ

Văn 6 nâng cao"

- Nhóm tác giả Tạ Đức Hiền, Nguyễn Kim Thoa, Lê Thuận An trong cuốn "Nâng

cao Ngữ văn 6"

- Nhóm tác giả Trần Đình Sử, Nguyễn Cẩn, Văn Giá, Nguyễn Xuân Lạc trong cuốn

"Phân tích, bình giảng tác phẩm văn học văn 6

Nói chung, các bài viết trên đã phân tích được vẻ đẹp hình thức và nội dung của

đoạn trích Nhưng đó mới chỉ là tài liệu tham khảo để giáo viên hiểu thêm về tác giả ,

tác phẩm chứ chưa phải là những chỉ dẫn thiết thực cho giờ dạy văn theo quan điểm

tích hợp và như vậy cũng chưa thể hiện được dụng ý của người chủ biên

Thực tế hiện nay, trên thị trường sách, ngoài những tài liệu trên đã có thêm rất

nhiều sách tham khảo nhưng đọc, nghiên cứu kỹ thì các tài liệu ấy thường có nội dung

na ná giống nhau, chưa có điểm gì mới Do vậy, khi giảng dạy giáo viên thường dựa

vào hai tài liệu chính đó là "Sách giáo viên Ngữ văn 6 - tập II" của Bộ giáo dục và đào

tạo và sách "Thiết kế bài giảng Ngữ Văn 6 - Quyển 2" của Nhà xuất bản Đại học Quốc

gia Hà Nội Chúng tôi đã xem hai cuốn này như một sự gợi mở hướng đi trong quá

trình giảng dạy Nhưng ở hai cuốn này vẫn còn những vấn đề cần bàn bạc

Đối với cuốn "Sách giáo viên Ngữ văn 6 - Tập II", khi dạy văn bản này, các hoạt

động chủ yếu bám vào câu hỏi hướng dẫn "Đọc - Hiểu văn bản" trong sách giáo khoa

mà chưa có một tiêu đề hợp lý:

- Hoạt động 1: Hướng dẫn học sinh đọc và tìm hiểu chung về bài văn (Câu 1-SGK)

- Hoạt động 2: Phân tích hình ảnh Dế Mèn trong đoạn 1 của bài văn (Câu 2 - SGK)

- Hoạt động 3: Tìm hiểu đoạn 2 của bài văn (Câu3, 4 - SGK)

- Hoạt động 4: Rút ra ý nghĩa, nội dung và đặc điểm nghệ thuật của bài văn

- Hoạt động 5: Luyện tập

Đối với cuốn "Sách thiết kế bài giảng Ngữ Văn 6" thì đã trình bày khá đầy đủ các

bước trong tiến trình bài giảng Tác giả đã đưa ra phương pháp giới thiệu bài, hướng

dẫn tìm hiểu về tác giả, hướng dần kể tóm tắt văn bản, tìm hiểu chi tiết theo hệ thống

câu hỏi về "Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn, về bài học đường đời đầu tiên" Song

các hỏi còn vụn vặt, sa vào liệt kê các chi tiết, dễ làm cho bài giảng nặng nề không đủ

thời gian rèn luyện về các kỹ năng khác và còn mang tính áp đặt khi phân tích diễn

biến tâm trạng của nhân vật Dế Mèn (phần 2 của đoạn trích)

Ngoài tài liệu “ Sách giáo viên ngữ văn 6 – Tập 2 “ của Bộ giáo dục đào tạo, và

sách “ Thiết kế bài giảng Ngữ văn 6 – Tâp 2 “ của nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà

nội, khi dạy văn bản này, giáo viên có thể tham khảo thêm các tài liệu khác như:

+ Cuốn “Bình giảng văn 6” của tác giả Vũ Dương Quí và Lê Bảo - NXB GD

+ Cuốn “ Bài tập ngữ văn 6 ” của nhiều tác giả - NXB giáo dục

Các tài liệu trên được viết theo quan điểm của mỗi nhóm tác giả nên các tài liệu

đưa ra đều có các phương hướng thực hiện khác nhau Nếu để tham khảo một cách chi

tiết cụ thể cho các hoạt động của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học thì

không có Giáo viên nếu không biết cách tham khảo, không có “ bản lĩnh ” trong tiếp

nhận văn bản có thể dễ bị “ Râu ông nọ cắm cằm bà kia ” một cách “ phi khoa học”

làm cho việc tiếp nhận văn bản không thống nhất và không đạt hiệu quả cao Vì mỗi

văn bản trong chương trình được xem như một tác phẩm văn học, mà bản chất của văn

học là nghệ thuật ngôn từ - một thứ ngôn từ đa nghĩa, giàu tính hình tượng, giàu sác

thái biểu cảm Bởi vậy, khi tìm hiểu về tác phẩm không thể không thông qua ngôn từ,

nhưng cái chính là giáo viên biết hướng học sinh chỉ ra được tính nghệ thuật, tính hiệu

quả của ngôn từ, của cách viết, cách nói trong tác phẩm chứ không giải mã nó một

cách khô cứng, máy móc Chính vì vậy, sau khi đã tham khảo giáo viên phải tự đầu tư

suy nghĩ để lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp nhất, làm thế nào để học sinh

chiếm lĩnh được kiến thức một cách dễ dàng và hiệu quả nhất theo quan điểm dạy học

như trên đã nêu

II- CƠ SỞ THỰC TIỄN:

Qua nhiều năm trực tiếp giảng dạy, được dự giờ của các đồng nghiệp tôi nhận

thấy: dạy học theo quan điểm tích hợp có rất nhiều ưu thế Trong giờ dạy văn những

kiến thức kỹ năng của 3 phân môn không còn bi coi như những mảng kiến thức độc

lập, tách rời mà đã được dạy trong mối liên hệ hỗ trợ lẫn nhau trong từng giờ dạy Bởi

thế nó vừa tạo nên được tính tích cực trong hoạt động của học sinh, vừa hình thành rèn

luyện được cho các em kiến thức kỹ năng một cách toàn diện hơn Thế nhưng trong

giảng dạy vẫn bộc lộ rõ một số nhược điểm đáng kể, đó là: sự hiểu biết, vận dụng

phương pháp theo hướng tích cực vào quá trình dạy học ở một số giáo viên còn tỏ ra

quá máy móc, thô cứng và làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc thực hiện mục tiêu bài

học

Không ít giáo viên cho rằng: một giờ học sử dụng được nhiều kiến thức của các

phân môn, sự tích hợp được thực hiện trên một diện rộng xem đó là phương pháp tốt

Song họ quên rằng, sự tích hợp ấy đã thích hợp chưa, có tác dụng gì không?

Tôi xin nêu ra đây một số ví dụ từ thực tế mà giáo viên đã thể hiện khi dạy văn

bản "Bài học đường đời đầu tiên"

Ví dụ: Khi tìm hiểu về hình ảnh Dế Mèn ( Bức chân dung tự hoạ - Phần 1 của

văn bản) Sau khi học sinh phát hiện các chi tiết và nhận xét được nghệ thuật miêu tả

trong phần một (động từ, tính từ, so sánh ), giáo viên hỏi như sau:

Hỏi: Trong các tính từ ấy, đâu là tính từ chỉ màu sắc, đâu là tính từ chỉ tính chất?

- Học sinh chỉ ra và gạch chân những từ chỉ màu sắc, những từ chỉ về tính chất

Hoặc chi tiết "Hai cái răng đen nhức lúc nào cũng nhai ngoàm ngạp như hai cái

liềm máy làm việc" Sau khi cho học sinh phát hiện, gọi tên đó là phép tu từ so sánh,

giáo viên hỏi như sau:

Hỏi: Trong phép so sánh này, đâu là sự vật được so sánh, đâu là sự vật dùng để

so sánh?

- Học sinh chỉ ra và giáo viên ghi lên bảng như sau:

Hai cái răng đen nhức lúc nào cũng nhai ngoàm ngạp như hai cái liềm máy làm

việc

Vế A ( SV được so sánh) (Từ S.S) Vế B (SV dùng để so sánh)

Hoặc giáo viên muốn tích hợp phân môn tập làm văn, giáo viên đã hỏi:

Hỏi: Trong văn bản, đâu là miêu tả, đâu kể chuyện.? Và rất nhiều câu hỏi vụn

vặt khác

Tôi nghĩ rằng sự tích hợp theo kiểu như vậy sẽ không đem lại hiệu quả trong

việc cảm thụ vẻ đẹp của hình ảnh Dế Mèn trong tác phẩm mà Tô Hoài đã xây dựng

Nên chăng, giáo viên chỉ cần cho các em chỉ ra những động từ, tính từ, phép so

sánh, và điều cần làm là giúp các em nhận ra được hiệu quả biểu đạt mà các động từ,

tính từ, phép so sánh đó đem lại trong văn bản - điều này lại bị giáo viên bỏ qua

Ngoài ra còn có một số giờ lại sa vào kể chuyện rồi dạy đạo đức: không nên kiêu

căng ngạo mạn như Dế Mèn, phải biết yêu thương giúp đỡ những người yếu hơn mình

biến giờ Ngữ văn thành giờ giáo dục công dân

Qua thực tế trên, kết hợp với việc tìm tòi sách vở, nghiên cứu tài liệu, bản thân

tôi xin nêu lên một vài suy nghĩ - xem như là những định hướng tối thiểu cho việc việc

thực hiện phương pháp tích hợp trong khi dạy văn bản

Trước hết là cần xác định được lượng kiến thức cần thiết ở từng phân môn trong

bài sao cho phù hợp với việc thực hiện phương pháp tích hợp

Có thể trong văn bản, có nhiều kiến thức liên quan đến những bài Tiếng Việt,

Tập làp văn đã học hoặc sẽ học thì giáo viên cần lựa chọn những đơn vị kiến thức nào

để góp phần soi sáng cho vẻ đẹp của tác phẩm văn chương (văn bản) giúp học sinh mà

mở ra được hướng đi có hiệu quả trong việc khám phá giá trị tác phẩm Như vậy qua

giờ dạy có thể củng cố kiến thức cũ cho học sinh, nhưng quan trọng hơn là rèn luyện

cho các em kỹ năng vận dụng kiến thức đã học để xử lý một vấn đề mới trước mắt chứ

không phải chỉ là để học sinh nhắc lại kiến thức cũ một cách đơn thuần nhạt nhẽo

Đồng thời việc tích hợp phải được thực hiện một cách nhuần nhuyễn, đúng lúc,

đúng chỗ

Ở trên chúng ta đã nói chương trình SGK được xây dựng theo nguyên tắc tích

hợp nhưng không có nghĩa là phủ nhận đặc trưng riêng của từng phân môn Nếu

chúng ta sử dụng phương pháp không đúng lúc đúng chỗ thì sẽ làm ảnh hưởng đến

quá trình tiếp nhận - khám phá vẻ đẹp của tác phẩm văn chương Có nghĩa là làm mất

đi chất văn của văn bản, không đảm bảo được nét đặc trưng của phương pháp dạy văn

Nhận thức rõ được những điều đó chính là điều kiện để dạy hiệu quả hơn đối với

văn bản "Bài học đường đời đầu tiên"

IV- ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI ĐỀ TÀI:

1- Đối tượng:

Là học sinh khối 6, đặc biệt là những lớp tôi đang trực tiêp giảng dạy năm học 2011

- 2012

2- Phạm vi nghiên cứu

Một số phát hiện mới về phương pháp dạy học tích cực đối với bài: "Bài học

đường đời đầu tiên"

V- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Để giải quyết đề tài này, trong quá trình tìm tòi thể nghiệm, tôi đã sử dụng các

phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích nêu vấn đề

- Phương pháp so sánh đối chiếu vấn đề

- Phương páhp tổng hợp khái quát vấn đề

Những phương pháp trên được thực hiện đồng thời thông qua nghiên cứu tài liệu

và thực tế giảng dạy

PHẦN II: NỘI DUNG

Tìm hiểu văn bản "Bài học đường đời đầu tiên" ta sẽ thấy có 2 phần nội dung

tương ứng với hai kiểu văn bản là miêu tả và tự sự Phần nội dung tả hình dáng, tính

cách của Dế Mèn thuộc kiểu văn bản miêu tả sẽ được phần Tập làm văn giải quyết bắt

đầu từ bài học Ngữ văn này Phần nội dung về "Bài học đường đời đầu tiên" của Dế

Mèn bao gồm các chuỗi sự việc liên quan đến nhân vật Dế Mèn thuộc kiểu văn bản tự

sự đã được phần Tập làm văn giải quyết từ các bài học trước đó (Học kỳ I) Do đó, bài

học này "có vùng đất chung" để tiến hành tích hợp Văn - Tập làm văn trong hoạt động

dạy học Vậy nên, trong khi ưu tiên khai thác các yếu tố văn chương, cần chú ý đúng

mức đến việc khai thác các yếu tố liên quan này Trong khi hướng vào phân tích đánh

giá diện mạo, tính cách của Dế Mèn nên chú ý đến phát hiện và liệt kê các chi tiết

miêu tả ngoại hình và hành động của Dế Mèn, chuẩn bị cho bài Tập làm văn miêu tả ở

tiết học sau cùng một bài học Ngữ văn số 18 Việc xác định các đoạn, các sự việc,

ngôi kể, sau đó đi sâu tìm hiểu văn bản thông qua các đoạn, sự việc, nhân vật giúp

khám phá các giá trị của văn bản nghệ thuật, mặt khác còn giúp học sinh nhớ lại kiến

thức về văn bản tự sự đã được học trước đó ở phần Tập làm văn Giáo viên cần thực

hiện một cách đúng mức, khéo léo, nhuần nhuyễn thì mới mang lại hiệu quả cao cho

giờ dạy

I- MỘT SỐ LƯU Ý KHI DẠY VĂN BẢN "BÀI HỌC ĐƯỜNG ĐỜI ĐẦU

TIÊN"

Theo phân phối chương trình thì văn bản này được học trong 2 tiết:

Tiết 1: Dành cho giới thiệu bài, tìm hiểu chung và tìm hiểu phần I của văn bản

Tiết 2: Các nội dung còn lại, có thể đọc thêm tại lớp một vài đoạn khác trong

truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" Trong phần này, tôi xin nêu lên một số vấn đề có tính

chất bổ sung mà theo tôi là cần thiết trong khi dạy bài này

1- Vấn đề giới thiệu tác giả, tác phẩm:

Do thời gian có hạn, chỉ được dạy trong 2 tiết mà đây là một tác phẩm lớn, nổi

tiếng của nhà văn Tô Hoài viết cho thiếu nhi, vậy giáo viên nên tạo điều kiện và

khuyến khích học sinh tìm đọc truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" ở nhà, đến lớp cho học

sinh kể lại rồi giáo viên bổ sung trong phần giới thiệu chung về tác phẩm Có như thế

học sinh mới nắm bắt được cả tác phẩm chứ không phải chỉ là đoạn trích này

Trước khi vào bài giảng, cần dành 10 phút giới thiệu chung về tác giả, tác phẩm

Giáo viên dựa vào phần chú thích (*) của Sách giáo khoa Cần lưu ý một số điểm:

- Truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký": Ghi lại những cuộc phiêu lưu của Dế Mèn (kí là

thể văn ghi chép, thuật lại những việc, câu chuyện đã xẩy ra) Trong tác phẩm, Tô

Hoài tưởng tượng ra lời của một con dế tự kể về mình, về những cuộc phiêu lưu và

những điều mắt thấy tai nghe, những sự việc đã xẩy ra trong những cuộc phiêu lưu ấy

Làm như thế sẽ có nhiều cái lợi Thứ nhất, nó tạo cho câu chuyện có vẻ khách quan và

tự nhiên hơn Thứ hai, khi tự kể về mình dưới hình thức tự truyện, chú Dế Mèn cũng

có dịp giãi bày tường tận với bạn đọc những tâm sự sâu kín, những xúc cảm chân

thành trên đường đời và cả những nỗi ân hận mà chú đã phải trải qua

- Truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" viết về thế giới loài vật nhỏ bé ở đồng quê rất

sinh động, hóm hỉnh, đồng thời cũng gợi ra những hình ảnh của xã hội con người và

thể hiện những khát vọng đẹp đẽ của tuổi trẻ Tô Hoài đã thành công khi dựng lên cả

một thế giới loài vật trong trắng, ngây thơ, ngộ nghĩnh, khao khát say mê lý tưởng rất

phù hợp với tâm lý của tuổi thơ Chính vì vậy, nó đã trở thành tác phẩm nổi tiếng nhất

của Tô Hoài viết về loài vật dành cho thiếu nhi Cho nên tác phẩm của ông đã được

dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới (Nga, Pháp, Đức, Ba Lan, Nhật Bản )

- Văn bản "Bài học đường đời đầu tiên" được trích từ chương I của tác phẩm gồm

hai đoạn chính:

+ Đoạn 1: Miêu tả hình ảnh Dế Mèn - Một chàng dế thanh niên cường tráng

+ Đoạn 2: Câu chuyện về trò đùa ngỗ nghịch của Dế Mèn trêu chị Cốc gây ra cái

chết thảm thương cho Dế Choắt

Văn bản đã thể hiện được nét đặc sắc của ngòi bút Tô Hoài cả 2 phương thức

miêu tả và kể chuyện

2- Cách sử dụng thành ngữ, quán ngữ trong đoạn trích (Tích hợp phần Tiếng

Việt),

Sang lớp 7 học sinh mới được tìm hiểu về Thành ngữ, thế nhưng trong văn bản

này tác giả đã sử dụng rất nhiều thành ngữ, quán ngữ Đây cũng là cơ hội để giáo viên

cung cấp thêm cho học sinh một số thành ngữ, quán ngữ như: ăn xổi ở thì; tắt lửa tối

đèn; hôi như cú mèo; không dám ho he; bắt chân chữ ngũ; chết ngay đuôi; nói thẳng

thừng là lời ăn tiếng nói hàng ngày vừa quen thuộc, vừa giàu sức gợi cảm, gợi tả Nó

làm cho tác phẩm trở nên gần gũi, sinh động phù hợp với tâm lý trẻ thơ nói riêng và

người Việt nam nói chung Đây là một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn cho tác

phẩm "Dế Mèn phiêu lưu kí"

3- Nghệ thuật so sánh, nhân hoá, sử dụng động từ, tính từ (Tích hợp với phần

Tiếng Việt đã học và chuẩn bị được học):

Giáo viên củng cố cho học sinh kiến thức về tính từ, động từ và chức năng cũng

như hiệu quả của việc sử dụng đúng chỗ những loại từ này Nhờ sử dụng tính từ miêu

tả hình dáng và tính cách của Dế Mèn sát hợp, độc đáo cho ta thấy hai phương diện:

Dế Mèn rất đẹp, rất cường tráng và cũng rất kiêu căng tự phụ về vẻ đẹp và sức mạnh

của mình, nên đã xem thường mọi người

Hàng loạt những tính từ đặc tả (đen nhánh, mẫm bóng, nhọn hoắt, hủn hoẳn,

ngoàm ngoạp, khoan thai ) được kết hợp với những động từ chỉ về hoạt động khiến

cho Dế Mèn trở nên mạnh mẽ dứt khoát (đạp phanh phách; vũ phành phạch, nhai

ngoàm ngoạp ) khiến người đọc người nghe hình dung rất rõ, rất sinh động về Dế

Mèn, cảm nhận được tính cách và cả những hậu quả do tính cách tự mãn , tính khoe

khoang của nó gây nên

Tác giả rất tài tình khi sử dụng nghệ thuật nhân hoá Tô Hoài đã để cho Dế Mèn tự

hoạ về chân dung của mình vô cùng sống động Loài vật ở đây cũng biết nói năng, suy

nghĩ, cũng có tình cảm, tâm lý và các quan hệ như ở con người Nhưng chúng không

bị biến thành những biểu tượng thuần tuý nhằm nêu lên những bài học luân lý, đạo

đức như trong truyện ngụ ngôn mà vẫn là hình tượng sinh động, đúng với hình ảnh

của loài vật trong thế giới tự nhiên Mỗi lời đối thoại của Dế Mèn cùng Dế Choắt và

các loài khác trong tác phẩm chẳng khác nào những lời đối thoại của thế giới loài

người Những giây phút kiêu căng, những hành động thiếu suy nghĩ, những giọt nước

mắt muộn màng và những suy tư, ăn năn hối hận tạo nên sự sinh động trong tính

cách Dế Mèn, nó chẳng khác gì tính cách của một con người

4- Nghệ thuật miêu tả loài vật: (Tích hợp với phần Tập làm văn)

Sản phẩm của những trang viết miêu tả thành công là phải làm cho người đọc

hình dung rõ mồn một trước mắt mình về cảnh vật, con người được miêu tả Lấy

chuẩn đó để đo và kết luận thì không ai dám nghi ngờ về tài năng của Tô Hoài trong

"Dế Mèn phiêu lưu ký" Nhờ óc quan sát tinh tế, tỷ mỷ, trí tưởng tượng phong phú và

nghệ thật miêu tả bậc thầy, đoạn văn miêu tả (chàng dế thanh niên cường tráng) có thể

xem là đoạn văn mẫu mực về tả loài vật mà Tô Hoài đem đến cho người đọc Nhà văn

Tô Hoài đã dựng lên trước mắt chúng ta bức chân dung Dế Mèn hấp dẫn đến từng chi

tiết: Đôi càng mẫm bóng, những cái vuốt, ở khoeo cứng dần và nhọn hoắt; đầu to và

nổi từng tảng, rất bướng; sợi râu dài uốn cong rất đỗi hùng dũng Đặc biệt khi tác giả

miêu tả sự hoạt động của những bộ phận trên cơ thể chàng dế: mỗi khi tôi vũ lên đã

nghe tiếng phành phạch giòn giã; lúc đi bộ thì cả người tôi rung rinh một màu nâu

bóng mỡ soi gương được và rất ưa nhìn "Ta thấy Dế Mèn như một đô vật thể hình

đang biểu diễn các động tác gân bắp của mình trước khán giả với một vẻ kiêu hãnh

ngầm tự hào" - (Chu Huy - Bình giảng tác phẩm Văn học 6) Cùng với sự phát triển về

thể chất, vẻ kiêu kỳ ngầm ấy cho ta thấy một sự thay đổi về tính cách: Dế Mèn đã trở

thành một võ sỹ "đi đứng oai vệ; tợn lắm; dám cà khịa với tất cả bà con trong xóm"

Và khi thấy ai cũng phải nhịn, Dế Mèn cho mình là giỏi nhất rồi Ngông cuồng hơn,

Dế Mèn còn quát cả cả mấy chị Cào Cào, đá ghẹo anh Gọng Vó Thế là từ chỗ một

chàng dế đáng yêu đã biến thành một kẻ kiêu căng hống hách, dẫn đến những hành

động ngu dại mà đỉnh điểm là chuyện trêu chị Cốc dẫn đến cái chết thê thảm của Dế

Choắt Cái chết của Dế Choắt làm cho Dế Mèn bừng tỉnh và vô cùng ân hận Dế Mèn

đã hiểu ra lẽ đời, đã phân biệt được phải trái, thiệt hơn Quan trọng hơn nữa, tai hoạ

đối với Dế Choắt đã khiến cho Dế Mèn nhận ra chính mình, biết rằng huênh hoang

khoác loác đã làm hại người khác Tâm lý Dế Mèn được phát triển lô gic qua chính lời

tự thuật của nhân vật nên càng hồn nhiên chân thật, hấp dẫn người đọc

II - GIÁO ÁN CỤ THỂ:

Từ những điều lưu ý trên, kết hợp với các phương pháp dạy học, đặc biệt là

phương pháp dạy học tích cực, tôi xin trình bày giáo án chuẩn bị cho tiết dạy trên lớp

như sau:

Bài 18: Tiết 73 - 74

(Trích "Dế Mèn phiêu lưu ký" - Tô Hoài)

A- Mục đích cần đạt:

Giúp học sinh:

- Hiểu được nội dung ý nghĩa của "Bài học đường đời đâu tiên" đối với Dế Mèn

Một chàng dế có vẻ đẹp khoẻ mạnh cường tráng nhưng tính nết lại kiêu căng, xốc nổi

đã gây nên cái chết thảm thương cho người bạn hàng xóm, từ đó hối hận và rút ra bài

học đường đời đầu tiên cho mình

- Nắm được những đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả loài vật, cách kể chuyện theo

ngôi kể thứ nhất tự nhiên, hấp dẫn Cách sử dụng biện pháp nghệ thuật nhân hoá so

sánh phù hợp khéo léo, từ ngữ chính xác, giàu tính tạo hình

- Rèn luyện được kỹ năng đọc, kể : lời đối thoại phù hợp với tính cách các nhân vật,

tả loài vật

B- Tiến trình tổ chức các hoạt động:

Hoạt động 1: Ổn định tổ chức lớp

Hoạt động 2: Kiểm tra vở soạn của học sinh

(Đây là tiết học đầu tiên của chương trình học kỳ II nên giáo viên chỉ kiểm tra vở

soạn của học sinh để nắm được tình hình chuẩn bị của các em ở nhà như thế nào, cách

soạn, cách làm đã đúng với yêu cầu chưa Từ đó, kịp thời nhắc nhở, uốn nắn tạo kỹ

năng thành thạo cho việc soạn bài ở nhà)

Hoạt động 3: Bài mới

Tiêt 1:

Giới thiệu bài mới: Cho học sinh xem chân dung Tô Hoài, xem cuốn truyện "Dế

Mèn phiêu lưu ký" và giới thiệu nội dung bài học:

Trên thế giới và ở nước ta có những nhà văn nổi tiếng gắn bó cả đời viết của mình

cho đề tài trẻ em - một trong những đề tài khó khăn và thú vị bậc nhất Tô Hoài là một

tác giả như thế Truyện "Dế Mèn phiêu lưu ký" là một truyện đã và đang được được

nhiều người hâm mộ với nhiều lứa tuổi khác nhau - đặc biệt là lứa tuổi thiếu niên

chúng ta Nhưng Dế Mèn là ai? Chân dung và tính nết như thế nào? Bài học cuộc đời

đầu tiên mà anh ta nếm trải ra sao? Đó chính là nội dung bài học đầu tiên của học kỳ

II này

Hỏi (H): Dựa vào chú thích trong

sách giáo khoa trình bày những hiểu

biết của em về nhà văn Tô Hoài?

H: Trình bày những điểm cơ bản lớn

nhất về tác phẩm "Dế Mèn phiêu lưu

ký"?

* GV giải thích tên của tác phẩm

"Dế Mèn phiêu lưu ký": Ghi lại

những cuộc phiêu lưu của Dế Mèn

(Ký là thể văn ghi chép, thuật lại

những sự việc, câu chuyện đã xẩy

ra) Trong tác phẩm, Tô Hoài đã

* Giáo viên bổ sung:

- Ông có rất nhiều tác phẩm viết cho

thiếu nhi, được mệnh danh là nhà văn của tuổi thơ, thể hiện tình yêu thương,

sự trân trọng đối với những mầm tươi mới đang cần được bồi đắp để bước vào đời

- Bút danh Tô Hoài thể hiện tình yêu quê hương, đặc biệt là quê ngoại, nơi

có con sông Tô Lịch chảy qua phủ Hoài Đức Tác giả đã ghép tên địa danh quê hương thành bút danh của mình

- Trước Cách mạng tháng 8/1945 ông

đã hoạt động xã hội và viết văn Ông

đã từng giữ chức Phó tổng thư ký Hội nhà văn Việt Nam, có nhiều tác phẩm đạt giải thưởng lớn

b- Tác phẩm:

- Được in lần đầu năm 1941 Là tác phẩm đặc sắc nổi tiếng nhất của Tô Hoài viết về loài vật dành cho thiếu nhi

- Tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới

- Gồm mười chương, kể về những cuộc phiêu lưu đầy sóng gió và đầy lý thú của chàng Dế Mèn

tưởng tượng ra lời của một con dế tự

kể về mình và những cuộc phiêu lưu,

những điều mắt thấy tai nghe những

sự việc đã trải qua trong các cuộc

phiêu lưu ấy

H: Nêu vị trí của đoạn trích "Bài học

đường đời đầu tiên"

- GV đọc mẫu 1 đoạn

- Gọi 2 học sinh đọc tiếp

- Học sinh nhận xét, giáo viên bổ

sung

- Cho học sinh kể tóm tắt đoạn trích

- Cho học sinh tìm hiểu các chú thích

(3, 12, 30)

c- Vị trí của đoạn trích:

Trích từ chương I của tác phẩm Ở chương này Dế Mèn tự giới thiệu về mình, đặc biệt kể về một câu chuyện đáng ân hận - một bài học đường đời đầu tiên của mình

2- Đọc - Tìm hiểu chung:

a- Đọc: GV nêu hướng dẫn đọc: Đoạn

Dế Mèn tự tả về chân dung đọc: to, vang, giọng tự hào, kiêu hãnh, chú ý đến những tính từ, động từ miêu tả

Đoạn trêu chị Cốc:đọc giọng trịch thượng của Dế Mèn; giọng Dế Choắt thì yếu ớt rên rỉ; giọng chị Cốc thì đáo

để, tức giận Đoạn Dế Mèn hối hận thì đọc giọng chậm, buồn, sâu lắng và có

- Thành ngữ: ăn xổi ở thì; tắt lửa tối đèn; hôi như cú mèo

> Việc sử dụng một số thành ngữ và

Hỏi: Trong đoạn trích có một số

thành ngữ Theo em đó là những

thành ngữ nào?

Hỏi: Việc sử dụng một số thành ngữ

và một số quán ngữ (chết ngay đuôi,

nói thẳng thừng, không dám ho he,

bắt chân chữ ngũ ) tạo nên cho em

những ấn tượng gì?

Hỏi: Văn bản được viết theo phương

thức biểu đạt nào?

Hỏi: Đoạn trích được kể bằng lời

nhân vật nào? Cách lựa chọn ngôi kể

như vậy có tác dụng gì?

Hỏi: Đoạn trích có thể phân thành

mấy đoạn? Ý mỗi đoạn?

một số quán ngữ (chết ngay đuôi, nói thẳng thừng, không dám ho he, bắt chân chữ ngũ ): Là lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân ta vừa gần gũi, vừa gợi tả làm cho tác phẩm trở nên gần gũi, sinh động, phù hợp với tâm lý trẻ thơ nói riêng và người Việt Nam nói chung Đây là một trong những yếu tố tạo nên sức hấp dẫn cho tác phẩm

d- Phương thức biểu đạt, ngôi kể:

* Phương thức biểu đạt: Miêu tả, tự sự, biểu cảm

* Ngôi kể: Ngôi thứ nhất Dế Mèn tự xưng "tôi"

- Cách kể như vậy tạo nên sự thân mật, gần gũi đáng tin cậy đối với người đọc

e- Bố cục: 2 phần

* Từ đầu > đứng đầu thiên hạ rồi:

Chân dung của Dế Mèn

* Còn lại: Kể về bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn

3- Tìm hiểu chi tiết:

a- Bức chân dung tự hoạ của Dế Mèn

* Hình dáng:

- [ ] Tôi đã trở thành một chàng dế thanh niên cường tráng `

- Đôi càng: mẫm bóng

- Vuốt: cứng, nhọn hoắt

- Đôi cánh: thành áo dài kín chấm đuôi

- Cho học sinh đọc lại từ đầu đến

"đứng đầu thiên hạ rồi"

H: Đoạn truyện trên giới thiêu về ai ?

Và về việc gì?

H: Dế Mèn đã giới thiệu về mình qua

những chi tiết, hình ảnh nào về ngoại

hình?

H: Khi miêu tả về hình dáng của Dế

Mèn, tác giả đã tập trung miêu tả bộ

phận nào trước triên? Vì sao?

- Đầu: to và nổi từng tảng, rất bướng

- Răng: đen nhánh

- Râu dài, uốn cong

> Miêu tả đôi càng Vì đôi càng vừa thể hiện sức mạnh vừa là vũ khí lợi hại của riêng nhà Dế

GV: Trong văn miêu tả thường có một trình tự nhất định, nhưng đây chính là chủ ý của tác giả nhằm nhấn mạnhđặc điểm nổi bật nhất của nhân vật nên đã sắp xếp như thế Điều đó thể hiện về tài năng quan sát tinh tế, sự am hiểu tường tận về thế giới loài vật của tác giả Tô Hoài

>Dế Mèn là một chàng Dế đẹp đẽ, khoẻ khỏe mạnh, hùng dũng cường tráng tràn đầy sức sống, tự tin yêu đời

và rất hấp dẫn

*Với mọi người trong xóm:

- Dám cà khịa tất cả bà con trong xóm

- Quát mấy chị Cào Cào

- Đá ghẹo anh Gọng Vó

H: Và những chi tiết nào miêu tả về

> Vì Dế mèn mới lớn, sống trong một thế giới nhỏ bé, xung quanh toàn là những người hiền lành, quen thuộc nên lầm tưởng sự ngông nghênh của mình

là tài ba, giỏi giang

==>Học sinh trình bày, giáo viên nhận xét, bổ sung:

+ Miêu tả cụ thể, tỷ mỷ, với những tính

từ, động từ chọn lọc, gợi tả, gợi hình tượng

+ Sử dụng biện pháp nghệ thuật nhân hoá, so sánh độc đáo, sinh động

+ Miêu tả đặc điểm chung, vừa miêu tả những nét riêng của nhân vật, vừa miêu

tả hình dáng, đường nét màu sắc, vừa miêu tả cử chỉ hành động của nhân vật

GV: Như vậy, với trí tưởng tượng tài tình phong phú, sự quan sát tinh tế và

sự am hiểu tường tận về thế giới loài vật, tác giả Tô Hoài đã miêu tả cặn kẽ, chi tiết bức chân dung của Dế Mèn - Một võ sỹ kỳ thú, hấp dẫn như một đô vật hình thể đang biểu diễn các động tác của mình trước khán giả với vẻ kiêu hãnh, đầy tự hào

Học sinh trình bày, giáo viên nhận xét, khái quát và chốt nội dung:

Dế Mèn là một chàng dế ở tuổi trưởng thành có vẻ đẹp cường tráng, trẻ trung, tràn đầy sức sống, tự tin , yêu đời nhưng còn xốc nổi, kiêu căng, tự phụ, xem thường mọi người