SKKN nâng cao kỹ năng củng cố kiến thức, hệ thống hóa và khái quát hóa qua bài Ôn tập Lịch sử thế giới cận đại

Thực hiện tốt các yêu cầu trên là điều kiện quan trọng để tổ chức hoạt động nhận thức tích cực của học sinh, thông qua đó nhằm nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh, hình thành cho

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:

"NÂNG CAO KỸ NĂNG CỦNG CỐ KIẾN THỨC, HỆ THỐNG HÓA VÀ KHÁI QUÁT HÓA QUA BÀI ÔN TẬP LỊCH SỬ THẾ

GIỚI CẬN ĐẠI"

I NHẬN THỨC VẤN ĐỀ VÀ THỰC TRẠNG

1 Ý nghĩa, vai trò:

trọng trong dạy học lịch sử Những yêu cầu này được đặt ra tối đa khi thực hiện bài học

ôn tập – sơ kết, tổng kết để hoàn thành việc học tập một giai đoạn, một thời kỳ, một quá trình hay các vấn đề của chương trình Thực hiện tốt các yêu cầu trên là điều kiện quan trọng để tổ chức hoạt động nhận thức tích cực của học sinh, thông qua đó nhằm nâng cao chất lượng kiến thức của học sinh, hình thành cho học sinh những hiểu biết khoa học về lịch sử và tính quy luật của sự phát triển xã hội, bồi dưỡng và rèn luyện các kỹ năng được quy định trong chương trình phổ thông

2 Thực trạng:

Bài “Ôn tập lịch sử thế giới cận đại”(từ giữa thế kỉ XVI dến năm 1917) trong chương trình Lịch sử lớp 8 người biên soạn chỉ viết hết sức khái quát, rất mở, mục I chỉ gợi ý, mục II chỉ nêu 5 nội dung cơ bản Hiện nay khi chuẩn bị cho bài này, giáo viên tìm hiểu qua các tài liệu tham khảo đều hướng dẫn rất sơ sài , không có tính khả thi Buộc người dạy bài này khi dạy phải tìm tòi, sáng tạo, hướng dẫn học sinh dựa vào kiến thức đã học trước đó, củng cố, xâu chuỗi các vấn đề, để từ đó dẫn dắt học sinh hệ thống hoá , khái quát hoá thành các nội dung chủ yếu của lịch sử thế giới cận đại

Trong những năm học qua, đặc biệt là khi ngành giáo dục thực hiện đổi mới phương pháp, nội dung chương trình sách giáo khoa các giáo viên dạy học lịch sử ở cấp trung học

cơ sở đã bước đầu nhận thức rõ hơn về yêu cầu của dạng bài ôn tập sơ kết và đạt được những kết quả khiêm tốn Bên cạnh những kết quả đó thì hiện nay ở nhiều nơi, khi các giáo viên dạy dạng bài này còn có nhiều tồn tại, cụ thể:

- Một bộ phận giáo viên khi thực hiện dạng bài này chỉ làm một việc là nhắc lại các kiến thức đã học ở các bài trước đó một cách khô khan, đơn điệu chỉ dừng lại ở nhiệm vụ cũng cố kiến thức

- Một bộ phận đó xác định được các yêu cầu trong tiết ôn tập tổng kết song thiếu phương pháp để tổ chức thực hiện bài ôn tập, sơ kết, tổng kết

Hậu quả của những tồn tại trên đối với học sinh là rất nghiêm trọng Sau khi học sinh học xong, được kiểm tra học sinh thường gặp những tồn tại sau:

lô gíc phát triển theo qui luật nhân quả của lịch sử nói khác đi là tình trạng “Thấy cây mà

không thấy rừng”…

- Chỉ biết nêu lí luận chung chung, không có cơ sở từ những sự kiện lịch sử

- Học sinh không phát huy được khả năng tư duy một cách tích cực và sáng tạo Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến quan niệm sai lầm cho rằng học lịch sử chỉ cần trí nhớ mà không cần thông minh, không cần phát triển tư duy

Kết quả là điểm thi của học sinh khi làm bài lịch sử rất thấp nếu gặp phải dạng câu hỏi, đề có yêu cầu khái quát và tổng hợp

II GIẢI PHÁP MỚI

Với nhận thức muốn thực hiện tốt các yêu cầu của bài ôn tập tổng kết nói riêng và góp phần nâng cao chất lượng của việc dạy học lịch sử nói chung giáo viên phải rèn luyện kĩ năng củng cố, khái quát, hệ thống hoá trong dạy học bộ môn

Phần lịch sử thế giới cận đại trong chương trình lịch sử lớp 8 là một nội dung có tầm quan trọng và độ khó trong toàn bộ chương trình lịch sử thế giới Để học sinh nắm vững nội dung của phần này ngoài yêu cầu là phải nắm vững kiến thức của các bài cung cấp kiến thức mới trước đó thì phải thực hiện thật tốt bài Ôn tập Lịch sử thế giới cận đại (Từ thế kỷ XVI đến năm 1917)

A LẬP KẾ HOẠCH

1 Yêu cầu đối với học sinh:

Trước khi tiến hành giảng dạy, giáo viên cho học sinh dựa vào kiến thức của phần lịch sử thế giới cận đại và ra những yêu cầu sau:

a Đối với tất cả học sinh: ôn tập , tìm các sự kiện chính của Lịch sử thế giới từ giữa thế

kỷ XVI đến năm 1917

b Giáo viên chia lớp theo 5 nhóm (tổ) và yêu cầu học sinh hoàn thành trước lúc dạy học

bài ôn tập

Nhóm 1: Lập niên biểu các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại

Nhóm 2: Lập niên biểu biểu phong trào công nhân, phong trào cộng sản quốc tế từ

khi ra đời đến đầu thế kỉ XX

Nhóm 3: Bảng hệ thống thuộc địa của các đế quốc

Nhóm 4: Lập niên biểu về phong trào đấu tranh giải phóng của nhân dân các nước

thuộc địa

Nhóm 5: Bảng thống kê các thành tựu chủ yếu về khoa học, kĩ thuật, văn học nghệ

thuật thời cận đại

( Yêu cầu các bảng trên được thiết kế trên mặt của giấy A 0 , đẹp, rõ ràng để trở thành đồ dùng dạy học cho các năm sau)

Lưu ý: Hiện nay việc chia nhóm để tìm hiểu từng phần kiến thức ở các bài cung cấp kiến thức mới rất ít thực hiện nhưng ở dạng bài ôn tập ,tổng kết vẫn phát huy tác dụng bởi học sinh chỉ sử dụng các kiến thức đã học trước đó

2 Phương án của giáo viên:

Dựa trên các kiến thức của học sinh có được khi tìm hiểu ở nhà, giáo viên sẽ thực hiện theo các bước sau:

- Củng cố kiến thức cho học sinh, sửa chữa những sai sót của học sinh để các kiến thức đó trở thành kiến thức chuẩn (các bảng, niên biểu nội dung theo từng chủ đề)

- Các chuẩn kiến thức theo chủ đề đó là bức tranh toàn diện về các hiện tượng,về quá trình lịch sử để giáo viên và học sinh thực hiện việc hệ thống hoá và khái quát hoá kiến thức, có lưu ý đến kĩ năng so sánh

- Cũng từ những kiến thức sau khi đã dược khái quát hoá, hệ thống hoá đó giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời các câu hỏi có tính nâng cao mà ở các bài trước đó không giải quyết được

- Hướng dẫn để học sinh tìm ra mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức cơ bản thời cận đại bằng cách cho học sinh tìm hiểu các mâu thuẫn chủ yếu ở thời kì chủ nghĩa

đế quốc, hậu quả của những mâu thuẫn chủ yếu đó chính là tìm hiểu một số nội dung chủ yếu của phần cận đại

B THỰC HIỆN BÀI DẠY

Từ sự xây dựng của học sinh giáo viên bổ sung, sửa chữa cho học sinh để rút ra những sự kiện chính sau:

1840 - 1842 Chiến tranh thuốc phiện (Anh – Trung Quốc)

Nửa sau thế kỷ XVIII

– nửa đầu thế kỷ XI X

Cách mạng công nghiệp ở các nước Tây Âu

Ở mục này giáo viên không yêu cầu học sinh nêu kết quả và ý nghĩa chỉ yêu cầu học sinh nêu được nội dung cơ bản để cung cấp những kiến thức mang tính định hướng cho học sinh nhằm thực hiện tốt việc khái quát, tổng hợp ở mục II

II NHỮNG NỘI DUNG CHỦ YẾU

Giáo viên yêu cầu học sinh trình bày kết quả của các nhóm đã làm ở nhà Giáo viên củng cố, uốn nắn cho học sinh, đánh giá, cho điểm theo nhóm Kết quả sau khi củng

cố sẽ trở thành các chuẩn kiến thức, dựa vào các chuẩn kiến thức đó để khái quát, hệ thống hoá thành các nội dung chính cần tìm hiểu.Từ năm nội dung đó giáo viên gợi ý dẫn dắt cho học sinh tìm ra các mối quan hệ lịch sử giữa các nội dung đó nếu có

1 Cách mạng tư sản và phát triển của

chủ nghĩa tư bản

Giáo viên yêu cầu nhóm 1 trình

bày Niên biểu các cuộc cách mạng tư sản

từ giữa thế kỉ XVI đến đầu thế kỷ XX

Từ sự trình bày của học sinh giáo

viên củng cố bổ sung và có bảng niên

biểu sau:

Bảng 2: Niên biểu các cuộc cách mạng tư sản thời cận đại

Thời gian Cách mạng tư

1642 -

1688

Cách mnạg tư sản Anh

Mở đường cho CNTB đem lại thắng lợi cho giai cấp tư sản và quý tộc mới

1777

Chiến tranh giành độc lập của 13 bang thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ

Giải phóng nhân dân Bắc Mỹ thoát khỏi ách đô hộ của chủ nghĩa thực dân, làm cho nền kinh tế tư bản Mỹ phát triển

ảnh hưởng đến phong trào đấu tranh giành độc lập của nhiều nước

1794

Cách mạng tư sản Pháp

Lật đổ chế độ phong kiến đưa giai cấp

tư sản lên nắm quyền

Xoá bỏ những trở ngại trên con đường phát triển của CNTB

1870

Đấu tranh thống nhất Italia

Italia thống nhất từ 7 vương quốc nhỏ Thống nhất thị trường tiền tệ, đơn vị

đo lường Tạo điều kiện cho kinh tế CNTB phát triển

ở Nga

Tạo điều kiện cho kinh tế CNTB phát triển Đưa nước Nga chuyển nhanh sang CNTB

1871

Thống nhất nước Đức

Nước Đức được thống nhất từ 37 vương quốc lớn nhỏ

Thống nhất được thị trường tiền tệ, đơn vị đo lường, tạo điều kiện cho kinh tế TBCN ở Đức phát triển

1868 Duy Tân Minh Trị Đưa Nhật Bản thoát khỏi nguy cơ trở

thành thuộc địa, phát triển thành một nước TBCN

Hợi

Lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế, thiết lập chế độ cộng hoà Tạo điều kiện cho CNTB phát triển

Có ảnh hưởng đối với phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở Châu á

Từ bảng chuẩn kiến thức trên giáo viên

khai thác những nội dung sau:

- Nội dung 1

* Câu hỏi: Tìm hiểu qua các cuộc cách

mạng tư sản hãy rút ra nguyên nhân

chung của cách mạng tư sản?

- Giáo viên có thể gợi ý dẫn dắt từ các

nguyên nhân riêng của một số cuộc cách

mạng đã học để rút ra nguyên nhân

chung:

+ Kinh tế: Có nền kinh tế phát triển

nhưng chế độ phong kiến kìm hãm: ví

dụ các đạo luật cản trở sự phát triển ở

Bắc Mỹ Hàng rào thuế quan do sự cát

cứ của chế độ phong kiến, đơn vị đo

lường, tiền tệ không thống nhất ở Đức

và Italia

+ Xã hội: ở Anh và Pháp là mâu thuẫn

gay gắt giữa phong kiến với mọi tầng

lớp khác, ở Mỹ là toàn thể nhân dân

thuộc địa và chính quốc…

+ Chính trị: Sự cai trị lỗi thời của chế độ

phong kiến, cản trở sự phát triển mọi

mặt của xã hội

Như vậy học sinh sẽ rút ra được nguyên

nhân chung của cách mạng tư sản

- Nguyên nhân của cách mạng tư sản: Sự kìm hãm của chế độ phong kiến đã lỗi thời với nền sản xuất TBCN đang ngày càng phát triển mạnh

mẽ

Nội dung 2:

Giáo viên: Tuỳ vào tình hình ở mỗi

nước yêu cầu của cách mạng, cách mạng

tư sản đã diễn ra dưới nhiều hình thức

*Câu hỏi: Qua các cuộc cách mạng tư

sản đã học em hãy cho biết các hình

thức của cách mạng tư sản? Cho ví dụ

minh hoạ?

- Các hình thức của cách

mạng tư sản:

+ Nội chiến: ở Anh, ở Pháp + Đấu tranh giải phóng: ở Hà Lan, ở 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ

+ Cải cách: ở Nga, Nhật Bản + Đấu tranh thống nhất: ở Đức và Italia

*Câu hỏi: Qua tìm hiểu về các cuộc

cách mạng tư sản cho biết: Đối tượng,

lãnh đạo, kết quả và hướng phát triển

của cách mạng tư sản?

Từ sự trả lời của học sinh giáo viên

củng cố sẽ có bảng chuẩn kiến thức sau:

Bảng 3 : Cách mạng tư sản

Đối tượng cách mạng Đánh đổ chế độ phong kiến

CNTB

*Câu hỏi: Em hãy cho biết cuộc cách mạng tư sản nào là cách mạng tư sản triệt để nhất? Vì sao?

TL: Cách mạng tư sản Pháp

*Câu hỏi: Nguyên nhân để cách

mạng tư sản Pháp triệt để nhất?

TL: - Do sự đấu tranh mạnh mẽ không khoan nhượng của quần chúng nhân dân

- Sự chuẩn bị lâu dài về mọi mặt trước khi cách mạng diễn ra - đặc biệt là sự chuẩn bị về mặt tư tưởng

Giáo viên đánh giá chung về CMTS và CNTB:

- Ưu điểm: CNTB là một bước tiến lớn so với chế độ phong kiến:

+Về kinh tế: thúc đẩy sản xuất phát triển mạnh mẽ, như Mác nói : chỉ cần 100 năm nền sản xuất tư bản chủ nghĩa làm ra khối lượng hàng hoá bằng tất cả khối lượng hàng hoá mà con người làm ra trước đó

+Về chính trị, xã hội: lần đầu tiên

các giá trị cao cả được thực hiện:

như quyền con người, quyền công

dân, quyền tự do, được ban hành

tước lục (tước đoạt) công nông,

ngoài thì áp bức thuộc địa…người

ta làm cách mệnh cách đây hàng

trăm năm mà dân chúng còn cực

khổ đang toan tính làm lại cuộc

xuất

Đây là nguyên nhân để thúc đẩy

sản xuất phát triển, là động lực để

cách mạng công nghiêp bùng nổ

đầu tiên ở Anh (nửa sau thế kỷ

XVIII), ở Pháp (những năm 30 của

Kinh tế TBCN được tăng trưởng

nhanh chóng do quá trình công

nghiệp hoá đã tác động mạnh mẽ

đến thị trường thế giới Nó đã xây

dựng cơ sở kỹ thuật vững chắc cho

CNTB vượt xa chế độ phong kiến

và nhờ vậy đảm bảo phần thắng lợi

cho CNTB

*Câu hỏi: Em hãy nêu các giai

đoạn phát triển của CNTB?

Từ kết quả trả lời của học sinh giáo

1871: CNTB tự do cạnh tranh

- Từ năm 1871 đến 1917: CNTB độc quyền - Chủ nghĩa đế quốc

*Câu hỏi: Đặc điểm của chủ nghĩa

đế quốc?

- Các công ty độc quyền ra đời

- Tập trung tư bản (tiền vốn)

- Tăng cường xâm lược thuộc địa

*Câu hỏi : Em hãy tìm những mâu

thuẫn cơ bản của thời kì chủ nghĩa

đế quốc?

TL:

- Mâu thuẫn thứ nhất: giữa giai cấp

tư sản với vô sản

- Mâu thuẫn thứ hai: giữa các thuộc

địa với chính quốc

- Mâu thuẫn thứ ba: giữa đế quốc

với đế quốc

Giáo viên hướng dẫn cho học sinh

hiểu các mâu thuẫn này chính là

nguyên nhân để bùng nổ các phong

trào , các cuộc đấu tranh rộng lớn ở

thời kì cận đại mà chúng ta sẽ tìm

hiểu ở phần sau

2 Cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân của các nước tư bản , sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học

Giáo viên : nội dung này là tìm

hiểu nguyên nhân và hậu quả của

mâu thuẫn thứ nhất, mâu thuẫn

giữa tư sản với vô sản

Yêu cầu: Học sinh nhóm 2 trình

bày Niên biểu phong trào công

nhân, phong trào cộng sản từ cuối

thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XX

Từ sự trình bày của học sinh giáo

viên củng cố có bảng sau:

Bảng 4: Niên biểu phong trào công nhân từ cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XX

XVIII

Phong trào phá máy, đốt công xưởng ở Anh

nghĩa

28/9/1864 Quốc tế thứ nhất ra đời

*Câu hỏi: Hãy rút ra nguyên nhân

dẫn đến phong trào công nhân?

TL: Khi giai cấp tư sản lên nắm

quyền do lòng tham lợi nhuận bóc

lột nặng nề, đời sống công nhân vô

cùng khốn khổ

*Câu hỏi thảo luận: Qua niên biểu

của phong trào trên hãy chọn ra

các sự kiện để thấy phong trào

công nhân trong thời kì cận đại có

* Câu hỏi: Từ niên biểu phong trào

công nhân hãy chia các giai đoạn

phát triển và đặc điểm của từng

lượng độc lập

+ Có mục đích chính trị, có tính quần chúng và tổ chức cao hơn, có

sự liên kết

- Từ 1840 – 1871: Phong trào có bước tiến lớn

+ Đấu tranh một cách tự giác có tính quốc tế

+ Phong trào công nhân kết hợp với chủ nghĩa Mác thành phong trào cộng sản

- Từ 1871 đến đầu thế kỷ XX

+ Sự truyền bá của chủ nghĩa Mác – Lê-nin dẫn đến các tổ chức giai cấp vô sản được thành lập

+ Với sự hoạt động của quốc tế thứ

2, phong trào phát triển rộng lớn hơn

*Câu hỏi: Cuộc cách mạng vô sản

đầu tiên?

TL: Công xã Pari

*Câu hỏi: Qua diễn biến của công

xã Pari hãy cho biết: Đối tượng?

Động lực? Lãnh đạo? Mục đích?

Hướng phát triển của cách mạng

dân

*Câu hỏi: Vậy cuộc cách mạng

Từ sự so sánh của học sinh , sau

khi củng cố có được bảng chuẩn

kiến thức sau:

Bảng 6 : Cách mạng dân chủ tư sản

Hương phát triển Thiết lập nền chuyên chính vô sản

Giáo viên kết luận: Vậy cuộc cách

mạng 1905 – 1907 là cách mạng

dân chủ tư sản

*Câu hỏi nâng cao: Tại sao đến

đầu thế kỷ XX giai cấp tư sản

không tiếp tục tấn công chế độ

phong kiến?

TL: Lúc này giai cấp tư sản không

còn tiến bộ như trước bộc lộ bản

chất thoả hiệp

Tiếp đó để củng cố cho học sinh

giáo viên treo ba bảng: cách mạng

Tìm hiểu về nội dung này là tìm

hiểu về mâu thuẫn và hậu quả của

mâu thuẫn thứ 2 trong thời kì chủ

phương Tây